خداحافظ کوپن، سلام یارانه

به روز شده:  11:34 گرينويچ - دوشنبه 02 ژانويه 2012 - 12 دی 1390

کوپن

ستاد بسیج اقتصادی به عنوان مسئول توزیع کالاهای کوپن بعد از سی سال با اقتصاد ایران خداحافظی می کند.

فریدون احمدی، قائم مقام وزیر صنعت، معدن و تجارت ماموریت کاری ستاد بسیج اقتصادی را پایان یافته اعلام کرده و به خبرگزاری مهر گفته است که کارکنان این ستاد در زیر مجموعه های وزارت صنعت، معدن و تجارت مشغول کار خواهند شد.

به گفته آقای احمدی، ستاد بسیج اقتصادی در ساختار جدید وزارتخانه جایگاهی ندارد واین ستاد در بخش حذف یارانه ها نیز "فعالیتی را بر دوش نخواهد گرفت و بر این اساس پرونده کاری این ستاد نیز بسته شد."

ستاد بسیج اقتصادی تشکیلاتی است که سه دهه در ایران فعالیت داشت و توزیع کوپن و کالاهای کوپنی از طریق این ستاد انجام می شد.

عزت الله سحابی، از اعضای شورای انقلاب که در ابتدای انقلاب تشکیل شد، در گفتگو با ویژه نامه روزنامه ایران در باره نحوه تشکیل این ستاد گفته بود: "بعد از اینکه حادثه گروگانگیری اتفاق افتاد دولت کارتر، رییس جمهور آمریکا در اواخر سال ۵۸ ایران را تهدید کرد که اگر گروگان‌ ها را به سرعت آزاد نکنید ما کل تجارت خارجی با ایران را معلق می‌گذاریم. در واقع نمی‌ گذاریم شما تجارت کنید. بنابر این ما در شورای انقلاب و دولت این موضوع را مورد بررسی قرار دادیم و ایده‌ ها‌یی برای مقابله با تهدید آمریکا مطرح شد."

عزت الله سحابی، بعدها به خاطر انتقاداتی که از دولت به عمل می آورد تحت فشار قرار گرفت و زندانی شد و سال گذشته درگذشت.

آقای سحابی در مصاحبه با ویژه نامه ایران گفته بود که در چهار ماه اول سال ۱۳۵۹ یعنی تا تیرماه همان سال مسئول این ستاد بود و بعد از شروع جنگ هشت ساله ایران و عراق، بهزاد نبوی مسئولیت این ستاد را بر عهده گرفت.

سوای روایت آقای سحابی از تصمیم شورای انقلاب، هیات وزیران در مهرماه سال ۱۳۵۹ با تشکیل ستاد بسیج اقتصادی، به طور رسمی برنامه ای را آغاز کرد که تا امروز ادامه پیدا کرده است.

بنابر این مصوبه، ستادی به نام "ستاد بسیج اقتصادی کشور" به ریاست نخست وزیر تشکیل شد که در آن وزرای ‌نفت، صنایع و معادن، کار و امور اجتماعی، کشاورزی، کشور، نیرو، امور اقتصادی و دارایی، بازرگانی، دفاع، سازمان برنامه و بودجه و‌ رئیس کل بانک مرکزی ایران یا نمایندگان آنان حضور داشتند.

ستادی با قدرت زیاد

"از جمله خاطرات ایرانیان از دهه شصت خورشیدی، دفترچه های بسیج اقتصادی و کوپن است که با آنها همه چیز توزیع می شد از کبریت، شیر، چای و برنج گرفته تا تلویزیون و یخچال."

در ابتدای تشکیل ستاد بسیج اقتصادی هدف این تشکیلات تامین کالاها در داخل کشور بود نه جیره بندی آنها ولی با شروع جنگ با عراق، این ستاد مسئولیت تامین کالاهای اولیه و کنترل و تنظیم بازار را بر عهده گرفت.

برای این نهاد تازه تاسیس وظایف گسترده ای تعریف شده بود که مسئولیت مقابله با عوارض ناشی از جنگ در بخش اقتصادی نظیر جلوگیری از کمبود کالاهای ضروری و توزیع این کالاها تنها بخشی از آن بود.

وظایف این نهاد فراتر از توزیع کالاهایی نظیر شیر پاستوریزه یا قند و شکر و روغن بود، و این ستاد می بایست برای خودکفایی در تولید محصولات و کالاهای مورد نیاز نیز برنامه ریزی می کرد.

این ستاد به قول برخی دلتمردان آن زمان وظایف چند وزارتخانه را بر عهده داشت.

مسعود روغنی زنجانی، وزیر برنامه و بودجه در کابینه میرحسین موسوی، در گفتگوی مفصلی که به صورت کتاب منتشر شده به بهمن احمدی آمویی، روزنامه نگار، گفته است که "ستاد بسیج اقتصادی و ستاد طرح ‌های انقلاب که در نخست ‌وزیری بودند بر اساس این تفکر ایجاد شده بودند که نهادهای سنتی پیش از انقلاب توان پاسخ ‌گویی به نیازهای انقلاب را ندارند. ستاد بسیج اقتصادی یا وظایف گسترده و متنوعی تشکیل و تقویت شده بود. موضوع فعالیت آن وظایف چند وزارت‌خانه را شامل می‌شد.... این ستاد فقط کوپن توزیع نمی‌ کرد، بلکه مباحث قیمت ‌گذاری و سیاست ‌گذاری از شورای‌ عالی اقتصاد گرفته و در اختیار ستاد بسیج اقتصادی قرار گرفت."

گستره فعالیت های این نهاد اقتصادی از این هم فراتر رفت و نمونه هایی آن را می توان در بخشی از شرح وظایف آن دید: بررسی مشکلات و بحران‌ های اقتصادی ناشی از جنگ و تحریم آشکار و پنهان اقتصادی، ارایه طرح ‌ها و راه ‌حل‌های کوتاه مدت و ضربتی به منظور‌مقابله با بحران‌ های مزبور با توجه به سیاست ‌های اقتصادی کشور، ابلاغ طرح ‌ها و تصمیمات به سازمان‌ های مرتبط، ایجاد هماهنگی بین سازمان ‌ها و نهادها در‌زمینه اجرایی طرح ‌ها و پیگیری و نظارت بر اجرای صحیح مصوبات ستاد بسیج اقتصادی کشور.

از این ماموریت های کلی و مبهم چیزی در خاطر کسی باقی نمانده اما از جمله خاطرات ایرانیان از دهه شصت خورشیدی، صف های طولانی برای خرید کالاهای اولیه و رواج دفترچه های بسیج اقتصادی و کوپن است که با آنها همه چیز توزیع می شد، از کبریت، شیر و چای و برنج گرفته تا تلویزیون و یخچال.

کالاهایی که به شکل کوپنی توزیع می شد عبارت بود از روغن نباتی، قند و شکر، برنج، پودر شوینده، صابون، پنیر، کره، تخم مرغ و گوشت قرمز. غیر از این ۲۲ قلم کالا نیز از طریق دفتر های بسیج توزیع می شد از جمله کالاهایی مانند تلویزیون، یخچال و پنکه.

یارانه نقدی به جای کوپن

با تشکیل ستاد بسیج اقتصادی کوپن وارد اقتصاد ایران شد و سی سال روند توزیع کوپن و کالاهای کوپنی بدون وقفه ادامه داشت.

بازار

انواع کالاهای مصرفی نظیر روغن و قند و شکر سالها با کوپن عرضه می شد

اگرچه بعد از پایان جنگ هشت ساله با عراق، نقش بسیج اقتصادی تا حدودی کم رنگ شده بود و این تصور وجود داشت که کم کم کوپن از اقتصاد ایران حذف شود اما بیشتر از بیست سال بعد از جنگ نیز این روند ادامه پیدا کرد.

البته در دهه هفتاد خورشیدی کم کم از سهم کالاهای کوپنی در کالاهی مصرفی خانوار کاسته شد تا آنکه سر انجام تعداد کالاهای کوپنی به چند کالا محدود شد که عبارت بود از: روغن، قند و شکر و برنج، پنیر و گوشت.

این اواخر نیز تنها روغن، قندو شکر و برنج در فهرست کالاهای کوپنی قرار داشت که حالا اسمش کالابرگ شده بود.

از مدتها پیش از آنکه دولت دنبال تخته کردن در ستاد بسیج اقتصادی باشد دیگر کسی با کوپن چیزی نخریده و رونق بازار کوپن فروشان مدتها قبل از آن از رونق افتاده است.

آمار جمعیت کوپن بگیران در سال ۱۳۵۹ حدود ۳۸ میلیون نفر بود که این رقم در سال ۱۳۸۶ به حدود ۷۰ میلیون نفر رسید.

کوپنی که اهرم دولت برای کنترل بازار به حساب می آمد اکنون کنار گذاشته شده است و به نظر می رسد دولت با حذف یارانه ها دیگر نیازی به استفاده از چنین ابزاری ندارد و برای همین همه نیروی خود را بر توزیع نقدی یارانه ها متمرکز کرده است.

برخی کارشناسان سیستم کوپنی را با حذف یارانه ها و پرداخت نقدی مقایسه می کنند و می گویند که این دو برنامه وجوه مشابهی دارند.

به گفته آنان، در زمان جیره بندی کوپنی، دولت برای کنترل بازار کوپن می داد و با تعزیرات بازار را کنترل می کرد و اکنون نیز دولت پول نقد (یارانه نقدی) می دهد و با همان ابزار تعزیرات در صدد کنترل قیمت ها در بازار است.

با وجود منافعی که دولت از سهمیه بندی کالاها کوپنی به دست آورد، فساد اقتصادی حاصل از محدودیت توزیع و فروش کالا، نیز بسیار بالا بود به خصوص کسانی در بازار که مسئولیت توزیع کالا را بر عهده داشت، از محل توزیع کالاهای کوپنی به سود های نجومی رسید.

طبیعی است که با راه اندازی نظام توزیع یارانه، بازهم کسانی نسبت به تکرار وضعیتی مشابه احساس نگرانی کنند.

در این زمینه بیشتر بخوانید

موضوعات مرتبط

BBC © 2014 بی بی سی مسئول محتوای سایت های دیگر نیست

بهترین روش دیدن این صفحه بر روی آخرین مرورگر مجهز به CSS است. با اینکه مرورگر کنونی تان قابلیت نمایش سایت را دارد ولی امکان بهترین تجربه تصویری را به شما نمی دهد . لطفا در صورت امکان مرورگر خود را به آخرین نسخه ارتقا دهید.