هوای آلوده به ریزگرد؛ ناتوانی مسئولان و همت مردم

  • 9 مارس 2017 - 19 اسفند 1395
حق نشر عکس Tasnim

اگر تا پیش از این آلودگی هوا نفس شهرنشینان را در تهران و شش کلان‌شهر دیگر در سینه حبس می‌کرد، اینک ایرانیان مناطق جنوبی و غربی کشور ناگزیرند هوایی مسموم را به ریه‌های خود بفرستند.

آلودگی هوا در ایران فقط به مصرف سوخت‌های فسیلی و گازهای خروجی از خودروها، ساختمان‌ها و کارخانه‌هایی محدود نمی‌شود. ریزگردها نیز به مصیبت‌های محیط‌زیست و مردم اضافه شده است، گرد و غباری که عوامل بیماری‌زا، شیمیایی و رادیواکتیو به همراه خود جا به جا می‌کند و تهدیدی جدید برای سلامتی ایرانیان به شمار می‌رود.

دوچرخه‌سواری تهدیدی برای سلامتی

نیم‌ساعت دوچرخه‌سواری در هوای آلوده بیش از آن که منافعی برای سلامتی داشته باشد، جان افراد را به طور جدی تهدید می‌کند.

مطالعاتی که به تازگی محققان موسسه مرکز سیاست‌های زیست‌محیطی در کالج سلطنتی لندن منتشر کرده‌اند نشان می‌دهد کسانی که با دوچرخه تردد می‌کنند و هوایی به ریه‌های خود می‌فرستند که در هر مترمکعب آن بیش از ۱۶۰ میکروگرم از ذرات معلق و ریزگردهای دو و نیم میکرونی وجود دارد، پس از نیم ساعت رکاب زدن سلامتی‌شان به شدت در معرض تهدید قرار می‌گیرد.

بیماری‌های قلبی، تنگی نفس، ذات‌الریه، چاقی مفرط، سکته مغزی و برخی سرطان‌ها از جمله بیماری هایی هستند که با آلودگی هوا ارتباط مستقیم دارند.

لا به لای دستاوردهای این تحقیق می‌توان خبر خوشی را هم مشاهده کرد آلودگی در ۹۹ درصد شهرهای جهان آن قدر زیاد نیست که با دوچرخه‌سواری یا فعالیت‌های سنگین بدنی، سلامتی شهروندان تهدید شود.

حق نشر عکس MEHR

این خبر خوش اما شامل سه شهر ایران نمی‌شود: زابل، اهواز و بوشهر در میان یک درصد باقی‌مانده از شهرهای آلوده جهان قرار گرفته‌اند. در این ارتباط، زابل صدرنشین جدول آلوده‌‌ترین شهرهای جهان است.

بر اساس آمار سازمان جهانی بهداشت، میانگین سالانه ریزگردهای دو و نیم میکرونی در زابل ۲۱۷، در بوشهر ۱۰۵ و در اهواز ۹۵ میکروگرم در هر مترمکعب هواست. نیم‌ساعت دوچرخه سواری یا فعالیت شدید فیزیکی در زابل تهدیدی جدی برای سلامتی است. این رقم در شهرهای بوشهر و اهواز به ترتیب ۷۵ و ۹۰ دقیقه است.

شاخصی دیگر و دیگر شهرهای آلوده کشور

همه آلودگی هوا در شهرهای جنوبی ایران و دور از مراکز عمده جمعیتی به ذرات معلق دو و نیم میکرونی محدود نمی‌شود.

ذرات معلق با اندازه ۱۰ میکرون نیز از دیگر عناصر آلودگی هوا هستند که سلامتی شهروندان را نشانه گرفته‌اند. در این ارتباط نتایج بررسی‌های سازمان جهانی بهداشت منتشر شده در سال ۲۰۱۳ نشان می‌دهد چهار شهر ایران در میان ده شهر اول آلوده جهان قرار دارند.

این بار نام اهواز در صدر جدول قرار گرفته است. میانگین سالانه ذرات معلق ۱۰ میکرونی در مرکز استان خوزستان، ۳۷۲ میکروگرم در هر مترمکعب از هوا برآورد شده است (این رقم پنج برابر بیش از متوسط شهرهای بزرگ جهان است). بر اساس این گزارش، امید به زندگی در اهواز با یک میلیون و ۲۰۰ هزار نفر جمعیت، کمتر از سایر شهرهای ایران است.

سنندج، کرمانشاه و یاسوج به ترتیب رتبه‌های سوم، ششم و نهم جدول ۱۰ شهر آلوده جهان (بر اساس شاخص ذرات معلق ۱۰ میکرونی)‌ را به خود اختصاص داده‌اند. این ده شهر آلوده در یک ویژگی با هم مشترکند: در مجاورت یا داخل آنها صنایع آلاینده مستقر بوده است.

ریزگردهای ماندگار، تلاش‌های ناماندگار

وقتی صحبت از آلودگی هوا به میان می‌آید، ممکن است بسیاری، شهرهای شلوغ و پرترافیک را به یاد بیاورند. در جنوب ایران اما آنچه نفس در سینه حبس می‌کند توفان ریزگردهاست که هم ضرر اقتصادی به کشور تحمیل می‌کند و هم جان شهروندان را به مخاطره می‌اندازد.

حق نشر عکس Mehr

تنها یک روز قطع برق در خوزستان به دلیل بروز توفان ریزگردها باعث شد تولید نفت ۷۶۸ هزار بشکه کاهش یابد. خبرآنلاین به نقل از هفته‌نامه صدا نوشت که میزان زیان اقتصادی مستقیم ناشی از قطع برق بیش از ۱۶۰ میلیارد و ۵۰۰ میلیون تومان بوده است.

طغیان گردوغبار همچنین خسارت ۳۰ تا ۴۰ میلیارد تومانی به شبکه برق خوزستان وارد کرده است. زیان‌های اقتصادی از یک‌سو و نارضایتی مردم خوزستان از سوی دیگر باعث شد مسئولان کشور هر چند گذرا و موقتی، نیم‌نگاهی نیز به شرایط محیط‌زیست داشته باشند و بودجه‌ای ۳۰ میلیارد تومانی برای مهار کانون‌های ریزگرد اختصاص داده شود.

رقمی که نمی‌تواند روند بروز ریزگردها ناشی از خشک شدن تالاب‌ها و رودخانه‌ها، رها شدن زمین‌های کشاورزی و نیز از دست رفتن رطوبت خاک در ۱۵ سال اخیر را به سرعت تغییر دهد.

مهمترین پرسشی که می‌توان در ارتباط با ریزگردها یا ذرات معلق مطرح کرد این است که آیا این مواد برای سلامتی شهروندان در خوزستان و سایر نقاط در ایران خطرناک است؟

متاسفانه پاسخ به این سوال مثبت است. منشا ریزگردها یا نمک‌ها و رسوبات کف تالاب‌ها هستند، یا گرد و خاک زمین‌های کشاورزی رها شده و یا مناطقی که سلاح‌های شیمیایی جنگی آنها را نابود کرده است.

فاضلاب‌ها، سموم و مواد بیماری‌زا از طریق رودخانه‌ها و نهرها به پایین‌ترین نقطه در یک حوزه آبریز می‌رسند که معمولا برکه یا تالابی در آن قرار دارد. با خشک شدن تالاب، مواد آلاینده روی ذرات بسیار ریز رسوب یا نمک قرار گرفته، با جریان‌های هوا به راحتی جابه جا می‌شوند.

حق نشر عکس iSna

همین سناریو برای اراضی آلوده به مواد رادیواکتیو یا تخریب‌شده با سلاح‌های جنگی و شیمیایی قابل تصور است. زمین‌های کشاورزی که برای دستیابی به محصول بیشتر به سموم و کود شیمیایی آغشته‌ شده و اکنون رها شده‌اند نیز کانون دیگر ریزگردها را تشکیل می‌دهند.

نتایج پژوهشی که با همکاری محققان دانشگاه‌های تهران، شیراز و تبریز بر روی ذرات گردوغبار در چهار شهر اهواز، ماهشهر، کرمانشاه و قصرشیرین بین سال‌های ۲۰۱۱ و ۲۰۱۲ انجام شده، نشان می‌دهد این ذرات نه تنها به مواد رادیواکتیو، مواد شیمیایی و فلزات سنگین و خطرناک (نظیر سرب، روی، کبالت و مس و غیره) آلوده بوده‌اند که میکروب‌ها و باکتری‌های بیماری‌زا را هم با خود حمل کرده‌اند.

همچنین، محققان دانشگاه کرمانشاه با بررسی اثر ریزگرد بر میزان بستری شدن و مرگ‌ومیر ناشی از بیماری‌های قلبی و تنفسی در آن شهر بین سال‌های ۱۳۸۹ و ۱۳۹۰۰ به این نتیجه رسیده‌اند که با افزایش آلودگی ریزگرد، میزان بستری شدن و مرگ افراد مبتلا به بیماری‌های قبلی و تنفسی نیز بیشتر شده است.

در مقاله که پژوهشگران چینی با همکاری محققان ایرانی نوشته‌اند، آمده است: بین سال‌های ۲۰۰۰ تا ۲۰۱۳ پدیده توفان گردوغبار ۵۰۰ بار تکرار شده است. بر اساس این پژوهش، منابع توفان گردوغبار عبارتند از: شش منطقه در سوریه (به طور عمده در شرق آن کشور)، ۱۰ منطقه در عراق (حدود ۱۶ درصد خاک آن کشور و در حوزه رودهای دجله و فرات)، دو منطقه در اردن، چهار منطقه در عربستان سعودی و سه عرصه در ایران (تالاب‌های هورالعظیم و هورالهویزه در غرب و دشت سیستان در شرق).

آنچه مقامات دولتی از میزان کانون‌های ریزگرد در ایران به رسانه‌ها گفته‌اند فراتر از دستاوردهای پژوهش اخیر است.

حق نشر عکس MEHR

خداکرم جلالی، رییس سازمان جنگل‌ها، مراتع و آبخیزداری در یک نشست خبری گفته است که در ۱۵ سال اخیر یک میلیون هکتار از تالاب‌های کشور خشک شده است. این رقم بیش از ۱۰ برابر مساحت جزیره کیش است.

به گفته این مقام مسول ۳۰ میلیارد تومان برای مهار کانون‌های ریزگرد در ماه اسفند تخصیص داده شده است. درختکاری و مالچ‌پاشی از جمله فعالیت‌هایی است که گمان می‌رود می‌تواند علاجی باشد برای حمله گرد و غبار به خوزستان و سایر مناطق. گرچه چنین فعالیت‌هایی می‌تواند موثر باشد اما تا زمانی که رطوبت خاک تامین نشود، دامنه اثرگذاری آن بسیار محدود خواهد بود.

برای مهار ریزگردها برنامه‌های دشوار ریاضتی در داخل و نیز چانه‌زنی با کشورهای منطقه می‌تواند راهگشا باشد. با شرایط کنونی ایران بسیار بعید به نظر می‌رسد که توان رویارویی با نارضایتی ناشی از برنامه‌های ریاضتی را داشته باشد. همچنین دور از ذهن می‌نماید که مقامات ایران بتوانند نقشی راهبردی برای مهار بیابان‌گستری در منطقه خاورمیانه ایفا کنند.

بدین‌ترتیب کوچک‌ترین راه حلی برای بهبود شرایط باقی نمی‌ماند جز آن که مردم مناطق آلوده به ریزگرد خود کمر همت بسته و برای سازگاری با وضعیت موجود قدمی بردارند.

موضوعات مرتبط