کاهش نرخ بیکاری ایران بدون افزایش فرصت‌های شغلی ابهام آور شد

حق نشر عکس AP
Image caption بر اساس گزارش ها از کل جمعیت ایران فقط ۲۱ میلیون و ۵۰۰ هزار نفر شغل دارند

مرکز آمار ایران نرخ بیکاری در تابستان گذشته را تک رقمی اعلام کرده است. این برآورد با واکنش‌هایی مختلفی مواجه شده است.

این واکنش‌ها به این دلیل است که نه تنها فرصت شغلی جدید قابل توجهی در اقتصاد ایران ایجاد نشده، بلکه طبق گزارش مرکز آمار از تعداد کل شاغلان کشور نیز به میزان ۶۷۰ هزار نفر کاسته شده است. کاهش نرخ بیکاری همزمان با کاهش تعداد شاغلان٬ باعث شده تا برخی از منتقدان دولت، به درستی آمار رسمی شبهه وارد کنند.

بررسی اطلاعات گزارش جدید مرکز آمار ایران (چکیده نتایج طرح آمارگیری نیروی کار، تابستان ۱۳۹۳) نشان می‌دهد که تغییری در روش محاسبه نرخ بیکاری ایجاد نشده و طبق همان فرمول‌های همیشگی، نرخ بیکاری در پایان تابستان ۱۳۹۳ خورشیدی به ۹/۵ درصد رسیده است.

دقت در آمار ارایه شده نشان می‌دهد که این نرخ تک‌رقمی که در یک دهه گذشته سابقه نداشته، بیشتر از آنکه حاکی از یک خبر خوش باشد، نماینگر عمق بحران بازار کار است. آنچه به درک این شرایط بازار کار ایران کمک می‌کند بررسی تعاریف و سپس آمار رسمی مهمی است که کمتر از نرخ بیکاری مورد توجه قرار می‌گیرند.

«شاغل» براساس تعریف مورد قبول مرکز آمار فردی است که «در طول هفته‌ی مرجع (هفته قبل از آمارگیری)، طبق تعریف کار، حداقل یک ساعت کار کرده و یا بنابه دلایلی به طور موقت کار را ترک کرده باشد.» محصلان، سربازان وظیفه، کارآموزان و افرادی که رایگان برای اقوام خود کار می‌کنند نیز شاغل محسوب می‌شوند.

جمعیت در سن کار ۶۳میلیون و ۸۰۰ هزار نفر
جمعیت شاغل ۲۱میلیون و ۵۰۰ هزار نفر
جمعیت بیکار ۲میلیون و ۲۰۰ هزار نفر
جمعیت فعال ۲۳میلیون و ۷۰۰ هزار نفر
جمعیت غیرفعال (جمعیت در سن کار نه شاغل و نه بیکار) ۴۰میلیون و ۱۰۰ هزار نفر
منبع: مرکز آمار ایران

«بیکار» نیز براساس تعریف مورد قبول مرکز آمار فردی است که در هفته مرجع٬ کار نداشته ولی از سه هفته قبل و تا یک هفته بعد از هفته مرجع، جویای کار بوده باشد. بنابراین جمعیت پرشماری از افراد غیرشاغل کشور که طبق این تعریف و طی این دوره زمانی، جویای کار نبوده‌اند٬ «بیکار» محسوب نمی‌شوند. دقت بیشتر در آمار و روش محاسبه جمعیت پرتعداد «غیرفعال» ایران به این پرسش پاسخ می‌دهد که چگونه نرخ بیکاری در تابستان ۱۳۹۳ تک رقمی شده است.

طبق تعریف، افراد بالای ۱۰ سال، در سن کار قرار دارند. افرادی که به سن کار رسیده‌اند ولی نه شغل دارند و نه به دنبال شغل هستند «جمعیت غیرفعال» محسوب می‌شوند. مجموع افراد در سن کار کشور که شاغل و یا بیکار هستند نیز به عنوان «جمعیت فعال» درنظر گرفته می‌شوند.

برای محاسبه نرخ بیکاری، معیار، بی‌شغل بودن نیستند؛ بلکه آنچه ملاک است قرار داشتن در جمعیت فعال است. به این ترتیب تعداد بسیار زیادی از افراد در سن کار کشور که شغل ندارند اما در «جمعیت غیرفعال» در نظر گرفته می‌شوند از محاسبه نرخ بیکاری حذف می‌شوند. آنچه که در ایران نگران‌کننده شده، افزایش جمعیت غیرفعال است به طوریکه هم‌اکنون تعداد آنها حدود ۱/۷ برابر جمعیت فعال است.

براساس گزارش مرکز آمار، نرخ فعالیت اقتصادی در ایران ۳۷ درصد است. این بدان معناست که از ۶۳ میلیون و ۸۶۲ هزار نفری که در سن کار قرار دارند، ۴۰ میلیون و ۱۰۵ هزار نفر، نه بیکار حساب می‌شوند و نه شاغل؛ چون غیرفعال هستند. در نتیجه تنها ۲۳میلیون و ۷۵۷ هزار نفر از مردم کشور جزو جمعیت فعال اقتصادی محسوب می‌شوند و نرخ بیکاری هم تنها معرف افراد بیکاری است که در این جمعیت ۲۳ میلیونی قرار دارند. از همین روست که برخی کارشناسان اقتصادی عنوان می‌کنند نرخ بیکاری به تنهایی نمی‌تواند شاخص خوبی برای ارزیابی شرایط بازار کار باشد.

براساس گزارش مرکز آمار، تعداد بیکاران از ۲میلیون ۵۰۰هزار نفر در بهار گذشته به ۲میلیون و ۲۰۰هزار نفر در تابستان کاهش یافته است. اما نکته قابل تامل این است که تعداد شاغلان هم از ۲۲ میلیون و ۱۷۰ هزار نفر در تابستان پارسال، به حدود ۲۱ میلیون و ۵۰۰ هزار نفر در تابستان امسال تنزل کرده و ۶۷۰ هزار شغل در این مدت از بین رفته است.

طبق اطلاعات مرکز آمار، به رغم افزایش جمعیت در سن کار کشور، تعداد جمعیت فعال از ۲۴ میلیون و ۷۵۵ هزار نفر سال ۱۳۹۲ به ۲۳ میلیون و ۷۵۷ هزار نفر در تابستان ۱۳۹۳ کاهش یافته که نشان می‌دهد حدود یک میلیون نفر از جویندگان کار کم شده است.

بنابراین همزمان با ۶۷۰هزار شاغلی که در یکسال گذشته کار خود را از دست داده‌اند٬ حدود یک میلیون نفر هم از جستجوی کار منصرف شده‌ و به جمعیت غیرفعال پیوسته‌اند؛ به دلیل همین کاهش شمار جویندگان کار است که نرخ بیکاری تک رقمی شده و از ۱۰/۴ درصد تابستان پارسال به ۹/۵ درصد تابستان امسال رسیده است. به بیان اقتصادی در پایان تابستان امسال هم از عرضه کار کم شده و هم از تقاضای کار کاسته شده است.

بررسی روند تغییر جمعیت فعال از سال ۸۵ تا سال جاری نشان می‌دهد که در تعداد این جمعیت هیچ تغییری ایجاد نشده و اکنون بیشتر از هشت سال است که جمعیت فعال اقتصادی ایران در محدوده ۲۳ میلیون نفر ثابت مانده است.

تعداد شاغلان هم تقریبا بی‌تغییر بوده و هشت سال است که حدود ۲۱میلیون نفر دارای شغل هستند. این بدان معناست که تعداد فرصتهای شغلی جدید ایجاد شده در این مدت بسیار اندک و در حد صفر بوده است. به دلیل اینکه طی سالیان متمادی فرصت‌های شغلی جدید در اقتصاد ایران ایجاد نشده٬ بسیاری از بیکاران از جستجوی کار مایوس شده‌اند. همین به دنبال کار نبودن، آنها را از آمار جمعیت فعال خارج کرده و در نتیجه دیگر بیکار محسوب نمی‌شوند.

عده زیادی از جوانان هم ورود خود به بازار کار را به تاخیر انداخته‌اند و در پی تحصیلات عالی و تکمیلی هستند تا شاید با تحصیلات بیشتر، شانس بیشتری برای یافتن شغل داشته باشند.

اینکه در یک کشور ۷۷ میلیون نفری٬ تنها ۲۱ میلیون و ۵۰۰ هزار نفر شغل دارند و هزینه خود و سایرین را تامین می‌کنند، اتفاق مطلوبی نیست. افزون برآن تعدادی از افرادی که طبق تعریف مرکز آمار «شاغل» درنظر گرفته شده‌اند از نظر برخی کارشناسان دارای دقت کافی نیست.

به نظر می‌رسد مسئولان دولت ایران نیز به اهمیت و حساسیت اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و حتی امنیتی ۴۰ میلیون شهروند در سن کار که بی کار هستند آگاهی دارند؛ نمونه آن هشدارهای متعدد وزیر کار است.

علی ربیعی در یکی از ابراز نگرانی‌های تازه خود، در روز هجدهم شهریور در یک کمیسیون مجلس اعلام کرد که بیکاری به یکی از «پرچالش‌ترین مسائل کشور در بخش داخلی» تبدیل شده و گفت اگر کاری نکنیم، تعداد بیکاران در سال ۱۴۰۰ به ۱۰ میلیون نفر خواهند رسید.