روابط تجاری ایران و همسایگان: در سایه دعواهای سیاسی

حق نشر عکس BBC World Service

روابط اقتصادی ایران با همسایگانش سوای اختلافاتی که با برخی از آنها دارد، همواره رو به افزایش بوده است اما گزارشهای تازه نشان می دهد که تحریم های بین المللی علیه ایران در مبادلات تجاری و بازرگانی این کشور با همسایگانش تاثیر گذاشته است.

گزارش گمرک ایران نشان می دهد که در سال گذشته خورشیدی، مبادلات تجاری ایران با دو همسایه اش امارات و ترکیه که از جمله شرکای اصلی تجاری به حساب می آیند، کاهش پیدا کرده است و در مقابل مبادلات تجاری اش با عراق، افغانستان و آذربایجان افزایش یافته است.

بنابر این گزارش، تراز تجاری (صادرات و واردات) ایران با امارات در سال گذشته خورشیدی بیشتر از دو میلیارد و ۶۰۰ میلیون دلار و با ترکیه نیز بیشتر از یک میلیارد دلار منفی بوده است.

در مقابل تراز تجاری ایران با افغانستان ۸۰۰ میلیون دلار، با عراق بیشتر از ۵۳۰ میلیون دلار و با آذربایجان با ۱۶۰ میلیون دلار مثبت بوده است.

میزان واردات ایران در سالهای اخیر همواره رو به افزایش بوده است و گزارش گمرک ایران نشان می دهد که این کشور در سال گذشته خورشیدی نزدیک به ۶۲ میلیارد دلار کالا از خارج وارد کرده است.

نزدیک به یک سوم یعنی حدود بیست میلیارد دلار از کالاهای وارداتی از امارات متحده عربی وارد شده است که بزرگترین شریک تجاری ایران است. البته کالاهای وارداتی، تولید امارات نیستند و این کشور به عنوان پایگاهی برای صادرات مجدد کالا عمل می کند.

در سالهای اخیر ایرانیان زیادی به امارات رفته و با سرمایه گذاری هنگفت، شرکت هایی را بنیاد گذاشته اند. این گروه از ایرانیان توانسته اند به بازیگری قدرتمند در اقتصاد امارات تبدیل شوند. سوای این گروه، هر ساله صدها هزار ایرانی به عنوان گردشگر به این کشور می روند و حضور این همه گردشگر نیز منافع اقتصادی کلانی برای امارات به همراه دارد.

با آنکه یک سوم کالاهای وارداتی از طریق امارات وارد ایران می شود و این کشور سهم عمده ای در صادرات مجدد کالا به ایران دارد اما در واردات کالا از ایران، سهم امارات تنها چهار میلیارد و ۵۰۰ میلیون دلار است و این کشور در دریف سوم بعد از چین و عراق در واردات کالا از ایران قرار دارد.

عراق بعد از امارات به عنوان دومین شریک تجاری در میان همسایگان قرار دارد و این کشور در سال گذشته خورشیدی، پنج میلیارد و ۱۵۰ میلیون دلار کالا از ایران وارد کرده است و در کنار چین بزرگترین بازار کالاهای صادراتی ایران است.

بعد از سقوط صدام حسین در عراق، روابط دو کشور از حالت جنگ خارج شد و ایران خیلی زود خاطره هشت سال جنگ با عراق را فراموش کرد. از آنجا که حکومت ایران در دوران صدام با بسیاری از گروه های مخالف حکومت صدام حسین روابط خوبی داشت، حاکمان تازه عراق و دوستان قدیمی ایران زمینه حضور ایران را بیشتر فراهم کردند و این کشور توانست سهمی از بازار آن کشور را در اختیار بگیرد.

گزارشها نشان می دهد که دولت عراق حتی امتیازاتی برای خرید کالاهای ایرانی در نظر گرفته است و همین مسئله میزان فروش کالاهای ایران را در عراق بیشتر کرده است.

میزان واردات ایران از عراق، در سال ۱۳۹۰ تنها ۱۲۰ میلیون دلار بوده است که در مقابل واردات ۶۲ میلیارد ایران رقمی به حساب نمی آید.

عراق یکی از بازارهای اصلی صاردات خودروی سواری ایران به حساب می آید و در سال گذشته خورشیدی ایران نزدیک به ۲۴ هزار خودرو به ارزش ۱۲۶ میلیون دلار به آن کشور صادر کرده است.

آثار تحریم در مبادلات تجاری ایران و ترکیه

ترکیه دیگر همسایه غربی ایران سوای نفتی که از این کشور می خرد، هر ساله مقادیر زیادی کالا به ایران صادر می کند. سال گذشته با وجود کاهش یک میلیارد دلاری مبادلات تجاری ایران و ترکیه، باز هم ترکیه سه میلیارد و ۳۰۰ میلیون دلار کالا به ایران صادر کرده و در مقابل یک میلیارد و ۴۰۰ میلیون دلار کالا از ایران خرید.

ترکیه مهمترین مشتری گاز صادراتی ایران است که قرارداد آن در دوره ریاست جمهوری اکبر هاشمی رفسنجانی بسته شد و هر ساله تقریبا به اندازه گازی که ایران از ترکمنستان برای مصرف داخلی وارد می کند، به ترکیه گاز صادر می کند.

به دلیل مسائل هسته ای و اختلافاتی که ایران با غرب بر سر پرونده هسته ای اش دارد، سه سال پیش ایران از خط لوله ناباکو که قرارداد آن در ترکیه امضا شد، کنار گذاشته شد.

چهار کشور اروپایی به همراه ترکیه قرارداد خط لوله گاز ناباکو را در حالی در ترکیه امضا کردند که دعوتی از ایران برای حضور در این طرح صورت نگرفت و ایران به عنوان دومین دارنده ذخایر گازی دنیا، غایب بزرگ این طرح بود.

این در حالی بود که ترکیه که می کوشد نقشی مهم در بازار انرژی منطقه به خصوص اروپا بر عهده بگیرد. اما مشکل ترکیه در آن زمان این بود که روابط ایران بر سر پرونده هسته اش با غرب تیره شده بود و برای همین هم ترکیه حتی حاضر نشد ایران را به این پروژه مهم دعوت کند.

حضور ایران برای ترکیه از آن جهت اهمیت داشت که ایران دومین دارنده ذخایر گازی دنیاست و بدون حضور ایران تامین گاز خط لوله ناباکو بسیار دشوار خواهد بود. قرار است از طریق خط لوله ناباکو، گاز کشورهای حاشیه دریای خزر نظیر آذربایجان و منطقه خاورمیانه نظیر عراق از طریق ترکیه به کشورهای اروپایی منتقل شود.

غیر مبادلات تجاری بین ایران و ترکیه، هر ساله صدها هزار ایرانی برای گذراندن تعطیلات به ترکیه می روند و شرایط آسان ورو د به ترکیه بدون نیاز به ویزا، ایرانیان را برای سفر به آن کشور تشویق کرده است.

رشد ناگهانی صادرات ایران به افغانستان

دیگر همسایه ایران که اکنون به یکی از بازارهای صادراتی ایران تبدیل شده، افغانستان است. رشد سریع مبادلات تجاری ایران با افغانستان در سالهای اخیر نشان می دهد که این کشور می تواند یکی از بازارهای صادراتی ایران شود.

روابط اقتصادی ایران با افغانستان در سال گذشته در حالی گسترش یافت که ایران به خاطر تشدید تحریم های بین المللی با شرکای اصلی تجاری اش مشکل پیدا کرد.

گزارش های تازه نشان می دهد که تنها در سال گذشته میلادی صادرات ایران به افغانستان ۸۰۰ میلیون دلار افزایش پیدا کرده است.

در سال گذشته ایران توانست صادرات خود به افغانستان را به بیشتر از دو میلیارد و ۱۷۰ میلیون دلار برساند در حالی که واردات از آن کشور تنها ده میلیون دلار بود.

یکی ار دلایل این رشد ناگهانی می تواند بازسازی جاده های افغانستان در غرب این کشور و اتصال آن به جاده های ایران باشد. بخشی از این جاده ها به خصوص جاده اسلام قلعه به هرات از محل کمک های مالی ایران به افغانستان بازسازی شد. اکنون بندر چابهار در جنوب شرق ایران به افغانستان وصل شده و افغانها می توانند از طریق این بندر کالاهای وارداتی را به افغانستان منتقل کنند.

اکنون افغانستان در حال تبدیل شدن به بازار کالاهای تولیدی ایران است به شرط آنکه این بازار نیز به سرنوشت بازار کشورهای آسیای میانه دچار نشود.

بعد از فروپاشی شوروی سابق، ایران حضور گسترده ای در بازار کشورهای آسیای میانه پیدا کرد اما به همان سرعت نیز این بازار را از دست داد. اکنون نیز روابط اقتصادی ایران با کشورهای آسیای میانه در سطح پائینی قرار دارد و در سطحی نیست که معمولا از همسایه انتظار می رود.

این نوشته بخشی از مجموعه ای است که سایت فارسی بی‌بی‌سی در آن روابط ایران با کشورهای همسایه و همجوارش را بررسی می کند.

مطالب مرتبط