شاهد ۱۲۹، ستون فقرات نیروی پهپادی ایران

شاهد ۱۲۹ حق نشر عکس leader.ir
Image caption نمایشگاه دستاوردهای هوافضای سپاه پاسداران در روز ۲۱ اردیبهشت ۱۳۹۳: نخستین پیش نمونه شاهد ۱۲۹ که مجهز به ارابه فرود ثابت و آویزگاه و پرتابگر موشک سدید ۳۶۱ و فتح ۳۶۲. نمونه موشک‌های هدایت تلویزیونی فتح ۳۶۲ بر روی زمین و زیر بال پهپاد دیده می‌شود

نخستین بار در روز هشتم ژوئن مصادف با ۱۸ خرداد، سخنگوی نیروی ویژه مشترک عملیات "عزم راسخ" (Inherent Resolve) آمریکا خبر داد که یک فروند جنگنده اف-۱۵ نیروی هوایی این کشور یک فروند پهپاد رزمی نیروهای شبه نظامی طرفدار بشار اسد را در نزدیک محور تنف سرنگون کرده است.

در آن زمان هنوز برای نیروهای ائتلاف مشخص نبود که این پهپاد رزمی مسلح که به گفته خلبانان جنگنده اف-۱۵ ظاهر و اندازه‌‎ای شبیه به پهپادهای رزمی ام کیو-۱ (MQ-۱) نیروی هوایی آمریکا داشت متعلق به چه نیروی نظامی است، اما این را می‌دانستند که این پهپاد در حمایت از شبه‌نظامیان حامی دولت سوریه یکی از چند بمب خود را در نزدیکی مواضع نیروهای متحد یا ارتش آزاد رها کرده بود.

حق نشر عکس BABAK TAGHVAEE
Image caption تاریخچه ساخت پهپاد در ایران به پیش از انقلاب ۱۳۵۷ بازمی‌گردد. در آن زمان برنامه‌ای ده ساله مشابه اسرائیل برای تولید پهپاد هدف و شناسایی در داخل کشور در نظر گرفته شده و قرار بود صنایع پهپاد سازی ایران در سال ۱۳۶۰ شروع به کار کند. پس از انقلاب این طرح دچار وقفه شد، اما در نهایت منجر به تاسیس صنایع هوایی قدس در سال ۱۳۶۴ شد که مهمترین محصولش پهپاد مهاجر یک در زمان جنگ ایران و عراق بود. صنایع هوایی قدس در اوایل دهه ۱۳۸۰ اقدام به طراحی و ساخت پهپادهای مهاجر ۴ (تصویر بالا) و ابابیل ۳ (تصویر پایین) کرد که بدل به موفق‌ترین پهپادهای شناسایی ایران شد. این پهپادها بطور گسترده در تمامی یگان‌های نیروهای مسلح ایران از ارتش تا سپاه به خدمت گرفته شد و حتی تعدادی هم به کشورهای آمریکای لاتین و آفریقا صادر شد

به گفته سخنگوی ائتلاف به رهبری آمریکا، این نیرو بی‌دلیل قصد نابودی پهپاد را نداشته بلکه برای دفاع از خود آن را ساقط کرده است. مدتی پس از این درگیری هوایی، مشخص شد که پهپاد ساقط شده یکی از پنج فروند پهپاد شناسایی رزمی شاهد ۱۲۹ نیروی هوافضای سپاه پاسداران انقلاب اسلامی (نهسا) اعزامی به سوریه است. این پهپادها از فروردین سال ۱۳۹۳ صدها سورتی ماموریت شناسایی و حتی شناسایی رزمی علیه نیروهای مخالف دولت سوریه -از نیروهای به اصطلاح معتدل گرفته تا نیروهای تندرو چون داعش و تحریر شام- انجام داده‌اند.

رونمایی و تولید انبوه

پیش نمونه شاهد ۱۲۹ مجهز به ارابه فرود ثابت و فاقد قابلیت حمل سلاح، نخستین پرواز عملیاتی خود را در تاریخ ۱۳ تیر ماه ۱۳۹۱در رزمایش پیامبر اعظم-۷ انجام داد، بر فراز منطقه رزمایش و سایت پرتاب موشک‌های بالستیک نیروی هوایی سپاه در کویر لوت. این پهپاد فیلم پرتاب موشک‌های بالستیک را بطور زنده به تهران مخابره کرد.

در هفته دفاع مقدس همان سال در یک برنامه تلویزیونی در باره دستاوردهای نظامی ایران، صحنه‌ای از پرواز شاهد ۱۲۹ بدون ذکر نام آن به نمایش درآمد. یک سال پس از آن در مهر ماه سال ۱۳۹۲، فرمانده وقت سپاه، عزیز جعفری رسما از پهپاد شاهد ۱۲۹ رونمایی کرد و دستور تولید انبوه آن صادر شد. مدتی بعد سرتیپ امیر علی حاجی‌زاده در یک برنامه تلویزیونی گفت برد عملیاتی شاهد ۱۲۹، ۱۷۰۰ الی ۱۸۰۰ کیلومتر و سقف پروازی آن ۲۴ هزار پا است.

درباره پهپادهای ایران بیشتر بخوانید:

حق نشر عکس hesa.ir
Image caption بجز صنایع هوایی قدس، مرکز تحقیقات صنایع هوایی شاهد هم در توسعه و ساخت پهپاد یا پرنده‌های بدون‌سرنشین فعال بود و این دو به همراه صنایع هواپیماسازی ایران یک پهپاد با دم وی (V) شکل و طراحی آیرودینامیکی مدرن تولید کردند که هسا ۱۰۰ نام گرفت. نمونه توسعه یافته هسا ۱۰۰ شاهد ۱۲۳ نامیده شد (تصویر بالا) که نخستین پرواز آن در سال ۱۳۸۴ در شاهین شهر اصفهان انجام و تولید انبوه آن در سال ۱۳۸۸ آغاز شد. شاهد ۱۲۳ تبدیل به بستری شد برای طراحی و توسعه شاهد ۱۲۹. نخستین پیش نمونه شاهد ۱۲۹ در اسفند ماه سال ۱۳۹۰ در فرودگاه بدر اصفهان به پرواز درآمد. پیش نمونه بعدی که برخلاف نمونه نخست مجهز به ارابه فرود جمع شونده بود در خرداد سال ۱۳۹۱ به پرواز در آمد

ابتدا سالی چهار فروند شاهد ۱۲۹ تولید شد بنابراین بین سال ۱۳۹۲ تا ۱۳۹۴، هشت فروند شاهد ۱۲۹ تحویل گردید. برخلاف برنامه‌ریزی اولیه، هرگز امکان استفاده موشک هوا به سطح سدید ۳۶۱ یا فتح ۳۶۲ برای شاهد ۱۲۹ فراهم نشد، علت ناکامی در طراحی و ساخت یک لانچر مناسب برای حمل این موشک‌ها در زیر بال‌های شاهد بود و همچنین ناتوانی در حل مشکلات هدفگیری و هدایت موشک.

در عوض متخصصان صنایع هوایی شاهد اقدام به طراحی و ساخت نمونه‌ای از موشک سدید ۳۶۱ نمودند که همانند بمب هوشمند هدایت تلویزیونی، می‌توان آن را بر ضد اهداف زمینی متحرک و غیر متحرک به کار گرفت. این بمب هوشمند فاقد راکت موتور، سدید ۳۴۱ نام گرفت. وقتی باله‌های پایدار کننده در طرفین آن نصب شد، سدید ۳۴۵ نام گرفت و تبدیل به سلاح اصلی شاهد ۱۲۹ شد.

اعزام به سوریه

حق نشر عکس Galen Wright Archive
Image caption لاشه شاهد ۱۲۹ ساقط شده توسط نیروی هوایی آمریکا در روز ۸ ژوئن ۲۰۱۷

نخستین بار در فرودین ماه سال ۱۳۹۳، دستور اعزام دو فروند پهپاد شناسایی رزمی شاهد ۱۲۹ به سوریه صادر شد. هر دو فروند به همراه ایستگاه کنترل زمینی (GCS)، خلبانان، کاربران سنسور و نفرات فنی به همراه لوازم یدکی با یک فروند ایلیوشین ۷۶ از پایگاه قدر در فرودگاه مهرآباد تهران به فرودگاه بین‌المللی دمشق منتقل شدند.

پس از مونتاژ پهپادها هر دو فروند به پایگاه هوایی مزه استان دمشق منتقل شدند. یکی از پهپادها نخستین پرواز شناسایی خود را بر فراز غوطه شرقی در تاریخ ۲۲ فروردین ماه ۱۳۹۳ به ثبت رساند. نخستین ماموریت های شاهد ۱۲۹، شناسایی و مراقبت برای پشتیبانی از نیروهای زمینی و قدس سپاه پاسداران یا شبه‌نظامیان وابسته به این نیرو بود.

این نخستین بار نبود که سپاه در سوریه از پهپاد استفاده می‌کرد، پیش از این در سال ۱۳۹۲، سپاه از پهپاد صادق (مهاجر ۴ ارتقا یافته) و شاهد ۱۲۳ در سوریه استفاده کرده بود.

حق نشر عکس paf.gov.pk
Image caption لاشه شاهد ۱۲۹ ساقط شده توسط نیروی هوایی پاکستان در روز ۱۹ ژوئن ۲۰۱۷

جنگ در سوریه شرایط مناسبی را برای متخصصان صنایع هوایی ایران فراهم آورد تا این محصول را در شرایط جنگی واقعی آزمایش و نقاط ضعف آن را شناسایی و بر طرف کنند. به این منظور سه فروند شاهد ۱۲۹ دیگر در سال ۱۳۹۴ و ۱۳۹۵ به سوریه منتقل شدند. دو فروند نیز که بر اساس تجارب عملیات‌های قبلی ارتقا یاقته و اصلاح شده بودند، در پایگاه تیاز نیروی هوایی سوریه مستقر شدند. از تابستان سال ۱۳۹۵ تاکنون شاهد ۱۲۹ ماموریت‌های گشت مسلح هوایی انجام می‌دهد و هر پهپاد مجهز به چهار فروند بمب هوشمند سدید ۳۴۵ است.

حق نشر عکس SepahNews
Image caption نخستین بار در رزمایش پیامبر اعظم ۱۰ نیروی زمینی سپاه در سراوان، میرجاوه و زاهدان در روزهای ۲۴ تا ۲۶ فروردین ۱۳۹۵، دو فروند شاهد ۱۲۹ مستقر در استان سیستان و بلوچستان اقدام به پشتیبانی از یگان‌های منطقه رزمایش کردند. در این رزمایش برای نخستین بار یک شاهد ۱۲۹ (تصویر شماره ۱) در کنار دو فروند هلیکوپتر تهاجمی ای اچ-۱جِی (AH-۱J) کبرا (تصویر شماره ۲)، دو فروند هلیکوپتر ترابری میل ۱۷۱ (تصویر شماره ۳) و یک فروند هلیکوپتر شناسایی آگوستا بل ۲۰۶ بطور مشترک عملیات رزمی انجام دادند

۱۸ خرداد یکی از این پهپادها ماموریت داشت از نیروهای لواء باقر (متشکل از نیروهای عشیره بزرگ البکاره حلب) در گذرگاه مرزی تنف پشتیبانی کند، پس از اینکه خلبان و اپراتور سنسور و سلاح شاهد ۱۲۹ یک بمب سدید ۳۴۵ روی نیروهای عملیات "عزم راسخ" رها کردند، این پهپاد هدف موشک یک فروند اف-۱۵ ئی (F-۱۵E) از اسکادران جنگنده ۴۹۲ نیروی هوایی ایالات متحده مستقر در پایگاه هوایی لیکن‌هیث (Lakenheath) انگلستان (که اکنون مامور به قطر است) قرار گرفت.

دوازده روز بعد، یک فروند شاهد ۱۲۹ در ساعت ۱۲:۴۰ بامداد ۲۰ ژوئن مصادف با ۳۰ خرداد در حالی که به سمت موقعیت نیروهای ائتلاف آمریکا در محور تنف در حال پرواز بود هدف موشک یک اف-۱۵ئی دیگر نیروی هوایی آمریکا قرار گرفت و ساقط شد. دو روز قبل از آن همین شاهد ۱۲۹ در حمله موشکی از پایگاه پنج پله کرمانشاه به شهر میادین در استان دیر الزور سوریه بکار گرفته شده بود؛ برای شناسایی اهداف و همچنین تهیه فیلم از لحظه برخورد موشک‌های ذوالفقار.

حق نشر عکس Galen Wright Archive
Image caption شاهد ۱۲۹ در کنار حدود ۱۰ فروند شاهد ۱۲۳ و ۴ تا ۷ فروند پهپاد صادق (مهاجر۴) ماموریت ۲۴ ساعته شناسایی برفراز نقاط مرزی با پاکستان را بر عهده دارند. ۲۲ مرداد ۱۳۹۴، شاهد ۱۲۹ شماره ۰۰۳ دچار سانحه و از رده پروازی خارج و شاهد ۱۲۹ با شماره ۱۰ به جای آن در چابهار مستقر شد. در سال ۱۳۹۴ و ۱۳۹۵، بیشتر ماموریتهای شناسایی با شاهد ۱۲۹ بدون حمل سلاح انجام می‌گرفت

مراقبت از مرزهای شرقی

در روز ۱۷ فروردین ۱۳۹۴، یک تیم از گروه جیش العدل در منطقه نگور از خاک پاکستان وارد مرزهای ایران شدند و پس از کشتن هشت مرزبان ایرانی به پاکستان فرار کردند. بلافاصله بعد از آن قرارگاه سلمان نیروی زمینی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در سراوان، دو فروند شاهد ۱۲۹و ایستگاه کنترل زمینی آن را به پایگاه دهم شکاری تاکتیکی برادران دلحامد نیروی هوایی ارتش (نهاجا) در کنارک، چابهار منتقل کرد.

نادیده گرفتن اعتراض پاکستان به ایران که سپاه پاسداران را به نفوذ در جوانان شیعه پاکستان متهم می‌کرد، سبب شد نیروهای مسلح پاکستان هم در مقابل تدابیر امنیتی در مناطق مرزی با ایران را کاهش دهند و در عمل شرایط برای عملیات جیش‌العدل فراهم شد.

ششم اردیبهشت امسال نیروهای جیش العدل با شلیک از داخل خاک پاکستان به سمت گروهان چاهندو (هنگ مرزی میرجاوه) که در پاسگاه میل ۱۰۰ مستقر بودند نه نفر از مرزبانان ایرانی را کشتند. متعاقبا دو فروند دیگر شاهد ۱۲۹ به کنارک اعزام گردیده و شماره پهپادهای رزمی در این استان به چهار فروند رساند.

حق نشر عکس BABAK TAGHVAEE
Image caption شاهد ۱۲۹: طول: ۸ متر، فاصله دو سر بال: ۱۶ متر، قطر بدنه استوانه‌ای: ۶۵ الی ۷۵ سانتیمتر، ارتفاع: ۳.۱ متر، جنس: مواد مرکب و سازه آلومینیومی، سکان: عمودی "وی" شکل، قابلیت حمل سلاح: ۴۰۰ کیلوگرم، موتور: موتور روتاکس ۹۱۴ (Rotax ۹۱۴) چهار سیلندر پیستونی ساخت اتریش، سامانه کنترل و ارتباط: ساخت چین، ملخ: ساخت کمپانی وودکمپ جمهوری چک، دوربین نظارتی و هدفگیری (موسوم به عقاب-۶): ساخت صنایع اپتیک ایران (با استفاده از سنسورهای ساخت روسیه)

ماموریت‌های شناسایی رزمی ۲۴ ساعته این پهپادها بر فراز مناطق مرزی موجب ناخشنودی دولت پاکستان شده بود و اسلام آباد مجبور شد با ساقط کردن یکی از این پهپادها پیام روشنی به تهران بدهد، پیامی که نه تنها پیام دولت پاکستان بلکه پیام مهمترین متحد آن یعنی عربستان سعودی هم بود.

در تاریخ ۱۹ ژوئن (۲۹ خردادماه)، فرمانده اسکادران دوم نیروی هوایی پاکستان از پایگاه هوایی مسرور ماموریت انهدام یک شاهد ۱۲۹ برفراز نوار مرزی با پاکستان را برعهده گرفت و پس از سوخت‌گیری از یک فروند ایلیوشین ۷۸، پهپاد را ردگیری کرد و با یک تیر موشک هدایت حرارتی سایدویندر آن را منهدم کرد.

حق نشر عکس BABAK TAGHVAEE
Image caption بر خلاف برخی ادعاها، شاهد ۱۲۹ آنتن ارتباطی ماهواره‌ای ندارد و در بهترین حالت حداکثر برد سامانه کنترلی و هدایت آن به صورت دید مستقیم ۴۰۰ کیلومتر است. به همین دلیل است که در شعاع ۴۰۰ کیلومتری مناطق عملیاتی شاهد ۱۲۹، ایستگاه‌های هدایت زمینی مستقر هستند

شاهد ۱۲۹، ستون فقرات نیروی پهپادی ایران در آینده

با این که سپاه پاسداران صاعقه و سیمرغ (که با مهندسی معکوس پهپاد آر کیو ۱۷۰ ساخته شده‌اند) را به عنوان پیشرفته‌ترین پهپادهای خود معرفی می‌کند، اما در واقع این پهپادها فاقد توان رزمی بوده و سنسور و سامانه شناسایی و نظارتی آنها بمراتب ضعیف‌تر از شاهد ۱۲۹ است؛ بنابراین شاهد ۱۲۹ به عنوان اصلی‌ترین پهپاد شناسایی رزمی ایران در سالهای آینده به خدمت ادامه خواهد داد.

حق نشر عکس IRIBNews
Image caption ده فروند پهپاد شناسایی صاعقه و یک فروند سیمرغ در دست ساخت در یکی از آشیانه‌های مرکز تحقیقات صنایع هوایی شاهد در پایگاه بدر نیروی هوایی سپاه در بهمن سال ۱۳۹۵

گفته می‌شود که ۲۲ فروند شاهد ۱۲۹ شامل دو فروند پیش‌نمونه تا به امروز ساخته شده که از این تعداد سه فروند ساقط شده و یک فروند دیگر که در کنارک دچار سانحه شده بود بازسازی شده است. ۱۸ تا ۲۱ فروند دیگر نیز قرار است که ساخته شوند و تعداد شاهدهای ۱۲۹ را به ۴۰ فروند برسانند. پهپادهای شاهد ۱۲۹ در حال حاضر در ارومیه، سمنان، کنارک، بندرعباس، ابوموسی و دمشق مستقر هستند.


* بابک تقوایی، پژوهشگر، خبرنگار و عکاس هوایی و نویسنده سه کتاب در باره تاریخ نیروی هوایی و هوانیروز ایران است به نام‌های "نیروی هوایی مدرن ایران"، "ببرهای ایرانی در جنگ" و "سلحشوران صحرا؛ هوانیروز در جنگ". مطلب پهپاد شناسایی رزمی شاهد ۱۲۹ را او برای بی‌بی‌سی فارسی تهیه کرده است.

بابک تقوایی فعالیت حرفه‌ای خود را با نوشتن مقالاتی در باره نیروی هوایی در سال ۱۳۸۵ شروع و بعد به عنوان خبرنگار هوانوردی با نشریات ایرانی و انگلیسی همکاری کرد. او تا سال ۱۳۹۱ خبرنگار و عکاس ماهنامه صنایع هوایی سازمان نیروهای مسلح بود و به عنوان خبرنگار و پژوهشگر تاریخ هوانوردی با سایر نشریات فارسی زبان چون مجله صف (ارگان سازمان عقیدتی سیاسی ارتش) و دو ماهنامه هواپیما و جنگ افزار همکاری داشت. در سال ۱۳۹۰ مرکز پژوهشهای نظری نیروی هوایی ارتش از او به عنوان پژوهشگر تاریخ هوانوردی دعوت به همکاری کرد و یکی از مسئولان پروژه شناسنامه تفصیلی نیروی هوایی ایران بود.

بابک تقوایی بیش از ۳۰۰ مقاله در مورد نیروهای هوایی ایران، عراق، لیبی، روسیه، اوکراین و نبرد علیه تروریسم در خاورمیانه در مجلات هوانوردی انگلیسی، فرانسوی، روسی و یونانی به چاپ رسانده است. او اکنون تحلیلگر، خبرنگار و عکاس مجله هوانوردی نظامی به نام کمبت ایرکرافت (Combat Aircraft) و همچنین خبرنگار ویژه انتشارات شپارد است.

موضوعات مرتبط