BBCPersian.com
  •    راهنما
تاجيکستان
پشتو
عربی
آذری
روسی
اردو
 
صدای شما
به روز شده: 17:53 گرينويچ - يکشنبه 28 دسامبر 2003
 
اين صفحه را برای دوستان خود بفرستيد صفحه بدون عکس
بهرام عکاشه، کارشناس زلزله به پرسش های شما پاسخ داد

در میان پیام های فراوانی که در رابطه با زلزله فاجعه بار بم دریافت کرده ایم، بسیاری از خوانندگان پرسش هایی مطرح کرده اند که پاسخ درست به آنها به اطلاعات و دانش کارشناسانه نیاز دارد.

ما برخی از پرسش های شما را با دکتر بهرام عکاشه استاد رشته زلزله شناسی دانشگاه تهران در میان گذاشتیم و او لطف کرد و به آنها پاسخ داد.

بسياری از خوانندگان از جمله محمد از تهران و عليرضا از مشهد پرسيده اند که اساسا زلزله چيست و چه عواملی دارد؟

دکتر عکاشه: علت اصلی زلزله گرمای زیاد داخل کره زمين است. درون زمين بسيار داغ است و حرارت آن به پنج شش هزار درجه می رسد. هرجا که حرارت باشد، حرکت هم هست. پس حرارت مرکز زمين منتقل می شود به لايه های بالا و آنها را به حرکت درمی آورد. هرجا که لايه ها ضعيفتر و نازکتر باشند، شکستگی هايی پديد می آيد که گسل خوانده می شوند. در سطح کره زمين در مسير رشته کوههای آلپيماليا که کوههای بسيار جوانی هستند، لايه ها سست و شکننده هستند. سرزمين ايران هم روی اين کوهها قرار گرفته.

زلزله چيزی نيست جز شکستن يا پاره شدن زمين و تخليه شدن انرژی از درون کره زمين. انرژی حرارتی که برای مدتی طولانی در داخل زمين ذخيره شده، ناگهان در ظرف چند ثانيه از راه يک گسست آزاد می شود و بيرون می زند. تمام گسلها فصل مشترک لايه گسسته شده هستند با سطح زمين. از برخورد اين دو سطح خطی تشکيل می شود. پس اثر شکستگی تمام گسلها بر روی سطح زمين به شکل خطی ظاهر می شود که ما به آن خط زلزله می گوييم که روی زمين کشيده می شود. برای نمونه همين زلزله اخير بر روی زمین گسلی به طول ۶۵ کيلومتر داشته است. در يک منطقه زلزله خيز ما يک خط گسل داريم و در کنار آن رشته ای از گسل های فرعی که روی هم يک زون گسل می سازند. برای مثال در شمال تهران از لشگرک تا کرج يک خط گسل بزرگ هست و در کنار آن تعدادی گسل های کوچکتر وجود دارد که روی هم زون گسل اين منطقه را می سازند.

پرسش: در ايران چقدر گسل وجود دارد و اين گسل ها تا چه اندازه شناخته شده هستند؟

دکتر عکاشه: من به جرأت می توانم بگويم که در ايران هزاران گسل وجود دارد. گسلهايی که در منطقه زاگروس هستند که از بندرعباس تا کرمانشاه جريان دارد و تا عراق و ترکيه ادامه پيدا می کند. گسلهای ديگری که از تبريز تا قزوين و تهران و شاهرود و مشهد ادامه می يابد، و گسلهای شرق ايران. در همه جا هزاران گسل وجود دارد. هرجا که طول گسلها بيشتر باشد، نشانه آنست که شکستگی بيشتر بوده و امکان زلزله در آينده هم بيشتر است. می توان نتيجه گرفت که اين گسلها در گذشته فعال بوده اند. مطمئنا در طول دوهزار سال گذشته بيش از صد زلزله بزرگ در کشورمان داشته ايم. هر زلزله چيزی نيست جز شکافتن گسل و پارگی زمين. زلزله يک پديده صد در صد طبيعی است. با اين سانحه زمين انرژی خود را خالی می کند و تعادل خود را بازمی يابد.

پرسش: برخی از خوانندگان ما مانند مصطفی از تهران و اختر از کرج پرسيده اند: شدت يک زلزله به چيست؟ قدرت آن يا زمان تداوم آن؟

دکتر عکاشه: ما دو معيار داريم برای سنجش اندازه يک زلزله. يکی درجه ريشتر است که ميزان انرژی تخليه شده از کانون زمين را نشان می دهد، ديگر درجه مرکالی است، که به ميزان تخريب سازه های روی زمين و برداشت انسانها از زلزله مربوط می شود. مثلا اگر زلزله آدم خفته را از خواب بيدار کند، گفته می شود که شدت زلزله ۶ درجه مرکالی بوده است. اما اگر زلزله بزرگی در مثلا بيابان رخ بدهد، چون به سازه های انسانی آسيب نمی رساند، درجه مرکالی آن ناچيز است. پس درجه مرکالی با نسبتی که هر زمين لرزه ای با انسان دارد، سنجيده می شود. درحاليکه درجه ريشتر يک مساله خارجی است و هيچ ارتباطی با برداشت انسان ندارد. نسبت اين دو درجه را می توان مشخص کرد. مثلا زلزله بم تنها ۶۶ ريشتر شدت داشته، اما شدت مرکالی آن بين ۸ تا ۹ بوده است. در سنجش يک زلزله هردو مقياس را بايد در نظر داشت.

پرسش: خوانندگان بيشماری پرسيده اند که علت آسيب رسانی بالای زلزله در بم چه بوده است. چرا زلزله ای که مثلا چند سال پيش در بهبهان پيش آمد، چنين تلفاتی نداشت؟

دکتر عکاشه: روز ۲۲ دسامبر در کاليفرنيا، درست در نيمه راه لوس انجلس و سانفرانسيسکو زلزله شديدی روی داد، با قدرت 6 و نیم يعنی کمابيش مشابه زلزله بم. در زلزله کاليفرنيا تنها ۲ نفر جان خود را از دست دادند، درحاليکه در بم هزاران نفر تلف شدند. چرا؟ اگر سازه ها و ساختمانها به اندازه کافی مقاوم باشند، و کانون زلزله از شهر دور باشد طبعا ميزان خسارت زلزله پائين است. به علاوه جنس زمين زير سازه ها هم نقش مهمی ايفا می کند. اگر زمين از سنگ سفت و محکم باشد ميزان تخريب زلزله کم می شود. در بم هر دو مشکل وجود داشت: هم ساختمانها طبق روش قديمی سنتی از خشت و گل بودند و هم جنس زمين بم از خاک نرم و سستی است. من زمين شهر را هم در قسمت قديمی و هم قسمت جديد بم مطالعه کرده ام و نتيجه گرفتم که در برابر يک زلزله شش درجه ای به هيچوجه مقاوم نيست. اگر در بهبهان ديديم که به شهر آسيب زيادی وارد نيامد، علتش آن بود که در آنجا کانون زلزله در خود شهر نبود و شدت آن هم کمتر بود.

پرسش: آيا زلزله قابل پيش بينی است؟ بسياری از خوانندگان از جمله آقا يا خانم ناظمی از تهران پرسيده اند: چرا شما دانشمندان وقوع زلزله مهيب بم را پيش بينی نکرديد و درباره آن به مردم و مسئولان هشدار نداديد؟

دکتر عکاشه: در هيچ جای دنيا، نه در ژاپن، نه در آمريکا و نه در اروپا هيچکس هنوز نتوانسته زمان وقوع زلزله را تعيين کند. علم زلزله شناسی هنوز در مراحل اوليه و دوران طفوليت خويش است و نمی توان از آن انتظار داشت که يک زلزله را پيش بينی کند. البته من ايمان دارم که بشر يک روزی به اين دانش و توانايی خواهد رسيد. اما فعلا دانشمندان تنها می توانند با مطالعه پيشينه مناطق و با کاوش در گسل ها و با تحقيق در شکستگی ها و گسستها بگويند که تا چه حد يک منطقه ظرفيت زلزله دارد و می تواند خطرناک باشد، تا در آينده از فعاليت های شهرسازی و تأسيساتی در آن خودداری گردد. مثلا از آنجا که می دانیم يک گسل ۶۵ کيلومتری از منطقه بم عبور می کند، می توانيم بگوئيم که يک زلزله شديد در اين منطقه پيش می آيد، اما زمان آن را هيچکس نمی تواند تعيين کند. پس دانش پيش بينی زلزله هنوز در مراحل اوليه است و توان زيادی ندارد، مثل بسياری از بيماری ها که هنوز از درمان آنها ناتوان هستيم.

زلزله شناسی
 

 در هيچ جای دنيا، نه در ژاپن، نه در آمريکا و نه در اروپا هيچکس هنوز نتوانسته زمان وقوع زلزله را تعيين کند. علم زلزله شناسی هنوز در مراحل اوليه و دوران طفوليت خويش است و نمی توان از آن انتظار داشت که يک زلزله را پيش بينی کند.

دکتر عکاشه

 

دکتر عکاشه: البته پيش از هر زلزله ای پيش نشانگرهايی وجود دارند که خطر را هشدار می دهند، اما دليل قطعی بر وقوع زلزله نيستند. بارها ديده شده که چنين علايمی ظاهر شده اند اما خود زلزله پيش نيامده است. در آستانه وقوع زلزله تغییراتی دیده می شود، از این قبیل:

گاز رادون صادر می شود. درجه حرارت آب چاه های عمیق تغییر می کند و املاح آنها دگرگون می شود؛ مارها از سوراخ خود بیرون می آیند؛ رفتار حیوانات عوض می شود. این نشانه ها البته هست، اما آنها را نمی توان به راحتی جدول بندی کرد و زمان وقوع زلزله را تعیین نمود. هنوز علم قادر نیست که بگوید چه وقت یک زلزله اتفاق می افتد. اما من هرگز نشنیده ام که رنگ آسمان تغییر کند یا نوری در آسمان دیده شود. اگر نوری هست به علت برخورد سنگها با یکدیگر است که از اصطکاک آنها جرقه به وجود می آید. از مطالعه پیش نشانگرها هنوز نمی توان به زمان وقوع زلزله پچی برد. اصولا دانش پیش بینی زلزله در تمام جهان، حتی در ژاپن و آمریکا در مراحل اولیه است.

پرسش: برخی از خوانندگان مانند مهران از تهران راجع به نقش و عملکرد دستگاه های زلزله نگار پرسيده اند.

دکتر عکاشه: کار دستگاه های زلزله نگار اين است که زلزله خيزی مناطق مختلف را ثبت کنند و به ما بگويند کدام مناطق آسيب پذير هستند و نبايد برای زيست و زندگی به کار روند و کدام مناطق کم خطرتر هستند و می توان در آن مناطق ساخت و ساز کرد.

متأسفانه تمام شهرهای ما در کنار چشمه های قديمی بنا شده اند، و اين چشمه های قديمی درست در محل گسل ها سر باز کرده اند. تمام شهرهای اوليه بشريت کنار چشمه ها هستند و بنابرين در معرض خطر زلزله قرار دارند. پس وظيفه دستگاه زلزله نگار پيش بينی زلزله نيست، بلکه نشان می دهد کدام مناطق ظرفيت بالای لرزه خيزی دارند تا انسان مراقب باشد.

پرسش: برای فرار از آسيب زلزله چه بايد کرد؟

دکتر عکاشه: اگر در طبقه پائين خانه هستيم، بهترين راه اين است که فوری به حياط يا خيابان برويم. اما در طبقات بالای عمارت، ديگر فرصت اين کار نيست. بهتر است همانجا بمانيم و پشت يک شيئ ثابت و محکم، مثل يک کمد يا يک مبل بزرگ پناه بگيريم. چون يک زلزله ۶ تا ۷ ريشتری حدود ۱۲ تا ۱۳ ثانيه طول می کشد و احتمال دارد در همان آغاز لرزش، سقف خانه فرود بيايد. زلزله پاره شدن زمين است و مدتی طول می کشد. يعنی زمين از يک نقطه شروع می کند به پاره شدن تا به نقطه انتهای پارگی برسد و متوقف بشود. پارگی زمين با سرعت حدود ۲ و نيم کيلومتر در ثانيه پيش می رود. برای نمونه در همين زلزله بم که پارگی حدود ۶۰ کيلومتر بوده، زمين لرزه بيش از ۱۳ ثانيه ادامه داشته است.

پرسش: خوانندگان بسياری از شهرهای گوناگون به ويژه از تهران راجع به خطر وقوع زلزله در شهرهای ديگر ايران پرسيده اند. آيا پاسخ روشنی برای آنها وجود دارد؟

یک سانحه طبیعی
 

 زلزله يک امر طبيعی است که می توان خطر آن را کاهش داد. زلزله برای کشتار ما نيست، اين ما هستيم که با برنامه ريزی غلط، با ساختمان سازی نادرست، باعث مرگ و مير خود می شويم.

دکتر عکاشه

 

دکتر عکاشه: متأسفانه ما عادت داريم هر وقت واقعه ای اتفاق افتاد، به شدت داغ و حساس می شويم و به فکر نجات جان خود می افتيم، اما وقتی مدت زمانی از آن گذشت باز آن را فراموش می کنيم. من بيش از بيست سال است که فرياد می زنم تهران در معرض خطر زلزله است. از چند سال پيش که پايگاه های زلزله نگاری دقيق در جنوب غرب تهران نصب شدند، ما پی برديم که خطر لرزه خيزی در تهران خيلی بالاست. ما با شبکه زلزله نگاری دقيقی که در تهران داريم، می توانيم هر روز زمين لرزه های متناوب را در مناطق گوناگون تهران ثبت کنيم. اگر يک زلزله شش ريشتری در تهران اتفاق بيفتد، که احتمال آن زياد است، به عقيده من پايتخت برای يکی دو سال تعطيل می شود، و اگر زلزله قوی تر باشد، برای هميشه! من بارها به سران کشور گفته ام که بهتر است تا غافلگير نشده ايم، پايتخت را جا به جا کنيم و از تهران به جای ديگری منتقل کنيم. آيا بايد حتما منتظر يک فاجعه بزرگ انسانی باشيم؟ بهتر نيست که از حالا فکر چاره باشيم. ايا بايد پس از تلف شدن دو تا سه ميليون نفر به فکر چاره بيفتيم؟ اگر زلزله بزرگی در تهران اتفاق بيفتد، عده بيشماری قربانی خواهد گرفت و زندگان هم آرزوی مردن خواهند کرد. به عقيده من زلزله يک امر طبيعی است که می توان خطر آن را کاهش داد. زلزله برای کشتار ما نيست، اين ما هستيم که با برنامه ريزی غلط، با ساختمان سازی نادرست، باعث مرگ و مير خود می شويم. دولت به عنوان نماينده و حامی مردم بايد زلزله شناسی را جدی بگيرد و در جهت کاهش خطرات آن گام های جدی بردارد.

 
 
اخبار روز
 
 
اين صفحه را برای دوستان خود بفرستيد صفحه بدون عکس
 
 
 
   
 
BBC Copyright Logo بالا ^^
 
  صفحه نخست|جهان|ايران |افغانستان |تاجيکستان |ورزش |دانش و فن |اقتصاد و بازرگانی |فرهنگ و هنر |ویدیو
روز هفتم |نگاه ژرف |صدای شما |آموزش انگليسی
 
  BBC News >>|BBC Sport >>|BBC Weather >>|BBC World Service >>|BBC Languages >>
 
  راهنما | تماس با ما | اخبار و اطلاعات به زبانهای ديگر | نحوه استفاده از اطلاعات شخصی کاربران