خروج آمریکا از برجام؛ آیا جناح‌های حکومت ایران هم صدا هستند؟

توافق هسته ای ایران و ۵+۱ حق نشر عکس AFP
تحریم

تنها چند روز تا خروج کامل ایالات متحده آمریکا از برجام و آغاز تحریم‌های نفتی این کشور علیه جمهوری اسلامی ایران باقی مانده و این اتفاق تاثیر به سزایی در نگرش نیروهای سیاسی ایران به مسئله برجام یا توافق جامع هسته‌ای ایران و کشورهای ۵+۱ خواهد داشت.

مسئله‌ای که مطرح است این است که آیا نیروهای سیاسی و جناح‌های فعال در داخل کشور در مقابل مسئله‌ای به نام "برجام" هم نظر هستند یا هر کدام نگاه متفاوتی را ارائه می‌کنند؟ آیا برجام "بزرگترین پیروزی تکنیکی تاریخ دیپلماسی جمهوری اسلامی"، "نتیجه سوء ضعف مدیریت"، "نسیه" غرب به ایران یا قرارداد "ترکمنچای" دیگری بوده است؟

برای یافتن پاسخ این سوال‌ها در ادامه این گزارش، موضعگیری‌های چهره‌های شاخص دو جناح‌ شریک در حاکمیت، پس از اعلام خروج ایالات متحده آمریکا از برجام مرور شده است.

محافظه‌کاران: مخالفان همیشگی؛ موافقان تاکتیکی

حق نشر عکس Farsnews/Mehrnews
Image caption از راست به چپ محمدنبی حبیبی، احسان قاضی‌زاده هاشمی، ابوالفضل ابوترابی

کفه ترازوی نظرات محافظه‌کاران ایران قطعا به سمت مخالفت و نقد برجام است و بسیاری از فعالان این جناح سیاسی نه تنها با کلیت این معاهده چه در هنگام مذاکرات و چه پس از عقد آن مخالف بوده و هستند بلکه آن را "در ضدیت با منافع ملی" می‌دانند.

در زمان انتخابات ریاست جمهوری سال ۱۳۹۶ دو نامزد محافظه‌کار در برنامه‌های انتخاباتی خود از برجام دفاع می‌کردند و در کنار نقدهای ریز، خواستار حفظ آن بودند. امروز اما کمتر کسی را در این اردوگاه می‌توان یافت که مدافع برجام باشد. این مسئله این احتمال را به ذهن متبادر می‌کند که دفاع محافظه‌کاران از برجام در زمان انتخابات، امری تاکتیکی بوده تا دفاعی تحلیلی و اعتقادی.

گزارش‌های ویژه بازگشت تحریم‌های ایران:

محمدنبی حبیبی، دبیرکل قدیمی‌ترین حزب این جریان - حزب موتلفه اسلامی- معتقد است که برجام "نتیجه سوء ضعف مدیریت" عوامل مذاکره کننده بوده است.

آقای حبیبی نتیجه نگاه به غرب را "معطلی و منت" می‌داند و نظراتش را با رهبری جمهوری اسلامی یکی دانسته و می‌گوید:"ما نباید معطل برجام و FATF شویم و آبی از این دو برای سیاست خارجی، سیاست داخلی و اقتصاد کشور برای دولت گرم نمی‌شود". به گفته وی ۷۶ درصد فعالان اقتصادی معتقدند که "شرایط قبل از برجام بهتر بود و وضعیت بخش خصوصی نسبت به ۴ سال گذشته بدتر شده است".

احسان قاضی‌زاده هاشمی، نماینده محافظه‌کار مجلس نیز معتقد است برجام برای ایران نتیجه بخش نبود و حضور بانک‌های "درجه سه و چهار اروپایی" در ایران را بعنوان مثالی در جهت شکست برمی‌شمارد و می‌گوید شرکت توتال بعد از برجام در ایران "هیچ وقت عملیات جدی" نداشته و بر همین اساس نتیجه می‌گیرد که "مواهب برجام" شامل حال ایران نشده است.

ابوالفضل ابوترابی دیگر نماینده مجلس هم اعتقاد دارد سنگینی کفه معایب برجام در مقایسه با منافع آن بیشتر بوده است. به نظر او در دوران بعد از برجام هیچ رونق اقتصادی در کشور حاصل نشده و "منفعتی" هم به مردم نرسیده است.

حق نشر عکس Tasnimnews/Irna/Jamaran
Image caption از راست امیر محبیان، محمدجواد قدیری ابیانه، محمدعلی پورمختار،سیدمحمد حسینی

امیر محبیان، موضع محافظه‌کاران را به دو دسته کسانی که برجام را "ترکمنچای" و کسانی که آن را "یک ضرورت ولو نامطلوب" می‌دانند تقسیم می‌کند.

از نگاه او محافظه‌کاران در یک نکته مشترک بودند و آن داشتن "موضع بدبینانه" به آمریکا بود. اما وی در عین حال می‌گوید اگر در میان محافظه‌کاران کسی منتظر باشد که برجام شکست بخورد فارغ از "فرصت طلبی" حتما نسبت به منافع ملی "خیانتکار" است و در عین حال معتقد است که ما نباید سرنوشت‌مان را به بقای برجام گره بزنیم.

محمدجواد قدیری ابیانه اما نظری مخالف آقای محبیان دارد و معتقد است که "برجام در چند مرحله شکست خورده است" و طرف ایرانی امتیازات "نقد" بسیار زیادی در مقابل تعهدات محدود و "نسیه" به غرب داده و غربی‌ها حتی به همان تعهد "نسیه" نیز عمل نکرده‌اند.

محمدعلی پورمختار دیگر نماینده مجلس هم با آقای ابیانه هم‌نظر است و از "برهم خوردن" برجام نگران نیست زیرا از نظر او این توافق "آورده‌ای" برای ایران نداشته است.

سیدمحمد حسینی، سخنگوی جبهه مردمی نیروهای انقلاب اسلامی (جمنا) می‌گوید اصلاح‌طلبان برخلاف محافظه‌کاران، در جریان برجام، خوش‌بینی بیش از اندازه‌ای به طرف آمریکایی داشتند و اکنون پس از گذشت سال‌ها، پیش بینی جریان محافظه‌کار درست از آب درآمده که "آمریکایی‌ها قابل اعتماد نیستند" و بر این اساس خواستار انسجام و یکپارچگی داخلی "در موضع گیری علیه آمریکا" است.

اصلاح‌طلبان: حامیان سرسخت؛ مدافعان همیشگی

حق نشر عکس Ilna/Irna/Jamaran
Image caption از راست محسن امین‌زاده، بهزاد نبوی، علی شکوری‌راد، محسن میردامادی

اصلاح‌طلبان از ابتدای شروع مذاکرات هسته‌ای جزو حامیان اصلی دولت حسن روحانی در پیشبرد این مذاکرات بودند. آنها در هر شرایطی از دولت در مقابل مخالفان برجام دفاع کرده‌اند.

محسن امین‌زاده، معاون اسبق وزارت خارجه در دولت محمد خاتمی این توافق را "بزرگترین پیروزی تکنیکی تاریخ دیپلماسی جمهوری اسلامی" می‌دانند.

آقای امین‌زاده همچنین معتقد است دلیل عدم استفاده مناسب از این توافق در داخل کشور "نبود اجماع" بوده و به طور تلویحی محافظه‌کاران را مقصر این مسئله می‌داند.

بهزاد نبوی نیز از این منظر با آقای امین‌زاده هم نظر است و می‌گوید برجام که امضا شد و هنوز "مرکبش خشک نشده بود" که حمله محافظه‌کاران به آن شروع شد. او معتقد است درحالی که تا یکی، دو ماه بعد از امضای برجام "ده‌ها هیئت بزرگ اروپایی، ژاپنی، کره‌ای و..." برای مذاکره به ایران می‌آمدند، "تندروها" با اقدامات "ماجراجویانه" مانع از تحقق اهداف برجام شدند و نتیجه گرفته است که این مسائل سبب شد در دوران اوباما نیز نتوانیم از نتایج برجام استفاده کنیم.

آقای نبوی علت خروج ترامپ از برجام را هم به رفتارهای "تندروهای داخلی" مرتبط می‌داند زیرا آنان "خواسته یا ناخواسته" به طرف آمریکایی برای خروج از برجام بهانه دادند.

علی شکوری راد، دبیرکل حزب اتحاد ملت ایران اما می‌گوید که "مخالفان دولت، به خاطر حسادتشان به دستاوردهای دولت به برجام حمله می‌کنند".

آقای شکوری‌راد گفته که آنها چون نتوانستند به یک توافق "با چند پله پایین‌تر" با غرب برسند و "هنرش" را نداشتند امروز به دولت حمله می‌کنند و برجام را "تخطئه" می‌کنند.

به اعتقاد وی دلیل خروج آمریکا از برجام این بود که این معاهده به ضرر ایالات متحده بود اما اصولگرایان به عکس معتقد بودند که "ما خیلی در برجام امتیاز داده‌ایم و بر این اساس ادعا می‌کردند که آمریکا هرگز از برجام خارج نمی‌شود".

محسن میردامادی، رییس کمیسیون امنیت ملی مجلس ششم نیز خواستار حفظ برجام است و می‌گوید: "ما امروز چاره‌ای نداریم جز اینکه با اروپا همراه شویم؛ هرچند نتایجی که می‌توانیم به دست آوریم به مراتب کمتر از زمانی است که امریکایی‌ها در برجام بودند" و نتیجه خروج ایران از برجام را نزدیکی هرچه بیشتر اروپا به آمریکا و بر علیه ایران می‌داند.

با این اوصاف باید دید در ۱۳ آبان و خروج کامل ایالات متحده آمریکا از برجام و تبعات اقتصادی و سیاسی این اقدام، چه در داخل و در خارج از کشور، نیروهای سیاسی و جناح‌های اصلی قدرت در جمهوری اسلامی چگونه با این رویداد برخورد خواهند کرد و آیا تمامی آنان مانند آنچه سخنگوی جمنا عنوان کرده بود، به انسجام و یکپارچگی در موضع گیری علیه آمریکا خواهند رسید یا اینکه همچنان برجام و حفظ آن مدافعانی در میان نیروهای سیاسی فعال در داخل کشور خواهد داشت.