وین میزبان مذاکرات اتمی و نشست اوپک در روزگار ناخوش نفت

حق نشر عکس AP

وین، پایتخت اتریش، روزهای پر خبری دارد. در ابتدای هفته، مذاکرات هسته‌ای ایران و گروه ۱+۵ - در صورتی که تمدید نشود- پایان می‌گیرد و در اواخر هفته، اجلاس اوپک در این شهر برگزار می‌شود. ایران تنها کشوری است که در هر دو نشست حضوری فعال دارد و اتفاقا مواضع وزیر نفت ایران در اجلاس اوپک، متاثر از دست‌آورد وزیر خارجه این کشور در مذاکرات هسته‌ای خواهد بود.

جلسه ۱۶۶ «سازمان کشورهای صادرکننده نفت»، «اوپک»، در حالی پنچشنبه ۲۷ نوامبر در وین برگزار می‌شود که قیمت نفت به زیر ۸۰ دلار در هر بشکه سقوط کرده و بازار یکی از قابل‌توجه‌ترین افت‌های سالهای اخیر خود را تجربه می‌کند؛ چشم‌انداز روشنی هم از آینده قیمت نفت وجود ندارد.

اوپک به عنوان یک بازیگر مهم در بازار جهانی نفت می‌تواند بر روند قیمت آن اثرگذار باشد و برای همین هفته‌هاست که سایر بازیگران بازار، منتظر نشست اوپک هستند. اما کار برای اوپک دشوار است چون پیچیدگی بازار زیاد شده و تشخیص منافع برای این سازمان به سادگی گذشته نیست.

یک دهه افت و خیز

بهای نفت در یک دهه گذشته دوران کاملا متفاوتی را سپری کرده است و سطح متوسط قیمت‌ها قابل مقایسه با سایر ادوار تاریخ نفت نیست.

قیمت نفت در اوایل سده اخیر روند کم‌ و بیش صعودی با شیب ملایم داشت و از سال ۲۰۰۴ این شیب تندتر شد تا اینکه در سال ۲۰۰۸ به اوج خود رسید. در ماه ژونیه ۲۰۰۸ قیمت هر بشکه نفت به ۱۴۷ دلار رسید که همچنان بالاترین میزان در تاریخ نفت است؛ اما با وقوع بحران مالی جهانی در همین سال، قیمت نفت با سرعت و در عرض تنها چند ماه سقوط کرد و در فوریه ۲۰۰۹ به ۳۴ دلار در هر بشکه رسید.

بعد از بهبود نسبی شرایط اقتصاد بین‌الملل و به لطف رشد اقتصادهای نوظهور، همانند چین، قیمت نفت دوباره به تدریج بالا رفت تا اینکه در ژوئن گذشته ۱۰۷ دلار شد. اما از این ماه که در تقویم خورشیدی با تیر ماه همزمان است، قیمت نفت رو به کاهش گذاشت تا جایی که در نوامبر امسال سبد نفتی اوپک ۷۵ دلار را هم تجربه کرد.

دلایل افت قیمت

افت اخیر قیمت نفت ریشه در هر دو سوی بازار دارد چون هم اوضاع متقاضیان تغییر کرده و هم شرایط عرضه‌کنندگان نفت عوض شده است.

در طرف تقاضای بازار جهانی نفت که به طور سنتی کشورهای صنعتی قرار دارند، از میزان تقاضا کم شده است، چون بیشتر خریداران عمده نفت شرایط اقتصادی مطلوبی ندارند. رشد اقتصادی در اتحادیه اروپا که از مهترین خریداران نفت است در حد پایینی قرار دارد و برخی از اقتصادهای مهم اروپا، رشد منفی را هم در سه ماهه دوم سال ۲۰۱۴ تجربه کرده‌اند.

کمیسیون اروپا پیش‌بینی کرده رشد اقتصادی اتحادیه اروپا تا پایان سال جاری میلادی به ۱/۳ درصد برسد و این رشد برای منطقه یورو ۰/۸ درصد برآورد شده است.

در شرق آسیا هم ژاپن هنوز گرفتار مشکلات ناشی از تورم منفی است و چین که سالهای گذشته با رشد بالا از اقتصادهای پرونق جهان بود و به بازار انرژی رونق می‌داد، درحال حاضر با نرخ کمتری در حال رشد است. نتیجه کاهش رشد اقتصادی و نبود پیش‌بینی معتبر از ایجاد رونق سریع در اقتصادهای بزرگ، کاهش تقاضا برای خرید نفت بوده است.

کاهش اهمیت نفت خاورمیانه

اما همزمان با کاهش تقاضا، تولید و عرضه نفت هم زیاد شده است. در دوره‌ای که خریداران مهم بازار کمتر از انتظار، متقاضی نفت هستند، تولیدکنندگان، نفت بیشتری برای فروش تولید کرده‌اند.

بخشی از این افرایش تولید به اعضای اوپک برمی‌گردد. عراق، نیجریه و لیبی سه کشور عضو اوپک هستند که تولید آنها نسبت به سالهای قبل زیاد شده و روی هم حدود یک میلیون بشکه در روز به تولید نفت اوپک افزوده‌اند. حتی بحران داخلی عراق که روند سرمایه‌گذاری در این کشور را تحت تاثیر قرار داده هنوز روی میزان تولید نفت این کشور اثر جدی نگذاشته است.

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption به دلیل افزایش تولید نفت آمریکا، توجه این کشور به نفت تولیدی خاورمیانه کمتر شده و در عین حال بحران های این منطقه هم تاثیر شوک برانگیز بر قیمت نفت همچون سال های پیش ندارد

نکته اینجاست که تا سالهای قبل، شلیک یک گلوله در خاورمیانه بیشتر از همه بازار نفت را نگران و متاثر می‌کرد.

تاریخ قیمت نفت نشان می‌هد که عمده شوک‌های نفتی، ریشه در حوادث این منطقه دارند؛ جنگ اعراب و اسراییل، انقلاب ایران و جنگ عراق و کویت نمونه‌هایی هستند که باعث بروز شوک‌های نفتی شدند اما حالا در اوج بحران داخلی عراق و تهدیدهای داعش برای منطقه، قیمت نفت در حال افت قابل‌توجهی است. دلیل بی‌اعتنایی بازار به تحولات خاورمیانه این است که در حال حاضر کشورهای غیر عضو اوپک به تولیدکنندگان مهمی در بازار نفت تبدیل شده‌اند.

افول نفت

غیر از آنکه از نفوذ اوپک کم شده، سهم نفت هم در انرژی مصرفی جهان کاهش پیدا کرده است. البته هنوز نفت پرمصرف‌ترین نوع انرژی در جهان است ولی هم سهم آن در کل مصرف انرژی کمتر از قبل شده و هم سرعت رشد مصرف آن نسبت به برخی دیگر از انواع انرژی کمتر بوده است.

برآورد شرکت بی پی از ترکیب انرژی مصرفی جهان نشان می‌دهد نفت ۳۳/۲ درصد، زغال سنگ ۳۰ درصد، گاز ۲۳ درصد، انرژی هیدروکربنی ۶/۷ درصد، انرژی هسته‌ای ۴/۴ درصد و انرژی تجدید پذیر ۲/۷ درصد از سبد انرژی جهان را تشکیل می‌دهند.

حق نشر عکس AP
Image caption مقام های ایرانی امیدوارند با به دست آوردن توافق اتمی، راه صادرات نفت ایران و افزایش درآمد از این بخش هموار شود

زغال سنگ که به نظر می‌رسید دوره آن تمام شده با افزایش قیمت نفت طی یک دهه گذشته، دوباره در بازار انرژی سهم مهمی پیدا کرده و از جمله در چین مشتری زیادی دارد.

گاز که دارای بیشترین رشد مصرف نسبت به سایر انواع انرژی طی دهه گذشته بوده در کشورهای مختلف روز به روز بازار بهتری پیدا می‌کند. به‌ویژه آنکه گاز جزو انرژی‌هایی غیر آلاینده محسوب می‌شود و در کشورهایی که استانداردهای زیست‌محیطی در آنها سخت‌گیرانه‌تر رعایت می‌شود، بازار مناسبی برای گاز ایجاد شده است.

شرایط پیچیده اوپک

اجلاس وزرای نفت اوپک در ۲۷ نوامبر درحالی برگزار خواهد شد که هم از سهم این سازمان در بازار نفت کم شده و هم از سهم نفت در سبد انرژی جهان کاسته شده است.

اوپک برای جلوگیری از کاهش بیشتر قیمت نفت نیاز دارد تا تولید خود را کم کند و از سطح عرضه در بازار جهانی بکاهد. تصمیم‌گیری برای سطح تولید که مهمترین دستور کار اجلاس ۱۶۶ اوپک است کار دشورای است.

چون کشورهای اوپک که به طور عمده دارای اقتصادهای وابسته به نفت هستند، از کاهش فروش نفت استقبال نمی‌کنند. عربستان هم که بزرگترین تولیدکننده اوپک است اعلام کرده بدون همراهی سایر اعضا از تولید خود نمی‌کاهد چون پیش از این یک بار در تابستان گذشته از تولید خود کاسته و با این اقدام از شتاب افت اخیر قیمت کاست ولی دیگر این کار را بدون همراهی سایر اعضا تکرار نخواهد کرد.

ایران و سایه سنگین تحریم‌

چانه‌زنی برای اینکه هر عضو اوپک چقدر از تولید خود بکاهد درحالی انجام می‌گیرد که ایران با روی کار آمدن دولت حسن روحانی و بازگشت بیژن نامدار زنگنه به وزارت نفت، امیدوار شده بود تا سهم سابق خود را در اوپک پس بگیرد.

بعد از آغاز تحریم‌ها علیه نظام بانکی و صادرات نفت ایران، تولید و صادرات نفت ایران کاهش قابل توجهی پیدا کرد به‌طوریکه صادرات نفت ایران که در نیمه دهه هشتاد خورشیدی حدود ۲/۵ میلیون بشکه و در پایان دهه هشتاد کمی بیشتر از ۲ میلیون بشکه در روز بود بعد از تحریم نفت در سالهای گذشته به محدوده ۱ میلیون بشکه در روز کاهش پیدا کرد.

حالا دولت ایران از یک طرف برای تغییر وضع تحریم‌ها تلاش می‌کند تا تولید و صادرات نفت خود را بیشتر کند و از سوی دیگر در دوره‌ای که اوپک به دنبال کاهش تولید است باید برای بازار از دست‌رفته خود، بازاریابی کند.

همزمان اقتصاد ایران که به دلیل شرایط رکود تورمی و تحریم‌های سالهای قبل، از کمبود جدی منابع رنج می‌برد، باید برای کاهش درآمد نفت هم آماده شود. بودجه سال جاری ایران بر مبنای نفت بشکه‌ای صد دلار بسته شد و آنگونه که مسولان دولت اعلام کرده‌اند بودجه سال بعد با احتساب نفت ۸۰ دلاری تدوین خواهد شد.

اتفاقی که آشکارا چالش منابع را برای دولت نشان می‌دهد و بار دیگر نگاه‌های دولتمردان را به سمت وزارت نفت می‌برد. وزارتخانه‌ای که انتظار می‌رود با دیپلماسی نفتی و رایزنی‌ها وزیر آن در اجلاس اوپک، تلاش کند منافع و درآمد نفتی ایران را به حداکثر ممکن برساند.