برندگان و بازندگان افت قیمت نفت

حق نشر عکس BBC World Service

به تازگی نفت ارزان شده و این اتفاق به معنای کاهش قابل‌ملاحظه درآمد کشورهای صادرکننده نفت است، اما به سود برخی کشورهای واردکننده است، چرا که مردم‌شان پول کمتری برای انرژی می‌دهند و پول بیشتری خواهند داشت که جای دیگر صرف کنند.

از حدود چهار سال پیش تا همین تابستانی که گذشت، قیمت نفت حدود بشکه‌ای ۱۱۰ دلار ثابت مانده بود. اما کاهش تقاضا و افزایش تولید ایالات متحده این ثبات را برهم زد، طوری‌که بهای نفت خام برنت به نسبت ماه ژوئن ۳۰ درصد پایین آمده و به بشکه‌ای ۸۳ دلار رسیده است.

در این مطلب می‌خواهیم ببینیم وضعیت جدید به سود کی و به ضرر کیست.

ونزوئلا: تورم و کمبود

ونزوئلا یکی از بزرگ‌ترین صادرکنندگان نفت دنیاست، اما به دلیل سوءمدیریت اقتصادی حتی پیش از پایین آمدن قیمت نفت هم با مشکلات مالی روبرو بود.

هفته گذشته رافائل رامیرز، وزیر خارجه این کشور، از اعضای اوپک خواست جلسه اضطراری برگزار کنند که قیمت نفت را بالای بشکه‌ای ۱۰۰ دلار نگه دارند. البته برخی معتقدند این رقم هم کافی نیست و اگر ونزوئلا بخواهد هزینه برنامه‌های اجتماعی-رفاهی گسترده‌اش را تأمین کند باید نفت را بشکه‌ای ۱۲۰ دلار بفروشد.

این در حالی‌ است که نرخ تورم به ۵۰ درصد رسیده، تا حدودی به‌خاطر سیاست دولت برای کنترل نرخ ارز که باعث رونق بازار سیاه ارز و کمبود کالا شده است.

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption صحنه‌ای از اعتراضات ضد دولتی در ونزوئلا که اوایل سال جاری میلادی رخ داد

با این همه نیکلاس مادورو، رئیس‌جمهور ونزوئلا، اصرار دارد که کاهش قیمت نفت به اقتصاد این کشور و برنامه‌های اجتماعی-رفاهی دولت‌اش ضربه نمی‌زند: "قیمت نفت افت می‌کند و باز بالا می‌رود. ونزوئلا برنامه‌های اجتماعی‌اش را ادامه می‌دهد. ونزوئلا به پیش می‌رود."

روسیه؛ 'تحت فشار اما تحت کنترل '

روسیه هم مثل ونزوئلا به درآمد نفت وابسته است. حدود ۷۰ درصد درآمدهای این کشور از نفت و گاز است.

آن‌طور که بلومبرگ به نقل از یک مشاور وزارت خارجه روسیه گزارش کرده، این کشور به ازای هر یک دلاری که قیمت نفت پایین می‌آید دو میلیارد دلار ضرر می‌کند. پیش‌بینی می‌شود با توجه به افت قیمت نفت، درآمد گمرکی روسیه از صادرات نفت به کمترین میزان از دسامبر ۲۰۱۰ برسد.

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption رئیس جمهور پوتین گفته با توجه به کاهش قیمت نفت نمی‌توان احتمال کم کردن برخی ردیف‌های بودجه را رد کرد

هفته گذشته رئیس جمهور پوتین به احتمال کم کردن از برخی هزینه‌های دولت اشاره کرد و گفت به‌خاطر کاهش قیمت انرژی "نمی‌تواند احتمال بازنگری در بودجه را رد کند." او افزود: "این‌طور نیست که بودجه در حال از هم‌گسیختن باشد. تحت فشار اما تحت کنترل و کاملا واقع‌بینانه‌ است."

اوایل ماه جاری صندوق بین‌المللی پول تخمین قبلی‌اش را تغییر داد و نرخ رشد اقتصادی روسیه را برای سال ۲۰۱۵ میلادی به جای ۱درصد نیم درصد اعلام کرد. بانک دولتی اسبربانک هم گفته برای این‌که دولت کسری بودجه نداشته باشد قیمت نفت باید بالای بشکه‌ای ۱۰۴ دلار بماند.

ارزش روبل باز هم پایین آمده، این بار شدیدتر از اوایل سال جاری. سقوط اولیه ارزش روبل به دلیل درگیری‌ها در اوکراین و تحریم‌های روسیه بود، که حالا پایین آمدن بهای نفت هم مزید بر علت شده است. دیمیتری پوله‌ووی، از اقتصاددان‌های بانک آی‌ان‌جی، می‌گوید "آینده روبل را قیمت نفت تعیین می‌کند."

عربستان سعودی؛ قیمت در برابر سهم بازار

عربستان سعودی بزرگ‌ترین صادرکننده نفت جهان و مهم‌ترین عضو اوپک است. عربستان می‌تواند با کاستن از تولیدش به قیمت جهانی نفت کمک کند، اما نشانه‌ای نیست که عزم این کار را داشته باشد.

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption به نظر نمی‌رسد عربستان سعودی در کوتاه مدت تولیدش را برای بالا نگه‌داشتن قیمت‌ها کم کند

جیسون بوردوف از مرکز سیاست جهانی انرژی در دانشگاه کلمبیای آمریکا می‌گوید: "چیزی که بازار از حرکات عربستان سعودی حس کرده این است که قصد ندارند برای کمک به قیمت‌ها تولید‌شان را کم کنند. بدشان نمی‌آید قیمت نفت کمی دیگر پایین بیاید."

این سیاست می‌تواند دو دلیل داشته باشد: وادار کردن دیگر اعضای اوپک به رعایت سقف تولید‌شان، و شاید فشار آوردن به صنعت در حال شکوفایی نفت شیل آمریکا.

عربستان هم در درازمدت نیاز به نفت حدودا بشکه‌ای ۸۵ دلار دارد. اما با حدود ۷۰۰ میلیارد دلار ذخیره ارزی می‌تواند چند صباحی را با نفت ارزان‌تر هم سر کند.

رابین میلز، رئیس بخش مشاوره شرکت انرژی منار، می‌گوید: "تولیدکننده‌های نفت در خاورمیانه به مرور فشار رقابتی ناشی از تولید آمریکا را حس می‌کنند، هم روی تولیدشان هم قیمت‌گذاری‌شان. به مرور ناچار شده‌اند نفت‌شان را با قیمتی پایین‌تر بفروشند یا برای این‌که به بازار ایالات متحده راه پیدا کنند تخفیف‌های قابل‌توجه بدهند."

اما در نهایت پایین آمدن قیمت‌ها می‌تواند تولیدکننده‌هایی را که قیمت تمام‌شده برای‌شان بالاتر است از میدان به‌در کند. در آن‌صورت ریاض می‌تواند امیدوار باشد که سهمش از بازار در درازمدت بیشتر شود.

اوپک؛ برخی پولدار برخی بی پول

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption نفت ارزان‌تر از بشکه‌ای ۱۲۰ دلار بعضی اعضای اوپک را با مشکل مالی روبرو می‌کند

وضعیت بعضی کشورهای حاشیه خلیج فارس مثل امارات عربی متحده و کویت هم شبیه عربستان سعودی است. این کشورها هم ذخایر ارزی عظیم دارند و در صورت لزوم می‌توانند چندین سال با کسری بودجه سر کنند.

اما اعضای دیگر اوپک مثل ایران یا عراق یا نیجریه که درآمد نفتی‌شان به نسبت جمعیت‌شان کمتر است، مشکلات مالی بیشتر و انعطاف کمتری دارند. ذخایر ارزی این سه کشور روی هم کمتر از ۲۰۰ میلیارد دلار است، ضمن این‌که با فشار فزاینده رقابت با تولید آمریکا هم روبرو هستند.

رابین میلز می‌گوید: "نیجریه ماه گذشته اصلا به آمریکا نفت صادر نکرد، که نکته درخور توجهی‌ست."

از همه این‌ها گذشته داعش – یا حکومت اسلامی – هم هست که هم در سوریه هم در عراق چاه نفت گرفته و محصولاتش را می‌فروشد. گرچه سازمان بین‌المللی انرژی می‌گوید حمله‌های هوایی صادرات‌اش را که ماه اوت روزی ۷۰ هزار بشکه بود به روزی ۲۰ هزار بشکه رسانده است.

ایالات متحده؛ شیل

جیسون بوردوف می‌گوید "رشد تولید نفت در آمریکای شمالی، به‌ویژه ایالات متحده، خیره‌کننده بوده." به گفته او تولید نفت ایالات متحده حدود سی سال است که این قدر نبوده است.

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption تولید نفت در آمریکا به لطف استفاده از نفت شیل افزایش یافته است

این افزایش تولید انرژی در آمریکا یکی از عوامل اصلی افت قیمت نفت در بازارهای جهانی بوده است. عامل افزایش تولید هم گسترش شیوه موسوم به "فرکینگ" است که در آن لایه‌های سنگی زیر زمین را با ابزار هیدرولیک می‌شکنند و نفت و گاز زیر آن را خارج می‌کنند.

سث کلاینمن، رئیس استراتژی انرژی در سیتی بانک آمریکا، می‌گوید: "استخراج به این شیوه باعث شده وضعیت متلاطم خاورمیانه تأثیری بر قیمت نفت نگذارد."

نکته مهم‌تر این‌که برای آمریکایی‌ها تولید نفت به این شیوه عمدتا ارزان‌تر از شیوه‌های مرسوم تولید نفت خام تمام می‌شود. بنابراین اگر رقابت بر سر قیمت به درازا بکشد، می‌شود پیش‌بینی کرد که تولید‌کننده‌های آمریکایی دست بالا را داشته باشند.

آن‌طور که ماریا فان‌در‌هوفن‌، مدیرعامل سازمان بین‌المللی انرژی، به رویتر گفته، "نقطه سربه‌سری حدود ۹۸ درصد نفت خام و فراورده‌های نفتی آمریکا زیر بشکه‌ای ۸۰ دلار است. این رقم برای ۸۲ درصد از تولیدات‌شان حدود ۶۰ دلار یا کمتر است."

اروپا و آسیا؛ هم سود هم ضرر

اقتصادهای اروپا همه با تورم و رشد کم مواجهند – و البته احتمال سومین رکود در عرض شش سال. در نتیجه دولت‌ها که تحت فشارند از مزایایی که افت قیمت نفت همراه دارد استقبال می‌کنند.

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption اقتصادهای اروپایی همچنان با معضل نرخ رشد پایین مواجهند

برخی معتقدند ۱۰ درصد کاهش قیمت نفت می‌تواند اقتصاد را یک دهم درصد بزرگ‌تر کند. اما از سوی دیگر اخیرا سرمایه‌گذارها سهام‌شان را در شرکت‌های انرژی فروخته‌اند، که به افت بازارهای بورس دامن زده است. آنچه با قطعیت – دستکم فعلا – می‌توان گفت این است که نفت ارزان‌تر به نفع مردم است.

چین هم که به‌زودی بزرگ‌ترین واردکننده نفت می‌شود باید از افت قیمت‌ها سود ببرد. اما نکته این‌جاست که ارزان شدن نفت تبعات به مراتب گسترده‌تر افت رشد اقتصادی را جبران نمی‌کند.

ژاپن هم عملا همه نفت مصرفی‌اش را وارد می‌کند. اما از افت قیمت آن هم سود می‌کند هم ضرر، چرا که بالا بودن قیمت انرژی به بالا نگه‌داشتن نرخ تورم در این کشور، و تحقق استراتژی شینزو آبه نخست وزیر آن، برای مقابله با تورم منفی کمک می‌کرد.

هند هم ۷۵ درصد نفت مصرفی‌اش را وارد می‌کند. تحلیل‌گران می‌گویند افت قیمت نفت به حل مشکل کسری بودجه جاری دولت این کشور کمک می‌کند. علاوه بر این هزینه یارانه‌های سوخت در سال جاری هم حدود دو و نیم میلیارد دلار کم می‌شود – البته در صورتی که قیمت نفت همچنان پایین بماند.

مطالب مرتبط