رژه ۳۱ شهریور؛ شکارچیان کشتی برفراز تنگه هرمز

موشک زمین به هوای اس-۲۰۰ حق نشر عکس Defapress
Image caption در رژه ۳۱ شهریور امسال نیروهای مسلح ایران - همچون سالهای گذشته- سلاح‌های خود را به نمایش گذشتند، از تانک چیفتن و نفربر ام ۱۱۳ تیپ ۱۱۶ مستقل زرهی قزوین تا موشک زمین به هوای اس-۲۰۰ (تصویر پایین) و اس-۳۰۰ (تصویر بالا) نیروی پدافند ارتش. همچون گذشته سلاح‌های بومی و دستاوردهای جهاد خودکفایی نیروهای زمینی و هوایی که تنها محدود به چند پیش‌نمونه هستند و هرگز تولید انبوه نشده‌اند هم به نمایش درآمد؛ مثل تانک ذوالفقار که شامل ترکیب تانک‌های شرقی و غربی موجود در ایران است یا بمب یاسر و زوبین که قدمتشان به زمان جنگ ایران و عراق برمی‌گردد و فقط در انبارهای جهاد خودکفایی نیروی هوایی ارتش یافت می‌شوند.

در بسیاری از کشورهای جهان روز پایان جنگ یا پیروزی بر دشمن را با رژه نظامی گرامی می‌دارند، اما در ایران روز ۳۱ شهریور ماه، روز آغاز تهاجم رسمی و گسترده عراق به ایران و نخستین روز هفته دفاع مقدس برای رژه انتخاب شده است. در این روز نیروهای مسلح ایران دستاوردها و توانمندی هایشان را در رژه های نظامی در سرتاسر ایران به نمایش در می‌آورند. امسال رژه‌های برگزار شده در دو شهر تهران و بندرعباس بزرگترین و مهمترین رژه‌های نظامی بودند و هر یک پیام متفاوتی داشتند.

شکارچیان کشتی برفراز تنگه هرمز

رژه بندرعباس در مقایسه با رژه تهران هم از بعد تجهیزات و هم از بعد راهبردی بزرگتر و گسترده تر بود؛ با شرکت دهها شناور سطحی و زیر سطحی نیروی دریایی ارتش از جمله دو فروند زیر دریایی روسی کلاس کیلو و زیردریایی‌های بومی کلاس غدیر و ناوچه البرز (زال سابق).

از تجهیزات سطحی نیروی دریایی سپاه نیز می‌توان به قایق‌های موشک انداز و اژدر افکن کلاس تندر و تیر ۲ اشاره کرد و همچنین کاتاماران شهید ناظری که بر اساس طرح یک قایق تندرو تفریحی ساخته شده است.

در کنار رژه شناورها و نمایش تجهیزات زمینی مثل لانچرهای موشک نصر و قادر و همچنین موشک بالستیک خلیج فارس، نیروی هوایی ارتش همچون سال گذشته پنج فروند جنگنده بمب افکن اف-۴ئی فانتوم ۲ را برفراز تنگه هرمز به پرواز در آورد تا آمادگی این نیرو را در نبردهای دریایی به نمایش بگذارد.

حق نشر عکس TASNIM
Image caption موشک پدافند ضد هوایی صیاد ۲آ (تصویر پایین) که نمونه ارتقا یافته موشک RIM-۶۶A خریداری شده در سالهای پیش از انقلاب است، موشک فکور ۹۰ (تصویر بالا) که یک موشک هدایت نیمه فعال راداری برای جایگزینی موشک های میانبرد و فرسوده اسپارو بر روی تامکت‌های نیروی هوایی طراحی و ساخته شده است و همچنین موشک ضد کشتی و کروز سی-۸۰۲ نور، سی-۷۰۱ کوثر و سی-۷۰۴ نصر که بطور گسترده در اختیار نیروی دریایی ارتش و سپاه و همچنین نیروی هوایی ارتش قرار دارد

تمام جنگنده‌های اف چهار-ای در این رژه در پروژه قائم نیروی هوایی ارتش و بعد در پروژه دوران شرکت صنایع هوایی ایران (صها) ارتقا یافته‌اند تا توانایی حمل موشک‌های هوا به سطح و ضد کشتی قادر هواپایه (نمونه ای از موشک سی-۸۰۲) و موشک نصر هواپایه C-۷۰۴KD داشته باشند. موشک قادر در صورت پرتاب از جنگنده فانتوم می‌تواند به شکل یک موشک کروز بر ضد اهداف بزرگ و ثابت دریایی با برد حداکثر ۲۵۰ کیلومتر استفاده شود و تهدیدی است برای کشتی‌ها و بنادر نظامی. موشک نصر با برد ۳۰ کیلومتر را هم می‌توان بر ضد اهداف دریایی متحرک به کار برد.

حق نشر عکس TASNIM
Image caption موشک بالستیک خرمشهر که نمونه صادراتی موشک بالستیک هواسونگ ۱۰ (HS-۱۰) ساخت کره شمالی است موسوم به موسودان اما با برد کمتر. این موشک در رژه امسال در تهران توجه کارشناسان نظامی را جلب کرد. موشک موسودان خود برگرفته از موشک بالستیک آر-۲۷ روسی است که قابلیت پرتاب از زیر دریایی را داشت، با این تفاوت که موسودان برد بیشتری دارد و سطح پرتاب است. از فروردین ماه سال گذشته، کره شمالی موشک موسودان را نه بار تست کرد که شش مرتبه با شکست مواجه شد و چهار مورد آن بطور قطعی تایید شده است. این موشک با برد ۳۲۰۰ کیلومتری و قابلیت حمل کلاهک هسته‌ای، کشورهای هم پیمان ایالات متحده و پایگاه‌های ارتش آمریکا در جزایر گوآم و اوکیناوا را در تیررس دارد و همواره یکی از نگرانی‌های آمریکا بوده و هست.

در اواخر جنگ ایران و عراق، عراق با استفاده از جنگ نفتکش‌ها آمریکا را به نبرد با جمهوری اسلامی کشاند و در نهایت با فشار آمریکا، ایران مجبور به پذیرش قطعنامه ۵۹۸ شد. چه در جریان شکار نفتکش‌ها چه در عملیات "آخوندک (Praying Mantis)" که در جریان آن آمریکا ناوچه‌ها و شناورهای نیروی دریایی ارتش ایران را منهدم کرد، ایران فاقد موشک‌های موثر ضد کشتی بود تا علیه کشتی‌های جنگی و نفت‌کشها استفاده کند در حالی که عراق به موشک‌های ضد کشتی اگزوسه مجهز بود که از میراژ اف.۱ و هلیکوپترهای سوپر فرلون شلیک می‌شدند و همچنین موشک‌های چینی ضد کشتی که از بمب‌افکن‌های H-۶ به سمت‌ نفت‌کش‌های ایرانی پرتاب می‌شدند.

حق نشر عکس TASNIM
Image caption نمونه فروخته شده موسودان به ایران از نوع صادراتی بوده و BM-۲۵ نام دارد. عدد ۲۵ نشان دهنده برد ۲۵۰۰ کیلومتری آن است. ایران با کمک کره شمالی قصد توسعه این موشک و تولید انبوه آن را در صنایع موشکی پارچین دارد. نام ایرانی در نظر گرفته شده برای BM-۲۵ خرمشهراست و نخستین آزمایش آن در سایت موشکی سمنان در روز یکشنبه دهم بهمن ماه سال ۱۳۹۵ صورت گرفت. بر اساس گفته‌های منابع اطلاعاتی آمریکا که نخستین بار خبرگزاری فاکس منتشر کرد، این موشک پس از طی ۶۰۰ مایل و پیش از رسیدن به هدف به علت نقص فنی منفجر و آزمایش با شکست مواجه شد. ادعای نقطه زن بودن خرمشهر را که پیشتر وزیر دفاع ایران مطرح کرد هنوز منابع دیگر تایید نکرده‌اند.

با استفاده از تجارب جنگ نفت‌کش‌ها و بخصوص درک کمبود نیروی هوایی ارتش ایران در زمینه استفاده از موشک‌های ضد کشتی هوا به سطح، در نهایت از اواخر دهه ۱۳۷۰شمسی یک شرکت چینی کار تطبیق موشک‌های ضد کشتی سی-۸۰۱ و سی-۸۰۲ با فانتوم را با موفقیت انجام داد. با وجود عقب‌نشینی کمپانی چینی زیر فشار آمریکا، جهاد خودکفایی نیروی هوایی پروژه را با نام پروژه قائم ادامه داد و نتیجه آن در پروژه ارتقا فانتوم (پروژه دوران) استفاده شد و امروز فانتوم‌های گردان ۹۱ شکاری در بندرعباس تقریبا همگی توانایی حمل موشک ضد کشتی دارند. تعداد ۵۰ تیر موشک نصر هواپایه برای گردان ۹۱ شکاری تاکتیکی مستقر در پایگاه نهم شکاری تاکتیکی نیروی هوایی ارتش در بندرعباس به صنایع موشکی شهید بابایی در تاریخ سوم شهریور ماه سال ۱۳۹۴ سفارش داده شد و نخستین موشک‌ در تاریخ ۲۰ بهمن ماه ۱۳۹۴ تحویل نیروی هوایی ارتش گردید. همچنین با ارتقا رادار یک فروند فانتوم این گردان در سال جاری، امکان پرتاب موشک قادر بر ضد اهداف متحرک دریایی با برد بیش از ۱۰۰ کیلومتر فراهم خواهد شد.

حق نشر عکس Iranian Air Force
Image caption دسته نخست جنگنده‌های F-۴E پایگاه نهم شکاری تاکتیکی که ساعت ۹ صبح به وقت محلی از فراز جایگاه عبور کردند. به دنبال آنها دو فروند فانتوم نیز پرواز کردند که پس از عبور از جایگاه یک دسته پنج فروندی تشکیل داده و در ارتفاع پایین برفراز تنگه هرمز پرواز کردند.

در رژه روز ۳۱ شهریور پنج فروند فانتوم نیروی هوایی ارتش، تنها هواگردهایی نبودند که از فراز جایگاه و سپس تنگه هرمز عبور کردند. در کنار آنها حداقل سه فروند هلیکوپتر ASH-۳D ملقب به سلطان دریا و سه فروند هلیکوپتر آگوستا بل ۲۱۲ هوادریای ارتش و همچنین پنج فروند جنگنده بمب افکن سوخو ۲۲، یک فروند هواپیمای ترابری سبک وای-۱۲ و سه فروند هواپیمای آموزشی توکانو نیروی هوافضای سپاه نیز پرواز کردند. این دومین سال متوالی است که در رژه ۳۱ شهریور، سپاه پاسداران سوخوهای ۲۲ خود را بر فراز تنگه هرمز به نمایش می‌گذارد.

این سوخوهای ۲۲ قبلا به نیروی هوایی عراق تعلق داشتند و شرکت خدمات هوایی پارس (Pars Aviation) از سال ۱۳۹۱ در پایگاه قدر سپاه در فرودگاه مهرآباد کار بازسازی و تعمیر آنها را برای تحویل به نیروی هوافضای سپاه آغاز کرد.

حق نشر عکس Iranian Air Force
Image caption سه فروند سوخو ۲۲ نیروی هوافضای سپاه؛ مدل تک کابین M۴ و دو کابین UM۳K در حال عبور از فراز جایگاه رژه، به دنبال آنها دو فروند سوخو ۲۲ دیگر هم پرواز می‌کردند تا دقایقی پس از این عکس یک دسته پنج فروندی بر فراز تنگه هرمز تشکیل دهند.

پس از سه سال تلاش و تعمیر اساسی این سوخوها توسط کارشناسان ایرانی و بلاروس این مرکز تا پایان سال ۱۳۹۵ یک اسکادران با پنج فروند نمونه دو کابین آموزشی و چهار فروند تک کابین در پایگاه سید الشهدا این نیرو در شیراز تشکیل شد. سوخوهای ۲۲ نیروی هوافضای سپاه به علت تحریم‌ها فاقد سامانه سلاح و رادار فعال هستند، حتی کارتریج پخش کننده شراره (Flare) و باریکه (Chaff) برای انحراف موشک‌های هدایت حرارتی و راداری در ایران موجود نیست و به همین دلیل آنها را بیشتر تبدیل به جنگنده‌هایی نمایشی کرده است.

حق نشر عکس Defapress
Image caption در رژه ۳۱ شهریور امسال نیروهای مسلح ایران - همچون سالهای گذشته- سلاح‌های خود را به نمایش گذشتند، از تانک چیفتن و نفربر ام ۱۱۳ تیپ ۱۱۶ مستقل زرهی قزوین تا موشک زمین به هوای اس-۲۰۰ (تصویر پایین) و اس-۳۰۰ (تصویر بالا) نیروی پدافند ارتش. همچون گذشته سلاح‌های بومی و دستاوردهای جهاد خودکفایی نیروهای زمینی و هوایی که تنها محدود به چند پیش‌نمونه هستند و هرگز تولید انبوه نشده‌اند هم به نمایش درآمد؛ مثل تانک ذوالفقار که شامل ترکیب تانک‌های شرقی و غربی موجود در ایران است یا بمب یاسر و زوبین که قدمتشان به زمان جنگ ایران و عراق برمی‌گردد و فقط در انبارهای جهاد خودکفایی نیروی هوایی ارتش یافت می‌شوند.

در سال ۱۳۹۴ شرکت خدمات هوایی پارس با شرکت صنایع هوایی ایران قرارداری امضا کرد تا قابلیت حمل موشکهای ضد کشتی قادر و نصر برای سوخو ۲۲ فراهم شود. سوخوی ۲۲ رادار هوا به سطح ندارد بنابریان فقط می‌تواند موشک نصر را به شکل Zero-Fee یا بدون دریافت اطلاعات از رادار هواپیما و در فاصله بسیار نزدیک - در برد چشم خلبان- شلیک کند و از این رو تنها برای حمله به نفت‌کشها و اهدافی مناسب است که دفاع هوایی ندارند. سوخو ۲۲ با ارتقا مناسب می‌تواند قابلیت حمل یک تیر موشک قادر هواپایه را پیدا کند و آن را به عنوان موشک کروز بر ضد اهداف ساکن سطحی مثل کشتی‌های لنگر انداخته در بنادر نظامی خلیج فارس -بدون قرار گرفتن هواپیما در برد رادارهای طرف مقابل- به کار گیرد. با این وجود، هنوز پروژه نصب موشک قادر و نصر بر روی سوخو ۲۲ بطور جدی دنبال نشده و ناوگان سوخو ۲۲ سپاه که تنها جنگنده‌های این نیرو هستند بیشتر جنبه نمایشی دارند و فعلا نقش جنگنده‌های ضد کشتی را برفراز تنگه هرمز بازی می‌کنند.

حق نشر عکس FARS
Image caption به علت عملیاتی بودن ده فروند از دوازده فروند فانتوم پایگاه نهم شکاری و همچنین مشغولیت دو فروند از آنها در ماموریت آماده باش سریع در چابهار و سه فروند دیگر در پست آماده باش سریع پایگاه نهم شکاری، تنها پنج فروند فانتوم گردان ۹۱ شکاری آمادگی شرکت در رژه را داشت.
حق نشر عکس MEHR
Image caption سوخو ۲۲ دو کابین UM۳ سپاه
حق نشر عکس Iranian Air Force
Image caption تعداد ۴۰ فروند از ۱۴۲ فروند هواپیمایی که دولت عراق به ایران فرستاد تا از عملیات طوفان صحرا در امان باشند، جنگنده های سوخو ۲۲ بودند. از این میان تعداد ۱۴ فروند از نوع Su-۲۲M۴ بودند که نیروی هوایی عراق از آنها برای ماموریت‎های مختلف مثل انهدام سایت های پدافندی هاک (HAWK I) نیروی هوایی ارتش ایران یا پشتیبانی نزدیک هوایی و بمباران‎های شیمیایی استفاده می‌کرد، از این تعداد دو فروند به علت دستپاچگی و اضطراب خلبانان عراقی شان در جریان فرار به ایران در دی ماه سال ۱۳۶۹ سانحه دادند. شش فروند از ۱۲ فروند سوخو ۲۲ دو کابین فراری عراق به ایران پس از سالها زمینگیری در شیراز برای استفاده در نیروی هوافضای سپاه بازسازی شده و یا در حال بازسازی هستند.

______

* بابک تقوایی، پژوهشگر، خبرنگار و عکاس هوایی و نویسنده سه کتاب در باره تاریخ نیروی هوایی و هوانیروز ایران است به نام‌های "نیروی هوایی مدرن ایران"، "ببرهای ایرانی در جنگ" و "سلحشوران صحرا؛ هوانیروز در جنگ". او فعالیت حرفه‌ای خود را با نوشتن مقالاتی در باره نیروی هوایی در سال ۱۳۸۵ شروع و بعد به عنوان خبرنگار هوانوردی با نشریات ایرانی و انگلیسی همکاری کرد. او تا سال ۱۳۹۱ خبرنگار و عکاس ماهنامه صنایع هوایی سازمان نیروهای مسلح بود و به عنوان خبرنگار و پژوهشگر تاریخ هوانوردی با سایر نشریات فارسی زبان چون مجله صف (ارگان سازمان عقیدتی سیاسی ارتش) و دو ماهنامه هواپیما و جنگ افزار همکاری داشت. در سال ۱۳۹۰ مرکز پژوهشهای نظری نیروی هوایی ارتش از او به عنوان پژوهشگر تاریخ هوانوردی دعوت به همکاری کرد و یکی از مسئولان پروژه شناسنامه تفصیلی نیروی هوایی ایران بود. بابک تقوایی بیش از ۳۰۰ مقاله در مورد نیروهای هوایی ایران، عراق، لیبی، روسیه، اوکراین و نبرد علیه تروریسم در خاورمیانه در مجلات هوانوردی انگلیسی، فرانسوی، روسی و یونانی به چاپ رسانده است.