راهنمای کامل لغت های عربی

عربی در فارسی

زبان رادیویی زبانی است که مردم یک جامعۀ معیّن در زندگی روزمرّه با آن گفت و گو می کنند. زبان رسمی جامعۀ ایرانی زبان فارسی است، و این زبان که در برابر زبان فارسی پیش از اسلام، زبان «فارسی جدید» یا «فارسی دری» خوانده می شود، تحوّل یافتۀ زبان «فارسی میانه» است که پیش از حملۀ اعراب و تسلّط آنها بر ایران، رواج داشت.

با وجود چند قرن حکومت مستقیم و غیر مستقیم عربها در ایران، جامعۀ ایرانی زبان خود را زنده نگهداشت و ساختمان زبان فارسی در خود و برای خود تحوّل پیدا کرد و از حیث نظام دستوری تأثیر دگرگون کننده ای نپذیرفت. آنچه از عربی گرفت، کلمه بود، و «کلمه گـیری» از خصوصیات همـۀ زبانهای جـهان است. وجـود کلمه های عربی در فارسی زبان ما را «عربی» نکرده است، همان طور که وجود کلمه های لاتینی در انگلیسی زبان انگلیسیها را «لاتین» نکرده است.

امروز همان طور که برای یک انگلیسی تحصیلکرده لازم است که تا اندازه ای با ساختمان کلمه های لاتینی آشنا باشد تا شناختش

از زبان خود بیشتر شود و از آن با توانایی بیشتر استفاده کند، فارسی زبانها هم احتیاج دارند که تا اندازه ای با ساختمان کلمه های عربی ای که در فارسی به کار می رود، یا بهتر است بگوییم با ساختمان کلمه های عربیِ فارسی شده آشنا بشوند. باید بدانند که این کلمه های عربی را با چه شرطهایی وارد زبان خود کرده ایم، در آنها چه تغییرهایی داده ایم و از آنها چگونه استفاده می کنیم. امّا آشنایی با زبان عربی نباید به دلیل خطّ مشترک با عربها، موجب شود که کلمه های عربی فارسی نشده را وارد زبان فارسی کنیم، همان طور که انگلیسیها هم به دلیل آشنایی با زبان لاتین، به هر کلمۀ لاتینی اجازۀ ورود به زبان خود را نمی دهند. در مورد حدّ مجاز کاربرد کلمه های عربی در فارسی باید میزان و راهنمای روشنی داشته باشیم، و این میزان و راهنما زبان گفت و گوی روزمرّۀ مردم است، از مردم کوچه و بازار گرفته تا مردم دانشگاه دیده و کتابخوان.

وقتی که از «زبان گفت و گوی روزمرّه» یاد می کنیم، منظور آن زبانی است که به طور طبیعی در ارتباطهای روزمرّه با همدیگر به کار می بریم. در زبان نوشتاری است که بسیاری از تحصیلکردگان، از قدیم ترین روزگاران تا به امروز، به مرز بین زبان عربی و فارسی اعتنایی نداشته اند و در فارسی کلمه هایی از زبان عربی آورده اند که فارسی نشده است، یعنی در زبان گفت و گویی رواج نیافته است. پس باید برای مجاز و نامجاز بودن کاربرد کلمه های عربی در فارسی حدّ و حدودی داشتیه باشیم.

حدّ و حدود کلمه های عربی در فارسی

یکی از راههای به دست آوردن میزانی برای سنجیدن کلمه های مجاز و نامجاز عربی در فارسی این است که نیم ساعتی از گفت و گوی خودمان با یک شخص دیگر را، که او هم در حدّ ما تحصیل کرده باشد، روی نوار ضبط کنیم وبعد این گفت و گو را روی کاغذ بیاوریم و زیر کلمه های در اصل عربی آن خطّ بکشیم. دقّت در این کلمه ها نمونه هــایی از کلمه های مجـاز عربی در فارسی را به ما

نشان خواهد داد. تقریباً هیچ نوشته ای نمی تواند برای یافتن این نمونه ها متن مناسبی باشد، چون ما ناخودآگاه در موقع نوشتن کلمه های عربی ای به کار می بریم، که در گفت و گو، به طور طبیعی به زبان ما نمی آید. مثلاً ما در تمام روز در گفت و گو با دیگران یک بار هم کلمۀ «بامداد» را که فارسی نوشتاری است، به کار نمی بریم و به جای آن می گوییم «صبح». اگر به کسی بگوییم «امروز بامداد که از خواب بیدار شدم، سر درد بدی داشتم »، به احتمال زیاد با تعجّب به ما نگاه خواهد کرد، و تعجّبش از این خواهد بود که چرا به جای «صبح» می گوییم «بامداد». همین طور اگر به کسی بگوییم «من هنوز برای عوض کردن خانه تصمیم اخذ نکرده ام»، باز شنوندۀ ما را به تعجّب خواهد انداخت، چون در زبان گفتاری «تصمیم اخذ کردن» به کار نمی بریم و می گوییم «تصمیم گرفتن». بنابر این در مورد این دو نمونه می توانیم بگوییم که «صبح» کلمۀ عربی فارسی شده ای است که کاربرد آن در زبان گفتاری «مجاز» است، «معمول» است، «متداول» است، امّا «اخذ» به معنای «گرفتن» کلمۀ عربی ای است که زبان روزمرّه آن را «نامجاز»، «نامعمول» یا «نامتداول» می داند.

در زبان نوشتاری کلمه های عربی زیادی به کار می رود که نه از راه گفت و گو، بلکه از راه خواندن نوشته های ادبی وارد زبان گفتاری شده است. مثلاً امروز هیچ فارسی زبانی در گفت و گوی روزمرّه نمی گوید «فصل صیف امسال خیلی گرم بود و فصل شتا خیلی سرد»، امّا تحصیلکردگان، مخصوصاً در شعر کلاسیک فارسی، با کلمۀ «صیف»عربی به معنای «تابستان» و کلمۀ «شتا» به معنای «زمستان» آشنا شده اند و مثلاً دیده اند که «سعدی» در «گلستان» گفته است:

عمر گرانمایه در این صرف شد تاچه خورم صیف و چه پوشم شتا! ای شکم خیره به تایی بساز تا نکنی پشت به خدمت دو تا!

خوب، سـعدی که به نوشـتن «سهل ممتنع» معـروف است، در نظم این دو بیت به چند دلیل به خود اجازه داده است که به جای تابستان و زمستان، صیف و شتا را به کار ببرد. اوّل به این دلیل که در مضمون او «پشت دو تا کردن» اهمیت داشته است و خواسته است بگوید که به «یک تا» (یک لقمه نان) بساز تا مجبور نباشی در خدمت دیگران پشت «دوتا» کنی؛ دوّم به این دلیل که کلمه های «تابستان» و «زمستان» در وزنی که انتخاب کرده است، نمی گنجد؛ و سوّم به این علّت که متأسّفانه از پیش از عهد سعدی تا به امروز هیچ حدّ و حدودی برای استفاده از کلمه های عربی در فارسی وجود نداشته است. گذشته از کاربرد کلمه های عربی، بعضی از نویسندگان و مترجمان بعضی از قاعده های زبان عربی را هم وارد زبان فارسی کرده اند، در حالی که جز در موردهایی معیّن، چنین وام گرفتنی ضرورت نداشته است. مثلاً در زبان فارسی «اسم فعل»هایی از عربی گرفته ایم و با اضافه کردن فعلهای فارسی به آنها فعل مرکب ساخته ایم. ابداع، اختـراع، اکتشـاف، التماس، انتظار، اجبار، تقسیم، تأثیر، تفریح، تعلیم و مانند اینها همه اسم فعل است و ما در ترکیب آنها را به این صورتها به کار می بریم:

ابداع کردن(شدن)، اختراع کردن(شدن)، اکتشاف کردن، التماس کردن، انتظار داشتن، انتظار کشیدن، اجبار داشتن، تقسیم کردن (شدن)، تأثیر کردن، تأثیر داشتن، تأثیر گذاشتن، تأثیر پذیرفتن، تفریح کردن، تعلیم دادن، تعلیم گرفتن. همین طور «اسم مفعول» ها و «اسم فاعل» هایی از عربی گرفته ایم و آنها را به تنهایی در مقام «صفت» یا «اسم» به کار می بریم و در بسیاری موردها آنها را با فعلهایی ترکیب می کنیم و فعل مرکّب می سازیم، مثل مجبور (مجبور کردن، شدن)، خارج (خارج شدن، کردن)، مأیوس (مأیوس کردن، شدن)، محتاج (محتاج شدن، کردن)، معتاد (معتاد شدن، کردن)، محکم (محکم کردن، شدن) و مانند اینها. امّا همۀ اینها را به عنوان کلمه گرفته ایم و کاری به قاعده های دستوری این کلمه ها در زبان عربی نداشته ایم.

ما کلمه هایی را که از عربی گرفته ایم و در زبان گفتاری و نوشتاری به کار برده ایم، چنان به کار برده ایم که «فارسی شده» است. با ایـن کلـمه هـا در نظام دسـتوری زبان خـود همـان طور رفتـار

کرده ایم که با کلمه های فارسی رفتار می کنیم. مثلاً در موردهایی آنها را با پیشوندها و پسوندها یا کلمه های فارسی ترکیب کرده ایم، از آن جمله مطلوب (نامطلوب)، علاقه (بیعلاقه، بیعلاقگی، علاقه مند)، حوصله (بیحوصله، بیحوصلگی)، اشتهاء (کم اشتها، بی اشتها، پراشتها، بی اشتهایی)، سلیقه (بی سلیقه، بد سلیقه، کج سلیقه)، مناسب (نامناسب)، ترکیب (خوش ترکیب، بدترکیب)، شعور (بیشعور، با شعور) و بسیار و بسیار کلمه های دیگر. در همه حال کلمه های عربی در زبان فارسی با پیروی از نظام دستوری زبان فارسی به کار می رود و به هیچوجه پیرو نظام دستوری زبان عربی نمی ماند. فقط در موردهایی معیّن است که قاعده هایی از زبان عربی را برای بیان مفهومهایی معیّن گرفته ایم، و حتی در همین موردها هم در آن قاعده های عربی تغییرهایی داده ایم که آنها را فارسی کرده است. بنا براین از کلمه های عربی فارسی شده و حدّ و حدود آنها که بگذریم، باید تأمّل کنیم و ببینیم در چه موردهایی دخالت دادن قاعده های دستوری عربی در فارسی نامجاز است و در چه موردهایی از بعضی قاعده های عربی برای بیان مفهومهایی معیّن استفاده کرده ایم و از آنها قاعده های فارسی جدید ساخته ایم.

دستور زبان عربی در فارسی

در گذشته بسیاری از ادیبان فارسی زبان که زبان عربی را هم خوب می دانستند، بدون تأمّل در حدّ و حدود منطقی در گرفتن کلمه های از زبان عربی، فکر می کردند که در جایی که کلمه ای عربی به کار می برند، باید پیرو قاعده های عربی حاکم بر آن کلمه باشند. یکی از این موردها «مطابقۀ صفت با موصوف» است. در اینجا مثالی می آورم تا موضوع روشن تر شود. فرض کنیم که در عربی می خواهیم برای «الکاتب»، یعنی نویسنده، از مصدر «فضل» صفت بیاوریم. چون در عربی صفت با اسم یا موصوف در مفرد (singular) و تثنیه (dual) و جمع (plural)، و همچنین در مذکّر ((masculine و مـؤنّث (feminine) مـطابقـت می کـند، کاربرد صـفـت

از مصدر «فضل» برای موصوف یا اسم، که در اینجا «الکاتب» است، به صورتهای زیر در می آید:

1- مفرد، مذکّر : الکاتب الفاضل 2- مفرد، مؤنّث : الکاتبـه الفاضله 3- مثنّی، مذکّر : الکاتبان الفاضلان 4- مثنّی، مؤنّث : الکاتبتان الفاضلتان 5- جمع سالم، مذکّر : الکاتبون الفاضلون (الکاتبین الفاضلین، درست است امّا متداول نیست) 6- جمع سالم، مؤنّث : الکاتبات الفاضلات ( یا الفضیلات) 7- جمع مکسّر (شکسته) : الکُتــاب الافاضل

ضمناً در بسیاری موردها برای جمع مکسّر صفت به صورت مفرد مؤنّث می آید. مثل کُتُب قدیمه، امور بعیده، موارد عدیده، احجار کریمه (سنگهای قیمتی)، اشیاء نفیسه، وسائل مربوطه، غنائم حربیه، خصائل حسنه، و مانند اینها. بسیاری از نویسندگان کلاسیک این قاعدۀ مطابقت صفت و موصوف را، که یک قاعدۀ دستوری زبان عربی است، در زبان فارسی رعایت می کردند، به طوری که انگار می خواهند زبان فارسی را، که مذکّر و مؤنّث و تثنیه و جمع مکسّر ندارد و در آن صفت به طور کلّی با موصوف مطابقت نمی کند، مستعمرۀ زبان عربی کنند. در زبان فارسی در مقابل آن هفت صورت صفت و موصوف عربی فقط دو صورت داریم : مفرد به صورت «کاتب فاضل» و جمع به صورت «کاتبان فاضل». متأسّفانه هنوز هم نویسندگان و مترجمانی هستند که این قاعدۀ دستوری زبان عربی را در زبان فارسی به کار می برند. این نمونه ها را در اینترنت در نوشته های امروزی پیدا کرده ام:

بلدۀ عظیمه، معجزات عظیمه، مهمّات عظیمه، قدرت عظیمۀ علماء، اشیاء عظیمه، اکتشافات عظیمه، اقالیم مختلفه، احجار کریمه (سنگهای قیمتی)، مجاری میاه (آبراهها، رودها و نهرها)، اقالیم ثلاثه، اطّلاعات مبسوطه، مراجع عظام، حضرات آیات عظام، دولت کریمه، اولاد امجاد، طریقۀ مستقیمه، دلایل مشروحه، دیون معوّقه، حقایق مسـلّمـه، مسـئلۀ مشـکلـه، مطـالب وارده، خسـارات وارده، مـراســلات

واصله، اصول موضوعه، قوانین نافذه، معاملات مکروهه، تجارات مکروهه، اخلاق مذمومه، و مانند اینها بسیار و بسیار.

این قاعدۀ مطابقت صفت با موصوف، مخصوصاٌ در مورد اسم یا موصوف مؤنّث در بعضی از نویسندگان و مترجمان به اندازه ای نفوذ کرده است که در موردهایی که موصوف یک کلمۀ فارسی برای جنس ماده یا کلمه ای است که به مصوت کسره (همزۀ غیر ملفوظ) ختم می شود، صفت را به صورت مؤنّث می آورند، مثل دوشیزۀ مکرّمه، دوشیزۀ جمیله، همشیرۀ محترمه، خانۀ متروکه، پروندۀ مربوطه، پروندۀ مطروحه، و مانند اینها. اگر در موردی گفته شود که چون مثلاً دوشیزه به جنس ماده گفته می شود، صفت آن را مؤنّث می آورند، نه به دلیل اینکه کلمۀ «دوشیزه» به های غیرملفوظ یا تای مربوطه ختم می شود، در جواب می گویم که چرا مثلاً می گویند دختر عزیز، مادر صبور، زن مقبول، عروس حسود، خواهر محزون، و نمی گویند دختر عزیزه، مادر صبوره، زن مقبوله، عروس حسوده، و خواهر محزونه؟

منظور از این بحث و این نمونه ها این است که در زبان فارسی به طور کلّی و در زبان رادیویی خصوصاً نباید قاعده های دستوری زبان عربی را وارد زبان فارسی بکنیم. مثلاً چرا باید به جای معلمان، مهندسان، مفسّران، جمع سالم عربی به کار ببریم و بگوییم معلمین، مهندسین، مفسّرین؟ موردهایی از قاعده های دستوری عربی با تغییرهایی در مفهوم در زبان فارسی متداول شده است که باید تحوّلی را که کلمه های وابسته به این قاعده ها پیدا کرده است، بشناسیم تا روایی کاربرد آنها در فارسی جوازی برای کاربرد بی دلیل قاعده های دستوری عربی در فارسی نشود. مهمّ ترین این موردها را در اینجا می آورم.

جمع سالم و مکسّر عربی در فارسی

در زبان عربی دو نوع جمع هست، یکی «سالم» که یعنی کلمۀ «مفـرد» سـالم می مـاند، نمی شـکند و به آخـر آن برای مذکّرعلامت یا پسوند «ین» یا «ون» و برای مؤنّث علامت یا پسوند «ات» اضافه می شود، مثل مخاطب، مخابین، مخاطبون، مخاطبات؛ معلّم، معلمین، معلمون، معلمات؛ مؤمن، مؤمنین، مؤمنون، مؤمنات. دیگری جمع «مکسّر» است که قاعدۀ معیّنی ندارد، یعنی «قیاسی» نیست، «سماعی» است و در مورد هر اسم مفردی باید دید یا درواقع شنید که اهل زبان مفرد آن را به چه صورت می شکند و چگونه به صورت جمع مکسّر یا شکسته در می آورد. برای نشان دادن صورتهای مختلف و معیّن جمع مکسّر اسمهایی که ریشۀ ثلاثی (ریشۀ سه حرفی) دارد، از «فعل» استفاده می کنم و برای این صورتها قالبهایی با این سه حرف ریشه ای کلمه ها در نظر می گیرم تا به حافظه سپردن آنها آسانتر شود. وقتی که به این قالبهای فرضی نگاه می کنیم، باید بدانیم که سه حرف از حرفهای آن اصلی است وریشۀ اسم را نشان می دهد و بقیه حرفهای زائد است.

مثلاً در جمع مکسّر «اشجار» که مفرد آن «شجر» است، «ش» جای «ف»، «ج» جای «ع» و «ر» جای «ل» قرار می گیرد، بنابر این دو «الف» زائد است و از واسطه های ساختن این صورت از جمع مکسّر برای اسمهای معیّن است. البته صورتهای جمع مکسّر زیاد داست ولی نامحدود نیست. صاحبنظرانِ زبان عربی می گویند که به طور قطعی نمی توان گفت که جمع مکسّر چند صورت دارد، ولی کمتر از هفتاد نیست. مهمترین قالبهای جمع مکسّر عربی که در زبان فارسی هم متداول است، اینهاست:

- اَفعال : افکار (فکر)، اعمال (عمل)، اضداد (ضدّ)، اسرار (سرّ)، اشرار (شریر)، اصناف (صنف)، اقلام (قلم)، احباب (حبیب)، اوباش (وبش)، اسماء (اسم)، اشجار (شجر)، ارقام (رقم)، اناجیل (انجیل)، اساتید - اساتیذ (استاد - استاذ)، اغلاط (غلط)، اطوار (طور)، ارباب (ربّ)، اوراق (ورق)، ... - فعول : فصول (فصل)، علوم (علم)، عقود (عقد)، ذکور (ذکر)، قبور (قبر)، امور (امر)، عقول (عقل)، نفوس (نفس)، قبوض (قبض)، فنون (فنّ)، ... - فِعال: جبال (جبل)، جمال (جمل)، کبار (کبیر)، قصار (قصیر)... - فعله : عمله (عامل)، مَرَده (مرید)، کسبه (کاسب)، - افعله : ابنیه (بناء)، اشربه (شراب)، اغذیه (غذاء- غذا)، ادویه (دواء- دوا)، اطعمه (طعام)، ادعیه (دعاء- دعا)، امتعه (متاع)، : اجنّه (جنّ) [باید توجّه داشته باشیم که اسمهایی مثل جنّ که حرف دوّم و سوّم (ع ل) حرفهای یکسان باشد، این دو حرف به صورت یک حرف مشدّد در می آید]، ادلّه (دلیل)، اجوبه (جواب)، امثله (مثال)... - افاعیل: اباطیل (باطل)، اساطیر(اسطوره)، اسالیب (اسلوب)، احادیث (حدیث)، اکاذیب (کذب)... - فعایل: عقاید (عقیده)، اوایل (اوّل)، اواخر (آخر - آخرت)... - افاعل: اواسط (وسط)، اماکن (مکان)، اقارب (اقرب)... - مفاعل: مساجد (مسجد)، مطالب (مطلب)، مقابر (مقبره)، مراحل (مرحله)، مصائب (مصیبت)، مراجع (مرجع)، مجاری (مجرا)، منافذ (منفذ)، مناصب (منصب)، مبادی (مبدأ)، مسائل (مسأله)... - افعلاء : اقرباء - اقربا (قریب)، اشقیاء - اشقیا (شقی)، اتقیاء - اتقیا (تقی)، اصفیاء - اصفیا (صفی)،... - عافال : آثار (اثر)، آمال (امل)، آداب (ادب)، آحاد (احد)، آباء (اب)، آفاق (افق)، آجال (اجل)، آراء - آرا (رأی)، آفات (آفت)، آلام (الم)... - افاعله: اساتذه (استاذ)، اکاسره (کسری = خسرو)، قیاصره (قیصر)، جبابره (جبّار)، افاغنه (افغان، در عربی استعمال ندارد و حتماً فارسی زبانان عربی گرا آن را به شیوۀ قیاسی ساخته اند)، ارامنه (ارمنی، در عربی به کار نمی رود)، فراعنه (فرعون)... - فُـعّال: کتـّاب (کاتب)، عمّال (عامل)، وعّاظ (واعظ)، قضات (قاضی)،... - مفاعیل: مفاتیح (مفتاح)، مقادیر (مقدار)، معائیر (معیار)، مبانی (مبناء)، مصادیق (مصداق)، مکاتیب (مکتوب)... - َفعاعـِل: اجانب(اجنبی)، اسامی (اسم)، اراضی (ارض)، کواکب (کوکب) ...

در زبان فارسی گفتاری امروز برای جمع اسم به طور کلّی از پسوند «ها» استفاده می شود، امّا در زبان نوشتاری فارسی پسوند «ان» هم زیاد به کار می رود، مخصوصاً در مورد شخص. برای این منظور جمله ای می آورم که مانند آن در گفت و گوی روزمرّه شنیده می شود:

«مهندسهای این شرکتها در زمینۀ کارشان اطّلاعات و تجربه های زیادی دارند و با رئیسهای خودشان جلسه های مشورتی تشکیل می دهند تا کارهای شرکت با هماهنگی اجرا بشود».

البـّته در مکالمه خیلی از کلمه ها می شکند و همین جمله به این صورت تلفّظ می شود: «مهندسای این شرکتا در زمینۀ کارشون اطّلاعات و تجربه های زیادی دارن و با رئیسای خودشون جلسه های مشورتی تشکیل می دن تا کارای شرکت با هماهنگی اجرا بشه.» می بینیم که در بعضی موردها صوت «ه» از پسوند «ها» می افتد و فقط «ا» به جا می ماند.

در زبان نوشتاری امروز بسیارند کسانی که همین جمله را این طور می نویسند: «مهندسین این شرکتها در زمینۀ کار خویش اطّلاعات و تجارب زیادی دارند و با رؤسای خود جلسات مشورتی تشکیل می دهند تا امور شرکت با هماهنگی به اجرا در آید.» و بسیارند کسانی که این جمله را به همین صورت برای خوانده شدن در رادیو می نویسند. در این جمله کار به این نداریم که نویسنده تصوّر کرده است که کاربرد «خویش» به جای «خود» یا کاربرد «به اجرا دراید» به جای «اجرا شود» فاضلانه تر یا ادیبانه تر است.می خواهیم به جمعهای عربی که در این جمله به کار رفته است، نگاه کنیم و ببینیم در چه مورد یا موردهایی ناگزیر هستیم از یک «جمع عربی» استفاده کنیم.

صورت محاوره ای این جمله را به یک همکار دادم و گفتم آن را به صورتی بنویسد که معمولاً برای استفاده در سایت اینترنتی یا خوانده شدن در رادیو می نویسد و این همکار جمله را به این صورت نوشت: «مهندسان این شرکت بسیار مجرّب هستند و به منظور هماهنگ ساختن فعّالیتهای شرکت با رؤسای خود مشورت می کنند.»

صورت نوشتاری جمله را به همکاری دیگر دادم و از او خواستم که آن را به صورتی که خود فکر می کند گفتاری و مناسب رادیو است، بنویسد، و او جملۀ نوشتاری را به این صورت در آورد: «مهندسان این شرکتها دارای اطّلاعات و تجربه های زیادی هستند و با رؤسای خود جلسات مشورتی برگزار می کنند تا کارهای شرکت با هماهنگی انجام شود.»

در اینجا به این نکتۀ مهمّ توجّه دارم که جمعهای سالم مذکّر و مؤنّث و جمع مکسّر عربی از قاعده های دستوری زبان عربی است، و ما در زبان فارسی برای جمع پسوندهای «ها» و «ان» را داشته ایم و داریم و درمانده نبوده ایم و نیستیم که در این مورد تسلیم دستور زبان عربی بشویم. در گفت و گوی روزمرّه هم موردهای چنین تسلیمی بسیار کم است. امّا در همین جملۀ نمونه، چه در صورت گفتاری رسمی، چه در صورت گفتاری شکسته و چه در صورت نوشتاری، موردی هست که از جمع مؤنّث سالم عربی، یعنی پسوند «ات» در کلمۀ «اطّلاعات» استفاده شده است.

آیا همان طور که به جای «جلسات» می توانیم بگوییم «جلسه ها»، چرا به جای «اطّلاعات» نمی توانیم بگوییم «اطّلاعها»؟ برای اینکه ما این جمع مؤنّث سالم عربی را در معنایی خاصّ به کار می بریم که با جمع فارسی «اطّلاع»، یعنی «اطّلاعها» فرق می کند، همان طور که برای این معنای خاصّ حتـّی از پسوند «ات» در مورد بعضی از کلمه های فارسی استفاده می کنیم، مثل «باغ » که می شود «باغات» و با «باغها» تفاوت معنی دارد. پسوند «ات» عربی در زبان فارسی وظیفه ای پیدا کرده است و برای «جمع انواع» یک چیز به کار می رود. در چنین موردهایی استفاده از بعضی قاعده های عربی در واقع برای بیان مفهومهایی است که قبلاً در زبان فارسی وجود نداشته است و ما در واقع یک قاعدۀ عربی را با وظیفه ای جدید، فارسی کرده ایم.در این موردهاست که صحبت از عربی زدایی ناآگاهانه و ناسنجیده است، و با فارسی کردن کلمه ها و قاعده های عربی ای که عین آنها را در فارسی زنده و رایج امروز داریم و می توان آن را عربی زدایی آگاهانه وسنجیده دانست، فـرق دارد.

مـثلاً در جملۀ نمونه اگر به جای «مهندسین»بگوییم «مهندسها» یا «مهندسان» و به جای «رؤسا» بگوییم «رئیسها» یا «رئیسان»، و به جای «تجارب» بگوییم «تجربه ها» و به جای «جلسات» بگوییم «جلسـه هـا»، عربی زدایی آگاهـانه و سـنجیده کرده ایم. در اینجا مهمّترین موردهایی را که قاعده هایی از زبان عربی برای کاربردهایی خاصّ در فارسی به کار می رود و دیگر عربی دانسته نمی شود، می آورم. جمع مکسّر عربی در حالت اسم جمع فارسی

جمع مکسّر عربی برای عوام مفهوم جمع بودن را به ذهن نمی آورد، چون ذهن آنها اسمی را در حالت جمع می شناسد که مفرد آن را به صورت کامل بشنوند و با اضافه شدن پسوند جمع (ها ، ان) آن را جمع احساس کنند. مثلاً «لوازم» را که جمع مکسّر «لازم» و «لازمه» است، در موردهایی مثل «لوازم اتومبیل» به صورت «لوازمات» به کار می برند. حتـّی بعضی از شاعران کلاسیک ما که زبان عربی را خوب می دانستند، از این گونه جمعها که با عنوان «جمع بر جمع» شناخته می شود، به کار می بردند. به چند نمونه از آنها نگاه می کنیم.

از منوچهری دامغانی:

زنان دشمنان در پیش تیغت بیاموزند «الحانها»ی شیون (لحن - الحان - الحانها) بیابان در نورد و کوه بگذار «منازلها» بکوب و راه بگسل (منزل - منازل - منازلها)

از دقیقی بلخی: به بوستان «ملوکان» هزار گشتم بیش گل شکفته به رخسارگان تو ماند (ملک - ملوک - ملوکان)

از عنصری بلخی: وگر به همّت گویی دعای «ابدالان» نبود هرگز با پای همّتش همبر (بدیل - ابدال - ابدالها)

بسیاری از جمعهای مکسّر عربی در زبان فارسی حالت «اسم جمع» (collective noun) و «جمع نوع» پیدا کرده است و در موردهایی آنها را مفرد می گیرند و به آنها پسوند جمع فارسی اضافه می کنند، مثل «حقوق» (salary)به صورت مفرد با پسوند جمع. مثلاً می گویند :«این دو نفر حقوقهاشان با هم خیلی فرق می کند.» به عبارت دیگر، این کار نشان می دهد که قاعده ای دستوری از یک زبان به زبان دیگر وارد نمی شود، مگر وقتی که آن قاعده در زبان دیگر وظیفه ای متفاوت با وظیفۀ خود در زبان اصلی پیدا کند و در زبان وام گیرنده به صورت قاعده ای جدید و کارآمد به مجموعۀ قاعده های دستوری آن اضافه شود. بنا بر این ما باید در مورد کلمه های عربی فارسی شده در حالت جمع از پسوندهای جمع زبان فارسی، یعنی «ها» و «ان» استفاده کنیم و به این دلیل که این کلمه ها در اصل عربی بوده است، آنها را با پیروی از قاعده های عربی به حالت جمع در نیاوریم. در اینجا برای این مورد مثالهایی ارائه می دهم، و در ضمن فارسی زنده و متداول بعضی از آنها را در جلو مفرد عربی می آورم:

کلمۀ عربی فارسی شده جمع با قاعده های عربی جمع در فارسی معلّم معلّمین معلّمان کتاب کتب کتابها نسخه نسخ نسخه ها منتقد منتقدین منتقدان قالب (کالبد) قوالب قالبها میراث مواریث میراثها اسم (نام) اسامی اسمها معبر (گذرگاه) معابر معبرها سنّت سنن سنّتها مهندس مهندسین مهندسان قبر (گور) قبور قبرها ضمیمه (پیوست) ضمائم ضمیمه ها منبر منابر منبرها دلیل دلایل دلیلها رؤسا رئیس رئیسان، رئیسها بناء ابنیه بناها معیار معائیر معیارها کاسب (پیشه ور) کسبه کاسبان عنصر عناصر عنصرها

نمونه های جمعهای مکسّری که بسیاری از نویسندگان و مترجمان فارسی به کار می برند و لازم نیست که به کار ببرند، بسیار است، و نمونه هایی که آوردم، می تواند برای پرهیز از کاربرد این گونه جمعهای مکسّر عربی به جای جمعهای فارسی کافی باشد. امّا چنانکه قبلاً اشاره شد، از کاربرد بعضی از جمعهای مکسر عربی که در فارسی حالت «اسم جمع» و «جمع نوع» پیدا کرده است و به همین دلیل فارسی شده است، ناگزیریم. مثلاً می گوییم: «تفتیش عقاید و افکار که در طول تاریخ به صورتهای مختلف انجام می گرفته است، از ننگین ترین کارهای بشر بوده است.» در این جمله جمعهای مکسّر «عقاید» و «افکار» در فارسی حالت جمع عادّی «عقیده» و «فکر» را ندارد.

برای اینکه این تفاوت را خوب احساس کنیم، همان جملۀ نمونه را به این صورت می نویسیم: «تفتیش عقیده ها و فکرها که در طول تاریخ انجام می گرفته است، از ننگین ترین کارهای بشر بوده است.» می بینیم که «تفتیش عقیده ها» یا «تفتیش فکرها» در زبان فارسی غریب و ناهنجار می نماید، چون «عقیده ها» با «عقاید» و «فکرها» با «افکار» تفاوت معنی دارد. امّا اگر در همان جملۀ نمونه بگوییم: «تفتیش فکر و عقیده ...»، همان معنای «تفتیش عقاید و افکار... » را دارد، با این تفاوت که «عقاید و افکار» همه نوع عقیده و فکر را شامل می شود، و در این مورد «جمع نوع» است.

حالا برای روشن تر شدن موضوع، کلمه های مفرد «عقیده» و «فکر» را در جمله هایی با پسوند جمع فارسی می آورم. جمله ها از نوشته هایی در سایتهای اینترنت نقل می شود:

- به امید روزی که ما به همۀ عقیده ها و گفتارها گوش کنیم. - هـرکـدام از این عقیـده هـا درسـت تر درآمد بدون لجبازی و پافشاری بپذیریم. - دربارۀ وجه تسمیۀ نام سمنان عقیده ها و نظرهای گوناگونی رایج و معمول است. - بشر فکر کرد که درست است که جان آدمی شریف است، امّا باید عقیده ها نیز مستدلّ باشند. - و امّا گفته می شود که اگر عقیده ها هم آزاد باشند، کدام معجزه ای می تواند آنها را هماهنگ کند؟ - استفادۀ بهینه (!) از فکرها و پیشنهادهای مردم بهره وری عظیم به همراه دارد. - از این فکرها می کنم و دیوانه می شوم. - بکوشیم همۀ این اختلافها، گرایشها و فکرها، تا آنجایی که تن به نظم و قانون می دهند، در چهارچوب قانون جریان پیدا کنند. - فکرها روز به روز به هم نزدیکتر می شود. - چرا در جامعۀ امروز ایران، با این همه فکرها و اندیشه های تازه، وقتی مثلاً به عنوان یک خبرنگار... در اوّلین سؤال می پرسم اسم شما چیه، از گفتن اسمشون این قدر می ترسن؟ - تصوّر می کردم می شود کاری کرد که یک روزه فکرها را عوض کرد (عوض بشود).

ملاحظه می شود که نویسنده های این جمله ها «عقیده ها» و «فکرها» را در موردهایی به کار برده اند که جمعهای مکسر «عقاید» و «افکار» نمی توانسته است برای آنها جمع مناسبی باشد، چون نابه خودآگاه تفاوت معنی بین «عقیده ها» و «عقاید» و بین «فکرها» و «افکار» را احساس می کرده اند. در بیشتر این جمله ها کلمۀ «عقیده» به مفهوم «نظر» به کار رفته است، نه مسلکهای مذهبی یا مکتبهای سیاسی. همین طور در این جمله ها «فکر» هم بیشتر به مفهوم «نظر»، «اندیشه»، «ذهن» و «منش» به کار رفته است تا مکتب فکری، مذهبی، سیاسی یا فلسفی. برای اینکه این تفاوت معنی آشکار شود، می توانید در این جمله ها «عقیده» و «فکر» را به صورت جمع مکسّر بیاورید و با تأمّل آنها را بخوانید.

حـالا جمـله هـا و عـبارتهـایی به نقـل از سـایتهایی در اینـترنت می آورم که در آنها «عقاید» و «افکار» بیشتر به صورت «اسم جمع» به کار رفته است، و با «عقیده ها» و «فکرها» تفاوت معنی دارد:

- باید بدانیم که وی مبـتکر و به وجـود آورندۀ عقـاید وهّابیان نبود. - این مقاله شامل هر مذهب، باور مذهبی یا عقاید دینی مشابه می شود. - تأثیر عقاید فارسی (!) و ایرانی در دین مسیحیت و اسلام. - معرّفی عقاید اهل سنّت. - مسئلۀ توهین به عقاید مسلمانان را شنیده ایم. - در عقاید مانی دو نیرو وجود دارد. - مرکز افکار سنجی دانشجویان ایران. - تا حالا فکر کرده اید که تا چه اندازه لباس می تواند بیانگر افکار و نظرهای سیاسی و اجتماعی باشد؟ - افکار عمومی یک محرّک و یک وسیله است. - افکار عمومی متأثّر از مطبوعات است.

در مورد این نمونه ها هم می توانید به جای جمع مکسّر، از پسوند جمع فارسی، یعنی «ها» استفاده کنید تا تفاوت معنی را احساس کنید. مثلاً «افکار» در ترکیب «افکار عمومی» به هیچوجه نمی تواند به صورت «فکرهای عمومی» نوشته شود و همان معنی را به ذهن بیاورد. البتـّه بسیاری از نویسندگان و مترجمان هیچگونه فرقی بین «جمع مکسّر عربی» در حالت «اسم جمع» فارسی و «جمع مکسّر» عربی به جای «جمع عادّی» فارسی قائل نیستند و از دید آنها جمعهای زبان عربی برای کلمه های عربی عیناً مثل پسوندهای «ها» و «ان» فارسی است. اگر بنا را بر استفاده از پسوندهای جمع فارسی برای کلمه های عربی فارسی شده بگذاریم، فقط در موردهایی از جمع مکسّر عربی استفاده خواهیم کرد که جمع مکسّر عربی حالت «اسم جمع» فارسی پیدا کرده است، مثل «افکار» در ترکیب «افکار عمومی».

در اینجا، بدون شرح و توضیح نمونه هایی دیگر از «جمع مکسّر»های عربی که در فارسی در حالت «اسم جمع» به کار می رود، می آورم. ضمناً مفرد آنها را هم در پرانتز ارائه می دهم تا معلوم شود که بعضی از مفردهای این جمعهای مکسّر در فارسی کاربرد ندارد، یا اگر کار برد داشته باشد با پسوند، جمع فارسی به همان معنای جمع مکسّر در حالت «اسم جمع» یا «اسم نوع» به کار نمی رود:

- رجال (رجل ها) رجال سیاسی ایران، رجال ادبی ایران. - اکاذیب (اُکذوبه ها) نشر اکاذیب. - تعالیم (تعلیم ها) تعالیم اسلام، تعالیم عیسی مسیح. - ارقام (رقمها) در این باره ارقام و آماری در دست نیست. - عمله (عامل ها) عملۀ طرب، عملۀ ظلم، جمع با معنی مفرد در محاوره : کارگر بنّایی. - علوم (علم ها) علوم سیاسی، علوم انسانی - طـّلاب (طالب ها، طالبان)، طلبه (طالبها)، جمع با معنی مفرد در محاوره، دانشجوی علوم مذهبی در حوزۀ علمیه. - آفاق (افق ها)، سیر آفاق و انفس. - اصول (اصل ها)، اصول دین، اصول اخلاقی، اصولی، اصولگرا. - مخارج (در اصل جمع مخرج، مخرج ها)، مثل مخارج حروف. امّا در فارسی به معنی هزینه ها، جمع مکسّر «خرج» تصوّر شده است، در حالی که در عربی به این معنی استعمال ندارد و «دهخدا» دربارۀ آن نوشته است «جمع غیر قیاسی خرج است، مفرد ندارد... در این معنی در عربی اخراجات استعمال می کنند». - مداخل (مدخل ها) در آمد. این معامله برای او چندان مداخلی نداشت. - مدارج (مدرجه ها، مدرجها)، در فارسی به مفهوم درجه ها و مرتبه های مختلف در زمینه ای معیّن. مدارج ترقّی را سریعاً طیّ کرد. - عـوالـم (عـالـم هـا) در عـوالـم دیگـری سـیر می کـرد و بـه حرفهای او توجّهی نداشت. - ایادی (ید ها)، در اصل ایادی جمع «ایدی» است که خود جمع «ید» است. به هرحال چه مفرد آن را «ید» بگیریم، چه «ایدی» در فارسی به معنی دست نشانده و مزدور استعمال ندارد و به صورت اسم جمع به کار می رود. سران کشورهای امپریالیستی و ایادی آنان در عراق. - اعشار (عشرها)، عدد 25/143شامل سه رقم صحیح است و دو رقم اعشاری. - اعوان و انصار (عون ها و ناصرها یا نصیرها)، این کارخانه ها در عمل به اعوان و انصار حکومت واگذار شد. جلو دزدی اعوان و انصار خود را نمی گیرند. - اغذیه (غذا ها)، نوعهای مختلف خوراکها یا خوردنیها. - اشربه (شراب ها)، نوشیدنیها. - اعیان (عین ها) ثروتمندان، بزرگان، بلند مرتبگان. - اشراف (شریف ها)، مترادف اعیان (آریستوکرات). - ادویه (دواها)، ادویه در فارسی امروز جمع نوع برای چاشنیهای گیاهی است و به معنی داروها به کار نمی رود. - محاسن (محسن ها، محسنه ها، که جمع «حسن» گرفته شده است)، امروز کلمۀ «محاسن» بیشتر به معنی موی صورت مردان یا ریش به کار می رود. - اسباب (سبب ها)، در زبان محاوره آن را مفرد حساب می کنند و می گویند «اسبابها». مفرد این کلمه که «سبب» است، به معنی موجب، علّت، باعث، دلیل، عامل و مانند اینها به کار می رود. - لوازم (لازم ها، لازمه ها)، این جمع مکسّر را هم در زبان محاوره مفرد می گیرند و می گویند «لوازمات». مفرد این کلمه که «لازم» است، در حالت صفت و به معنی ضروری به کار می رود. - اوباش (وبش ها)، مفرد این کلمه که «وبش» است در فارسی کاربرد ندارد و در محاوره آن را به صورت جمع بر جمع به کار می برند و می گویند «اوباشها». - اراذل (ارذل ها)، مفرد این کلمه هم در فارسی کاربرد ندارد و به جای آن از کلمۀ «رذل» استفاده می شود. «اراذل» هم مثل «اوباش» در فارسی حالت «اسم جمع» پیدا کرده است. - امور (امرها)، جمع مکسّر «امر» در حالت «اسم جمع» به معنی کارها، وظیفه ها، به کار می رود، امّا از «امر» در حالت مفرد در فارسی به مفهوم حکم، دستور، فرمان، موضوع و مانند اینها استفاده می شود. - نجوم (نجم ها)، در حالت «اسم جمع» (Collective Noun) در اصطلاح «علم نجوم»(ستاره شناسی) به کار می رود، و گاه از «نجوم» به تنهایی برای این مفهوم استفاده می کنند و مثلاً می گویند فلانی نجوم خوانده است، امّا «نجم» به معنی ستاره، در حالت مفرد، در فارسی امروزه چندان کاربردی ندارد.

فکر می کنم که برای تشخیص موردهایی که «جمع مکسّر» عربی در زبان فارسی حالت «اسم جمع» و «اسم نوع» پیدا کرده است و دیگر ربطی به زبان عربی ندارد، همین نمونه هایی که آوردم کافی باشد. با این تشخیص می توانیم بگوییم که در موردهای دیگر بهتر است که کلمۀ مفرد عربی فارسی شده را با پسوندهای «ها» و «ان» جمع ببندیم و حریم نظام دستوری زبان فارسی را نشکنیم. مورد دیگری که یکی از قاعده های زبان عربی با تغییر وظیفه وارد زبان فارسی شده است و در موقعیت خاصّی به کار می رود که ربطی به زبان عربی ندارد، استفاده از «جمع مؤنّث» عربی در حالت «اسم جمع» و «جمع نوع» است.

جمع مؤنّث عربی در حالت اسم جمع و اسم نوع

می دانیم که در زبان فارسی برای اسم (Noun) و ضمیر (Pronoun) مؤنّث و مذکّر نداریم. بنابر این دلیلی ندارد که اگر کلمۀ عربی فارسی شده مؤنّث باشد، جمع آن را با پیروی از قاعدۀ دستوری عربی با پسوند «ات» بیاوریم. مثلاً کلمه های مصاحبه، مربوطه، شجره، و جبهه در عربی «مؤنّث» است و علامت تأنیث در آنها «ة» آخر کلمه است که در فـارسـی به صورت «کـسره» تلفّظ می شود و به آن «های غیر ملفوظ» می گویند. جمع این اسمهای مؤنّث در عربی مصاحبات، مربوطات، شجرات، و جبهات است، ولی در فارسی «واجب فرهنگی» است که آنها را با پسوند جمع فارسی به صورت جمع درآوریم و بگوییم مصاحبه ها، مربوطه ها، شجره ها، و جبهه ها.

جمع مؤنّث عربی هم مثل بعضی از جمعهای مکسّر، در زبان فارسی وظیفه ای متفاوت با وظیفۀ عربی خود پیدا کرده است و پسوند «ات» آن برای «اسم جمع» و «جمع نوع» به کار می رود. با همین وظیفۀ غیر عربی است که در زبان فارسی بعضی از کلمه های فارسی را هم با این پسوند به صورت جمع در می آوریم، مثل باغات، سبزیجات، کارخانجات (کارخانه جات)، شمیرانات، دستجات (دسته جات)، شیرینیجات، ترشیجات، روزنامجات (روزنامه جات)، نوشتجات (نوشته جات)، میوه جات و مانند اینها. در «لغتنامۀ دهخدا» زیر پسوند «جات» آمده است :

«علامت جمع در فارسی. تازیان بعضی کلمات فارسی مختوم به «هـ» غیر ملفوظ را تعریب کرده به «ات» جمع بسته اند، و ایرانیان این گونه جمع معرّب را از آنان اقتباس کرده و کلمات دیگر (اعم از فارسی و عربی و غیره) را نیز به همان سیاق استعمال کرده اند.»

در اینجا این اشاره لازم است که خود عّـلامه علی اکبر دهخدا، و همچنین دکتر محمّد معین و دیگر دانشورانی که در تدوین و ویراستاری «لغتنامه» همکاری داشته اند و دانشورانی که دستور زبان فارسی نوشته اند، در مورد «جات» به دو نکتۀ مهمّ توجّه نکرده اند. اوّل اینکه پسوند «ات» داریم، نه پسوند «جات»، و «ج» که میان اسم و پسوند می آید، چنانکه من سالها پیش در مقاله ای نوشتم، یکی از «صوتهای نرمخوانی» در زبان فارسی است. من پنج صوت نرمخوانی در زبان فارسی امروز یافته ام که عبارت است از «ج»، «گ» (بیحوصلگی، بیعلاقگی، خستگان، بستگی، بستگان) «د» (بدین بدان)، «ز» (بزش، بزشان: در لهجۀ خراسانی) و «ه» (بهت، بهش، بهتـان، بهشـان: در لهـجۀ تهـرانی) . وقـتی کـه دو کلـمه با هـم ترکـیب

می شود که صوت آخر کلمۀ اوّل و صوت اوّل کلمۀ دوّم «مصوت» ((Vowel باشد، خواندن دو مصوت دشوار می شود و بنابر این یک صوت نرمخوانی در میان آنها آورده می شود. مثلاً کلمه «نوشته» به مصوت کوتاه کسره ختم می شود و صوت اوّل پسوند «ات» هم مصوت بلند « ا » یا «الف» است و بنا بر این برای آسانی و نرمی تلفّظ این کلمّۀ مرکّب، در میان این دو مصوت، حرف غیرمصوت (Consonant) «ج» را می آوریم و می گویم «نوشته جات». امّا در جمع بستن کلمۀ «باغ» که صوت آخر آن غیرمصوت است، در جمع با «ات» می گوییم «باغات».

نکتۀ دوّم این است که البتّه ایرانیان پسوند «ات» را از عربی گرفته اند، ولی به کاربرد آن وظیفۀ دیگری داده اند، به این معنی که این پسوند را، چنانکه قبلاً اشاره شد، برای «اسم جمع» و «جمع نوع» به کار برده اند. حتّی کلمه های عربی ای که با «ات» جمع بسته می شود، در فارسی حالت جمع عادّی ندارد و با مفهوم «اسم جمع» و «جمع نوع» به کار می رود، مثل مرکبات، اطلاعات، اصلاحات، امکانات، اقدامات، مالیات، اعتبارات، محاسبات، معاملات، ارتباطات، اختیارات، اعلانات، انتخابات، تشکیلات، تعمیرات، خدمات، مخابرات و مانند اینها، که مفرد این کلمه ها با پسوند «ها» با حاصل معنی آنها در جمع با «ات» تفاوت معنی دارد. برای توجّه به این تفاوت معنی، مفرد نمونه های بالا را با «ها» جمع می بندیم، به این صورت: مرکـّبه ها، اطّلاعها، اصلاحها، امکانها، اقدامها، مالیه ها،اعتبارها، محاسـبه ها، معامـله ها، ارتباطـها، اختـیارها، اعـلانها، انتخـابها، تشـکیلها، تعمیرها، خدمتها، مخابره ها.

اگر وظیفه ای را که پسوند جمع مؤنّث عربی «ات» در نظام دستوری زبان فارسی بر عهده گرفته است، به خوبی بشناسیم، به آسانی می توانیم از کاربرد «ات» در موردهایی که جمع با «ها» ممکن و واجب فرهنگی است، خود داری کنیم. در اینجا چند نمونه از نوشته های سایت بی بی سی فارسی می آورم. در موردهایی که این نمونه ها از جاهای دیگری گرفته شده باشد، در پرانتز یادآوری می شود:

- کلمـات (کـلمه هـا)، مثـال: «اسـتفـاده از کلـمات (کلمه هـای) خارجی در قم ممنوع شد» ، «شیوۀ ترکیب کلمات (کلمه ها) با طرحها می تواند تعابیر (تعبیرهایی) گوناگون را ( را زائد) تداعی کند». (این اشاره را لازم می بینم که در جملۀ اخیر منظور نویسنده از «کلمات» کلام و گفتار نیست.) - جملات (جمله ها)، مثال: «یکی از جملات (جمله های) این پروتکل به روشنی می گوید که اهداف (هدفهای) غیر نظامی نباید هدف(!) حمله یا انتقام قرار گیرد». «و این روزنامه هم با تغییر جملات (جمله ها) عین مفهوم را به خواننده ارائه می دهد». - تشبیهات و استعارات (تشبیه ها و استعاره ها)، مثال: «نادر نادرپور در شعرهای خود تشبیه ها و استعاره های تازه و بدیع زیاد دارد»(این مثال از سایت بی بی سی نیست.) - تأثیرات (تأثیرها)، مثال: «آقای نصر برای عرفان اسلامی و تأثیرات (تأثیرهای، یا تأثیر به صورت مفرد) آن در حیات (زندگی) اجتماعی و فکری اسلام اهمیت خاصّ قائل است»، «موضوع برنامه تأثیرات (تأثیرهای) مثبت و منفی فیلمهای هندی بود». - تغییرات (تغییرها)، مثال: «در برنامۀ این هفته تغییرات (تغییرهای) احتمالی در عرصۀ شبکه های ماهواره ای فارسی زبان بررسی خواهد شد»، «دولت فواد سنیوره، نخست وزیر لبنان، تغییرات (تغییرهای) اخیر صحنۀ سیاسی این کشور را منعکس نمی کرد». - عادات (عادتها)، مثال: «برای تشویق مردم به عادات (عادتهای) سالم، با مدارس، رستورانها، شرکتها و کارشناسان بهداشتی همکاری می کند»، «شامپانزه ها مانند انسان از عادات (عادتها) و سنن (سنّتهای) جمعی پیروی می کنند»، «به گفتۀ دفتر بهبود اخلاقی پکن، مبارزه با یکی دیگر از عادات (عادتهای) بد شهر نیز در دستور کار است: ریختن آشغال روی زمین». - صفحات (صفحه ها)، مثال: «گوگل به کاربران اینترنت صفحات (صفحه هــای) شخصی ارائه می دهــد»، «روزنامــه هــای اصلاح طلب ... در صفحات (صفحه های) نخست خود تصاویری (تصویرهایی) از شاه امان الله و ... چاپ کرده اند». - لغـات (لغتها)، مثـال: «یکصد تن از نمایندگان مجلس شورای اسلامی در نامه ای ... در عدم استفاده از لغات (لغتها) و واژهای بیگانه در قوانین تأکید کردند» (در این جمله نویسنده هم «لغات» با جمع مؤنّث عربی به کار برده است، هم در کنار آن کلمۀ فارسی «واژه ها» را!)، «در مکالمات (گفت و گوی) روزمرّه لغات (لغتهای) فارسی زیادی به کار می برند». - مقالات (مقاله ها)، مثال: «گزارشها و مقالات (مقاله های) تحلیلی دربارۀ کشته ها و ویرانیهای بم»، «عمده مطالب (مطلبهای عمدۀ) کتاب مقالات (مقاله ها) و نوشتارهایی (نوشته هایی) است که چندی پیش در کنفرانسی تحت همین (با همین) عنوان در لندن اشاره شد»، «رشد تعداد مقالات (مقاله ها) مستمرّ است» (شمارۀ مقاله ها پیوسته افزایش پیدا می کند، پیوسته در افزایش است)». - سؤالات (سؤالها، پرسشها)، مثال: «سرویس (!) سؤالات (سؤالها) و پیشنهادات (پیشنهادهای) مرکز اطلاعات و آمار زنان آمادگی خود را برای دریافت پیشنهادات و سؤالات (پیشنهادها و سؤالهای) شما... اعلام می دارد». «باید در صحن مجلس حاضر شود و به سؤالات نمایندگان درمورد (دربارۀ) عملکردهای خود پاسخ گوید».

کلمه های عربی و مترادفهای فارسی آنها

در زبان فارسی امروز کلمه های عربی ای به کار می رود که فارسی آنها هم متداول است و آنها را به اصطلاح «مترادف» (Synonym) می دانند، به این معنی که می توانیم هر یک از آنها را به جای دیگری به کار ببریم، و جالب توجّه اینکه بعضی از نویسندگان و مترجمان دو کلمۀ مترادف را با هم به کار می برند، مثل راستی و صداقت، علم و دانش، مهر و محبّت، ظلم و ستم، نو و جدید، سعی و کوشش، درد و الم، غم و اندوه، فکر و اندیشه، اجر و پاداش، کهن و قدیمی، مشیت و خواست، بخت و اقبال، قدرت و توانایی، توسعه و گسترش، بسط و گسترش، تساوی و برابری، حاکمان و فرمانروایان، مقتدا و پیشوا، معروف و سرشناس، جاهل و نادان، عالم و دانا، شایسته و لایق، و مانند اینها.

امّا اگر در کاربرد همین کلمه های «مترادف» در زبان گفتاری دقّت بیشتری بکنیم، می بینیم که بار معنی در بسیاری از این کلمه ها با هم تفاوتهایی دارد و همیشه و در همۀ موردها نمی توانیم یکی از آنها را به جای دیگری به کار ببریم. مثلاً کلمۀ «دانش» فارسی را معمولاً مترادف «علم» می گیرند، امّا اگر به کاربردهای این کلمه در زبانهای گفتاری و نوشتاری توجّه کنیم، می بینیم که در بیشتر موردها «دانش» به مفهومی به کار می رود که در زبان انگلیسی برای آن از کلمۀ «knowledge» استفاده می شود با معنای کلّی دانایی و آگاهی، همان معنایی که مثلاً فردوسی در بیت «توانا بود هرکه دانا بود / به دانش دل پیر برنا بود» در نظر داشته است.

وقتی که کسی بگوید «علم و دانش کلیدی است که تمام درها با آن باز می شود»، ظاهراً این دو کلمه را به یک معنی گرفته است، چون «علم» در فارسی بیشتر برای مفهومی به کار می رود که در زبان انگلیسی برای آن از کلمۀ «science» استفاده می کنند. بنا بر این اگر در کاربرد این دو کلمۀ ظاهراً مترادف دقتّت کنیم، متوجّه می شویم که «علم» را بیشتر در معنایی خاصّ برای رشته های مختلف دانش به کار می رود، مثل علم فیزیک، علم پزشکی، علم ریاضی، علوم انسانی، علوم اجتماعی، علم روانشناسی و مانند اینها. با توجّه به همین تفاوت معنی است که می گویند:

- به نظر اینان هیچ رقابتی میان علم و دین وجود ندارد. - پس فیزیک علم طبیعت است. - علم ریاضی را معمولاً دانش بررسی کمیتها و... تعریف می کنند. - بزرگترین دستاورد او را تبدیل سوسیالیسم از تخیّل به علم دانسته است. - دانش بشری مدیون همین کوششهاست. - اینترنت... دربرگیرندۀ همۀ دانش موجود در جهان نیست. - دریای دانش را شکافت و اسرار علوم را آشکار کرد. - ایران تنها آزمایشگاه جهان است که توانسته علم و دین را در کنار هم قرار دهد. - مسلمانان بیش از پیش به علم و دانش روی آوردند.

نمونه هایی که می آورم بیشتر از سایت فارسی بی بی سی و گوگل گرفته شده است. در این نمونه ها کلمه های مترادف در موردهایی با تفاوت معنی به کار رفته است و در موردهایی به عنوان مترادف. شما خود درستی یا نادرستی این کاربردها را تشخیص می دهید. گفتنی است که در زبان عربی امروز برای مفهوم «knowledge» کلمۀ «معرفت» و برای مفهوم «science» کلمۀ علم را به کار می برند.

تبصره : کلمۀ علم در اصطلاحی مثل «با علم به» و «با علم به اینکه» را که به معنی «با وجود آگاهی از» و «با وجود دانستن اینکه» است، نمی توانیم با «دانش» یا «آگاهی» عوض کنیم، چون اصطلاح به همان صورتی که رواج یافته است، درست است، چنانکه نمی توانیم بگوییم:

- کسانی که با دانش به (با آگاهی از) بحرانهای امروزی ... - نویسنده با دانش به (با آگاهی از) این مطالب... - با دانش به تمام این مسائل...

معیار کاربرد کلمه های عربی فارسی شده

با توجّه به این واقعیت که بعضی از نویسندگان و مترجمان، با وجود اینکه برای بعضی مفهومها کلمۀ فارسی رایج موجود است، باز هم برای آنها از کلمه های عربی استفاده می کنند، باید برای کاربرد کلمه های عربی در فارسی معیاری داشته باشیم. در ساختن چنین معیاری باید دقّت کنیم که تعصّب ملّی راه پیدا نکند، چون زبان را نباید به سلیقه یا قدرت پیرو عقیده و تعصّب کرد. در زبان گفتاری و رادیویی معیار اصلی برای کاربرد کلمه های فارسی موجود به جای عربی آنها همان گفت و گوی روزمّرۀ مردم است، نه فقط مردم عادّی یا کوچه و بازار، بلکه افراد تحصیلکرده، مشروط بر اینکه فقط گفت و گـوی عادّی مـردم تحصیلکرده را در نظر بگیریم، نه زبانی که آنها در نوشتن به کار می برند.

گاه می بینیم که همکاری در ترجمۀ خبرها و گزارشها به فارسی گرایی ناآگانه روی می آورد و به خیال خود عربی زدایی می کند. مثلاً می نویسد: «پیشنهادی که از سوی یک واسطۀ خارجی به ایران شده است» یا «از سوی دیگر محمود عباس از انتخابات تازه سخن گفته است» یا «بخشهایی از نامۀ هجده صفحه ای آقای احمدی نژاد از سوی آمریکاییها منتشر شده» یا «به باور نویسنده گروه طلبان از یک سو عملاً با دولت افغانستان می جنگد و از سوی دیگر...» و مانند اینها. وقتی که من به چنین همکاری می گویم که به جای «سو» در این جمله ها «طرف» و به جای «باور» کلمۀ «عقیده» یا «نظر» را به کار ببرد، با تعجّب به من نگاه می کند و می گوید:

«شما با کاربرد کلمه های فارسی مخالفید؟» در جواب می گویم: «نه، امّا در رادیو ما برای مردم چیز نمی نویسیم، برای آنها حرف می زنیم. خود شما هم که فرد تحصیلکرده ای هستید، از صبح تا شب که با همکاران تحصیلکردۀ خود حرف می زنید، در موردهای مشابه از کلمه های «سو» و «باور» استفاده نمی کنید. مثلاً نمی گویید: «تو از یک سو می خواهی من سخن بگویم و از سوی دیگر نمی گذاری که باور خود را ابراز دارم» و بجای آن مثلاً می گویید: «تو از یک طرف می خواهی من حرف بزنم و از طرف دیگر نمی گذاری عقیدۀ (نظر) خودم را بگویم».

بنا بر این کاربرد بعضی کلمه های فارسی نامتداول در گفت و گوی روزمرّه، که فقط در زبان نوشتاری به کار می رود، به جای کلمه های عربی فارسی شدۀ متداول در زبان گفتاری، کاری است که با هدف زبان رادیویی هماهنگی ندارد.

دوّمین معیار برای کلمه های مترادف فارسی و عربی است، نه کلمه هایی که مترادف تصوّر می شود، امّا با همدیگر تفاوت معنی دارد. دراین مورد باید برای زبان رادیویی از دو کلمۀ مترادف فارسی و عربی، کلمه ای را انتخاب کنیم که در زبان گفت و گوی روزمرّه کاربرد بیشتری دارد. مثلاً کلمۀ «بامداد» فارسی و کلـمۀ «صبح» عــربی اسـت. تقـریبــاً هیچکس در گـفت و گـوی روزمـرّه نمی گـوید:

«من امروز بامداد دیر از خانه بیرون آمدم».

شاید کسانی باشند که در همین لحظه بگویند: «بسیار خوب، ما در گفت و گوی روزمرّه می گوییم «صبح» و نمی گوییم «بامداد»، امّا مردم وقتی که به رادیو گوش بدهند، کم کم به کلمۀ فارسی «بامداد» عادت می کنند و به این ترتیب یک کلمۀ عربی از زبان فارسی اخراج می شود!» در این مورد جواب من این است که هدف اصلی رادیو خبر رسانی است، و اگر ما در خبرها و گزارشها و تفسیرها، به جای کلمه های عربی متداول ، فارسی نامتداول آنها را به کار ببریم، از شنوندۀ خود انتظار دوگانه ای خواهیم داشت: یکی اینکه سریعاً مضمون خبر را دریافت کند، و دیگر اینکه در همان حال سریعاً کلمه های فارسی نامتداول در گفت و گوی روزمرّه را بگیرد و آنها را در ذهنش در برابر مترادفهای عربی متداول بگذارد.

خواستن چنین تکلیفی از شنودۀ رادیود با هدف خبر رسانی تضادّ دارد. کلمه های هر زبان در بیان مضمونهای مختلف در زندگی روزمرّه به اندازه ای در جمله های مختلف به کار رفته است که هر کلمه حالت یک نوت دریک جملۀ موسیقی در آهنگی آشنا پیدا کرده است. اگر یک کلمۀ آشنا بدون دلیل، بدون ضرورت، به حکم سلیقۀ افراد، به حکم تعصّب در عربی زدایی، عوض شود و جای آن به کلمه ای ساختگی داده شود، آن جمله، به علّت همان یک کلمه، به جریان ذهن شنونده چند لحظه درنگ می دهد و همین درنگ مانع از آن می شود که خبر را با همان سرعت بیان گوینده بشنود. برای اینکه از معیار کاربرد مترادفها دریافت روشن تری داشته باشیم، نمونه هایی از کاربرد کلمۀ«باور» می آورم:

- آیا جهان نسبت به ادارۀ (!) کرزی بی باور (بی اعتقاد) شده است؟ - آنها می گویند باور (عقیده) خانم هیرسی علیه ختنه از تعالیم اسلامی در حفظ بکارت دختران تأثیر گرفته است. - به باور (عقیدۀ) آگاهان این تمهید برای آن بود که قوّۀ مقنّنه از کنترل جناح اصلاح طلب... خارج شود. - چون به باور (عقیدۀ، نظر) نویسنده اگر قصد آنها افشای حقیقت می بود... - تحلیلگران در افغانستان باور دارند (عقیده دارند، معتقدند) که طالبان با کشتن نجیب الله چهرۀ متفاوتی از خود در سطح بین المللی ترسیم کردند. -از سوی (طرف) دیگر به باور (عقیدۀ) برخی (بعضی) تحلیلکران اسرائیل از مسئلۀ (موضوع) گروگان گیری دو سربازش برای اهداف (هدفهای) راهبردی (استرتژیک؟) بهره برداری نمود (کرد).

امّا کلمۀ باور در زبان گفتاری امروز معمولاً در حالتهای مختلف فعل «باور کردن» کاربرد آشنا دارد، چنانکه در این نمونه ها می بینیم:

- نظام قضایی و امنیتی ایران می داند که این اعترافها را کسی باور نمی کند. - نمی دانیم کدام را باور کنیم. - سؤال این است که آیا کسانی هستند که هنوز اعترافات یک زندانی را باور کنند؟ - این موضوع باورکردنی نیست. - در مقابل چشمان ناباور و حیرت زدۀ مسافران فرودگاه... - در برابر چشمان ناباور تماشاچیان فرودگاه...

معیار سوّم هم برای کلمه های مترادف فارسی و عربی است، امّا در موردهایی که دو کلمۀ مترادف فارسی و عربی تقریباً به یک اندازه در زبان گفتاری تداول داشته باشد و استفاده از هر یک از آنها در جمله به یک معنی باشد. در این صورت رواست که کلمۀ فارسی را به کار ببریم. این کار عربی زدایی بی منطق نیست. البتـّه باید توجّه داشته باشیم که بعضی از کلمه های عربی متداول در زبان فارسی با کلمه هایی معیّن مترادف است، ولی همین کلمه های عربی در موردهایی معیّن در فارسی به معنایی به کار می رود که مترادف با آن کلمۀ فارسی نیست و در واقع اصطلاح شده است. مثلا کلمۀ «ختم» در بسیاری موردها مترادف با کلمۀ «پایان» است. در این موردها رواسـت کـه به جـای کلمۀ «خـتم» کلمۀ «پایان» را به کار ببـریم. چندنمونه می آورم:

- هرگاه مساعی ما برای ختم (پایان دادن به) تروریسم در افغانستان نتیجه ندهد... - مجموعه ای از مسابقات شطرنج بین گاسپاروف و بهترین رایانۀ شطرنج باز جهان به تساوی ختم شد (پایان یافت). - تا روز چهار شنبه تحصن ادامه پیدا کند و پس از آن هم دربارۀ ادامه یا ختم (پایان دادن به) آن متحصنان در جلسات خود تصمیم بگیرند. - رئیس جمهوری بعد از ختم (پایان) دورۀ خدمت... برای بقیۀ حیات از حقوق مالی دورۀ ریاست جمهوری... مستفید (بهره مند، برخودار) می شود.

همین کلمۀ «ختم» در مورد قرآن اصطلاحی است به معنی خواندن قرآن از آغاز تا پایان. در مراسم بعد از تدفین هم مجلس «ختم» برگزار می شود. ضمناً همۀ راهها به رُم «ختم» می شود. گاهی هم «ختم» به معنی منجر شدن و انجامیدن به کار می رود، مخصوصاً در موردهایی که چیزی نتیجۀ چیز دیگر قبل از خود باشد، مثل «جدایی دختران و پسران به افسردگی آنها ختم می شود». بنابر این در مورد کلمۀ «ختم» هرجا که بتوانیم «پایان» یا «پایان دادن» یا «پایان یافتن» را به جای آن بگذاریم و در جمله هیچ تفاوت معنایی پیدا نشود، می توانیم «ختم» را در این موردها مترادف «پایان» بدانیم.

با توجّه به این توضیح در مورد هر دو کلمۀ عربی و فارسی که مترادف همدیگر دانسته می شود و هر دو تقریباً به یک اندازه در زبان گفتاری کاربرد دارد، در جملۀ مورد نظر به جای کلمۀ عربی، مترادف فارسی آن را می گذاریم و در معنای آن دقـّت می کنیم، و اگر با اطمینان دیدیم که هیچ اختلاف معنایی در جمله ایجاد نشده است، کلمۀ فارسی را به جای مترادف عربی آن به کار می بریم. اگر دیدیم که کلمۀ عربی در بعضی موردها مترادف فارسی آن نیست و با آن اختلاف معنی دارد یا در یک جمله یا عبارت فارسی به صورت «اصطلاح» در آمده است، در این موردها همان کلمۀ عربی را به کار می بریم و در موردهـای دیگر کلـمۀ فارسـی را.

برای مثـال اوّل بـه کلمۀ «انقضا» توجّه می کنیم که یک اسم فعل (verbal noun) عربی است و در فارسی از آن فعل «منقضی شدن» را داریم. به یک لغتنامه نگاه می کنیم و می بینیم که «انقضا» در آن به این صورت معنی شده است: «گذشتن، سپری شدن، به آخر رسیدن، پایان گرفتن، از میان رفتن، نابود شدن، نابودی». بیشترین کاربردی که «انقضا» و «منقضی شدن» در زبان فارسی دارد در مفهوم به پایان رسیدن مدّت یا مهلت قانونی چیزی است، یا به پایان رسیدن مدّت قابل مصرف بودن یک مادّۀ غذایی، بهداشتی یا دارویی. به جمله ها و عبارتهای زیر، گرفته شده از گوگل فارسی، نگاه می کنیم:

- این قرارداد پس از انقضا دوباره تمدید می شود. - می دانید که تاریخ انقضای دارو یک روز یا ماه خاصّ که در همان لحظه دارو خاصیت خود را از دست می دهد، نمی باشد. - مستأجر پس از انقضای مدّت اجاره... - قبل از خرید به تاریخ انقضا توجّه کنید. - به خاطر داشته باشیم که هر گواهی دارای یک تاریخ انقضاست. - اعتبار گذر نامۀ او در فرانسه منقضی شد. - تبعیت از مهلت سازمان ملل... امروز منقضی می شود. - مشروط بر اینکه دورۀ اشتراک قبلی منقضی نشده باشد. - دیگر تاریخ مصرفش منقضی شده بود.

در نوشته های فارسی به ندرت به جمله ای بر می خوریم که «انقضا» و «منقضی شدن» به مفهومی به کار رفته باشد که بتوانیم به جای آنها گذشتن، پایان گرفتن، از میان رفتن یا نابود شدن بگذاریم، و جمله برای فارسی زبان امروز عادّی و طبیعی به گوش بیاید. امّا از «سپری شدن» که آهنگ آن هم به کلمۀ نظیر در انگلیسی، expiry، نزدیک است، استفاده می کنند. مثلاً در جملۀ «جنگهای بی ثمر و نزاعهای مهلکه منقضی می شود»، بدون هیچ اشکالی می توانیم به جای «منقضی می شود» بگذاریم «به پایان می رسد»، امّا در جملۀ «به خـاطر داشـته باشـیم که هـر گـواهی دارای یک تاریخ انقـضاست»نمی توانیم بگوییم «دارای یک تاریخ به پایان رسیدن است». به چند جمله که در آنها «سپری شدن» به جای «منقضی شدن» به کار رفته است، توجّه می کنیم:

- تاریخ سپری شدن اعتبار پلاک... - از فروش ادویۀ (داروهای) تاریخ سپری شده جلوگیری نمایند. - پس از سپری شدن مهلت قانونی... - از سوی دیگر در پی سپری شدن مهلت شورای امنیت به ایران...

وقتی که در گوگل فارسی از 196000 مورد کاربرد کلمۀ «سپری» فقط در چند تایی از آنها این کلمه به جای «انقضا» آمده باشد و در بقیۀ موردها به معنی «گذشتن» و «گذراندن» به کار رفته باشد، می توانیم با اطمینان بگوییم که اسم فعل «انقضا» و فعل «منقضی شدن» در زبان فارسی مفهومی اصطلاحی دارد و کاربرد عامّ پیدا کرده است و روا نیست که جای آن را به «سپری» شدن بدهیم.

در این بخش از گفتار کوشیدم که معیارهایی برای کاربرد کلمه های عربی فارسی شده به دست بدهم. در پایان این بخش برای نمونه کلمه هایی عربی از فصل «الف» یک لغتنامه می گیرم و برای موردهای کاربرد آنها به گوگل فارسی مراجعه می کنم:

- ابرام (اصرار، پافشاری): «دولتهای پس از انقلاب با هر گرایش فکری و سیاسی در تحقق عدالت اجتماعی و کاهش شکاف طبقاتی تأکید و ابرام داشته اند». در این جمله کاربرد «پافشاری» به جای «ابرام» ترجیح دارد. «در صورت ابرام حکم دادگاه آقای فلانی بیست سال آینده را در زندان خواهد گذراند». در این جمله «ابرام» به معنی تأکید اصطلاح قانونی و حقوقی است و متدوال است. - اتـّخاذ (گرفتن، گزیدن، انتخاب کردن): «مجلس تصمیمی دربارۀ بنزین اتخاذ نکرده است». در این جمله «گرفتن» به جای «اتخـاذ» ترجیـح دارد. «اتخـاذ سـیاستهای غلط اقتـصادی ... در درجۀ اوّل به دلیل عدم آگاهی دقیق سیاستمداران از تئوریهای اقتصادی است». در این جملۀ «اتخاذ سیاست» متداول است، ولی می توان «در پیش گرفتن سیاست» هم به کار برد. «افغانستان تدابیر جدید امنیتی اتخاذ می کند». ترکیب «اتخاذ تدبیر» مصطلح شده است، ولی در این مورد هم می توان گفت «افغانستان تدبیرهای امنیتی جدید به کارمی بندد، به کار می برد، به کار می گیرد».

- اجتناب (خود داری کردن، پرهیز کردن، دوری کردن، برکنار ماندن از): اسم فعل اجتناب و ترکیب آن با «کردن» به صورت فعل و در ترکیب با «ناپذیر» به صورت صفت، در فارسی تداول دارد. در بسیاری از موردها می توانیم با توجّه به مفهوم آن در جمله از کلمه های مشابه فارسی استفاده کنیم. در مورد صفت «اجتناب ناپذیر» ترکیب فارسی ای نداریم که بیشتر از آن یا به اندازۀ آن متداول باشد. «ادامۀ مذاکرات تنها راه اجتناب (بر کنار ماندن) از خطراتی است که کشور ما را تهدید می کند». «به هر حال نمی توان از جهانی شدن اجتناب (دوری ) کرد». «بایستی از هرگونه اقدام کارشناسی نشده ای که خوراک تبلیغاتی رسانه های غربی علیه اهداف (هدفهای) صلح طلبانۀ ایران را فراهم می کند اجتناب (خود داری) کرد. گفتار در بارۀ زبان عربی در فارسی را در اینجا پایان می دهم و می پردازم به عیبهایی که در زبان فارسی نویسندگان و مترجمان رسانه های گروهی امروز بسیار دیده می شود و بعضی از این عیبها به سبب کاربرد وسیعی که دارد به قاعده ای از قاعده های زبان فارسی تبدیل می شود. حرف تعریف «ال» و حرفهای شمسی و قمری

حرف تعریف (definite article) در زبان عربی «اَل» است که بر سر اسـم می آید و آن را معرفه می کند، مثل العالم، الکتاب، الشمّس، القمر، المعتصم، و مانند اینها. حرفهای زبان عربی به دو گروه تقسیم می شود، یکی گروه «شمسی» و دیگری گروه «قمری». حرفهای شمسی آن گروه از حرفهای الفبای عربی است که در موردی که حرف تعریف «ال» بر سر اسمی بیاید که با یکی از حرفهای شمسی شروع شود، «ل» حرف تعریف تلفظ نمی شود، ولی حرف اوّل اسم که شمسی است، مشدّد می شود، یعنی دوبار تلفظ می شود، مثل کلمۀ «شمس» که حرف اوّل آن شمسی است و «ال» که بر سر آن بیاید، با اینکه به صورت «الشّمس» نوشته می شود، آن را «Ash-Shams» تلفظ می کنند. اسم این حرفها را هم از همین کلمۀ «شمس» گرفته اند. حرفهای شمسی عبارت است از: ت ، ث ، د ، ذ ، ر ، ز ، س ، ش ، ص ، ض ، ط ، ظ ، ل ، ن. به نمونه های زیر نگاه می کنیم:

- ت، تصمیم، التـّصمیم، At-Tasmim - ث، ثبات، الثـّبات، As-Sabat - د، دهر، الدّهر، Ad-Dahr - ذ، ذلیل، الذ ّلیل، Az-Zalil - ر، رمضان، الرّمضان، Ar-Ramazan - ز، زهراء، الز ّهراء، Az-Zahra' - س، سلیم، السّلیم، As-Salim - ش، شمس، الشـّمس، Ash-Shams - ص، صواب، الصـّواب، As-Savab - ض، ضرب، الضـّرب، Az-Zarb - ط، طلب، الطـّلب، At-Talab - ظ، ظاهر، الظـّاهر، Az-Zaher - ل، لطیف، الـّطیف، Al-Latif - ن، نظام، النـّظام، An-Nezam

حرفهای «قمری» حرفهایی است که در موردی که حرف تعریف «ال» بر سر اسمی بیاید که با یکی از حرفهای قمری شروع شود، «ل» حرف تعریف تلفظ می شود، مثل کلمۀ «قمر» که با «ال» حرف تعـریف به صـورت «القـمر» نوشته می شود و آن را Al-Qamar تلفظ می کنیم. اسم این حرفها را هم از همین کلمۀ «قمر» گرفته اند. حرفهای قمری عبارت است از ب ، ج ، ح ، خ ، ع ، غ ، ف ، ق ، ک ، م ، ه ، و ، ی. در اینجا نمونه هایی می آورم:

- ب، بصر، البصر، Al-Basar - ج، جواب، الجواب، Al-Javab - ح، حمد، الحمد، Al-Hamd - خ، خسیس، الخسیس، Al-Khasis - ع، عین، العین، Al-Ayn - غ، غریب، الغریب، Al-Gharib - ف، فرار، الفرار، Al-Farar - ق، قمر، القمر، Al-Qamar - ک، کاسب، الکاسب، Al-Kaseb - م، معمول، امعمول، Al-Ma'mul - ه، هلال، الهلال، Al-Helal - و، وادی، الوادی، Al-Vadi - ی، یوم، الیوم، Al-Yowm امّا کلمۀ «آل» به معنی «خاندان» که در ابتدای بعضی از اسمهای خاصّ عربی می آید، ربطی به حرف تعریف «ال» ندارد و همیشه به عنوان یک کلمۀ مستقل می آید و نباید آن را با «ال» اشتباه کرد. وقتی که در زبان انگلیسی اسمی باحرفهای لاتینی نوشته می شود، مترجمان در برگرداندن آن اسم به خطّ فارسی باید توجّه به این تفاوت داشته باشند و اسم را به صورتی نادرست ننویسند و به صورتی نادرست تلفظ نکنند. برای مثال چند اسم خاصّ عربی را که از گوگل فارسی گرفته ام، در اینجا می آورم. کلمۀ «آل» در این اسمها «ال» حرف تعریف نیست و به معنی خاندان است، چناکه در فارسی به جای «آل» در این موردها از پسوند نسبی «ی» استفاده می کنیم و مثلاً می گوییم شاه عبّاس صفوی (آل صفی)، شاه حسین صفوی (آل صفی).

نمونه ها:جاسم آل ثانی، شیخ صالح بن فوزان آل فوزان، محمّد بن راشد آل مکتوم، شیخ علی آل محسن، شیخ عبدالله بن محمّد آل ماجد، عبدالعزیز بن عبالرّحمن بن فیصل آل سعود، نهیان بن زائد آل نهیان، شیخ صالح آل طالب، الشّیخ نهیان بن مبارک آل نهیان، شیخ حمد بن خلیفه آل ثانی، شیخ جابر الصـّباح آل صباح.

در گزارشهای انگلیسی غالباً نویسندگان که با زبان عربی آشنایی ندارند، یا آشناییشان با آن بسیار کم است، در بازنویسی (transliteration) اسمهای عربی به خطّ لاتینی، تفاوتی بین «آل» به معنی خاندان و «ال» در مقام حرف تعریف قائل نمی شوند. مثلاً «عبدالعزیز الحکیم» را که «ال» آن حرف تعریف است، به این صورتها می نویسند: Al-Hakim, Al Hakim, al-Hakim, al Hakim و «خلیفه آل ثانی» را که «آل» آن به معنی «خاندان» است، به این صورتها می نویسند:Al-Thani, Al Thani, al-Thani, al Thani و این خود گواهی است بر اینکه تفاوت حرف تعریف «ال» با «آل» به معنی خاندان را درک نمی کنند، امّا از مترجم و نویسندۀ فارسی زبان انتظار می رود که متوجّه این تفاوت باشد.