بانک مرکزی اروپا برای مقابله با تورم منفی 'پول چاپ می‌کند'

حق نشر عکس Reuters
Image caption رئیس بانک مرکزی اروپا به کارگیری تسهیل کمی برای جلوگیری از تعمیق تورم منفی را اعلام کرد

بانک مرکزی اروپا برای احیای اقتصاد حوزه یورو به سیاست تسهیل کمّی متوسل شده است.

در حالیکه رکود اقتصادی کشورهای حوزه پول واحد اروپایی - یورو - همچنان ادامه دارد و این حوزه با نرخ تورم منفی و خطر تعمیق بلند مدت رکود مواجه است، بانک مرکزی اروپا در اقدامی استثنایی، سیاست تسهیل کمّی را به اجرا می‌گذارد و به امید افزایش فعالیت اقتصادی، نقدینگی را افزایش می‌دهد. ماریو دراگی، رئیس بانک مرکزی اروپا، در یک نشست خبری در روز پنجشنبه، ۲ بهمن (۲۲ ژانویه) گفت که "فعلا" تا ماه سپتامبر، هشت ماه دیگر، بانک مرکزی اروپا هر ماه ۶۰ میلیارد یورو "پول جدید" را وارد اقتصاد این حوزه خواهد کرد.

سیاست تسهیل کمّی معمولا در شرایطی به اجرا گذاشته می‌شود که بانک مرکزی نتیجه گرفته باشد که ابزار متعارف سیاست پولی کارآیی لازم را در خاتمه دادن به رکود اقتصادی ندارد.

بانک مرکزی اروپا همان نقشی را در حوزه یورو برعهده دارد که بانک‌های مرکزی در کشورهای پیشرفته ایفا می‌کنند. این بانک تعیین کننده وضعیت پولی در کشورهای عضو این حوزه است. در کشورهای پیشرفته، بانک مرکزی به عنوان یک نهاد مستقل و مسئول حفظ ارزش پول، مسئول اجرای تمهیدات پولی برای کنترل و اثرگذاری بر شرایط اقتصادی، به خصوص کنترل تورم یا کمک به پایان دادن به رکود اقتصادی است. تمهیدات پولی که بانک مرکزی به طور متعارف به کار می‌گیرد شامل "ابزار سیاست پولی" است و تسهیل کمّی معمولا در زمانی به کار می رود که ابزار سیاست پولی فاقد کارآیی تشخیص داده شده باشد.

حق نشر عکس BBC World Service

بانک مرکزی ابزار متعددی برای اجرای "سیاست پولی" در اختیار دارد که مهمترین آنها تغییر در نرخ بهره و "عملیات بازار باز" شامل خرید و فروش اوراق قرضه دولتی است. در شرایط رکودی، بانک مرکزی در اجرای سیاست انبساط پولی، در صدد بر می‌آید تا با کاهش نرخ بهره، سرمایه گذاران را به استقراض برای سرمایه گذاری و مردم را به کاهش پس انداز و استقراض برای خرج کردن پول ترغیب کند. انتظار این است که به این ترتیب، تقاضای موثر در اقتصاد افزایش یابد و رونق اقتصادی را به دنبال آورد.

در عملیات "بازار باز" بانک مرکزی با خرید اوراق قرضه دولتی از بازار اوراق بهادار، پول بیشتری را در اختیار دارندگان اوراق قرار می‌دهد و با افزایش عرضه پول، انتظار دارد تقاضا افزایش یابد و با رکود ناشی از کمبود تقاضا مقابله کند. عملیات بازار باز به دلیل افزایش عرضه پول به کاهش "بهای پول" یعنی نرخ بهره رایج در بازار کمک می‌کند.

در شرایط تورمی و نیاز به کاهش تقاضا، بانک مرکزی سیاست انقباضی پولی را به اجرا می‌گذارد که از جمله شامل افزایش نرخ بهره و فروش اوراق قرضه در بازار، یعنی جمع کردن نقدینگی است تا تقاضای موثر کاهش یابد و باعث کاهش نرخ تورم شود.

برخلاف ابزار سیاست پولی، هنگام استفاده از روش تسهیل کمّی، کل موجودی پول در اقتصاد افزایش می‌یابد. به عبارت دیگر، این روش به افزایش "پایه پولی" منجر می‌شود که به معنی ایجاد مقدار بیشتر پول یا نقدینگی بدون افزایش متناظری در برداشت از ذخایر بانک مرکزی، شامل ارز خارجی و طلاست. به اصطلاح رایج، بانک مرکزی نقدینگی بدون پشتوانه را افزایش می دهد. به همین دلیل هم گاه گفته می‌شود در عملیات تسهیل کمّی، بانک مرکزی به "چاپ پول بدون پشتوانه" مبادرت می‌ورزد هر چند امروزه با رواج پول الکترونیکی و سایر روش‌های انجام معاملات، این اقدام لزوما به معنی انتشار و توزیع همان مقدار اسکناس و سکه نیست.

حق نشر عکس Reuters
Image caption دشواری اقتصادی اروپا می‌تواند عواقب سیاسی پیش‌بینی نشده‌ای را در پی آورد

برای اجرای برنامه تسهیل کمّی، بانک مرکزی مقدار معینی اوراق قرضه را از بانک‌ها و سایر موسسات مالی خصوصی خریداری می‌کند و به این ترتیب، به آنها امکان می‌دهد نقدینگی بیشتری در اختیار داشته باشند و بتوانند "تسهیلات" پولی بیشتری را در اختیار مردم قرار دهند.

از آنجا که تسهیل کمّی به معنی آن است که ابزار متعارف سیاست پولی کارآیی لازم را در پایان دادن به رکود ندارند، از آن به عنوان شیوه ای استثنایی در تمهیدات پولی نام برده می‌شود. در حال حاضر، نرخ بهره بانک مرکزی به نیم درصد کاهش یافته و سیاست‌های پولی بانک نه تنها رکود موجود را درمان نکرده بلکه حوزه یورو در حال حاضر با نرخ تورم منفی مواجه است که در صورتی که به سرعت مرتفع نشود، می‌تواند چرخه طولانی مدت تعمیق رکود را به جریان اندازد.

بانک مرکزی اروپا امیدوار است با افزایش نقدینگی، نرخ تورم را افزایش دهد و علاوه بر تحریک فشار تورمی، با تضعیف یورو در برابر ارزهای دیگر، کاهش واردات و افزایش صادرات حوزه یورو را در پی آورد و به پایان رکود کمک کند. رکود اقتصادی اروپا علاوه بر مشکلات اقتصادی عمیق برای برخی از کشورها، خطر تحولات سیاسی پیش‌بینی نشده را هم در پی دارد.

تصمیم بانک مرکزی اروپا به کاربرد تسهیل کمّی در حالی اتخاذ شده که دولت آلمان با این تصمیم مخالف بوده است. برخی از اقتصاددانان هم پیش بینی کرده‌اند که با توجه به شرایط اقتصادی کنونی جهان و اینکه ابزار سیاست پولی تا کنون تاثیر چندانی در پایان دادن به رکود نداشته، کارآیی تسهیل کمّی نیز مورد تردید است. آنان همچنین نگران آن هستند که تضعیف یورو و کاهش صادرات سایر کشورهای جهان به حوزه یورو، عوامل خاتمه رکود جهانی را تضعیف کند.

حق نشر عکس Getty
Image caption انتظار می‌رود افزایش نقدینگی در حوزه یورو به توقف تورم منفی و خاتمه رکود کمک کند