صادق خلخالی

این نوشته به مناسبت چهلمین سالگرد انقلاب ایران باز نشر شده است.

آیت‌الله صادق گیوی خلخالی تا روز ۲۳ بهمن ۱۳۵۷، در مدرسه رفاه در تهران که نخستین دفتر رسمی رهبری انقلاب محسوب می‌شد، از روحانیون فعال در دفتر آیت‌الله خمینی بود.

حق نشر عکس Getty Images
Image caption آیت‌الله صادق گیوی خلخالی

فردای همان روز، در سن ۵۲ سالگی با حکم آیت‌الله خمینی حاکم شرع دادگاه‌های انقلاب شد.

او خود در خاطراتش می‌گوید:"آقا ... با شناختی که از روحیه انقلابی من داشتند ... مرا به دفترشان احضار کردند و فرمودند: این حکم را به نام شما نوشته‌ام. حقیر پس از دیدن حکم به حضورشان عرض کردم: آقا این حکم سنگین است. فرمودند: برای شما سنگین نیست. گفتم مخالفین و وابستگان به طاغوتیان علیه من تبلیغ می‌کنند. آقا فرمود: من پشتیبان شما هستم."

آیت‌الله خلخالی در طول کمتر از چهل روز حکم اعدام صدها نفر از مقامات و شخصیت‌های سیاسی، نظامی و اطلاعاتی نظام پهلوی را صادر کرد. جنجال برانگیزترین حکم او در هجدهم فروردین سال ۵۸ اعدام امیر عباس هویدا نخست وزیر ایران در سال‌های پیش از انقلاب بود. شتاب و عصبانیت او در محاکمات منجر به اعدام، افزون بر اعتراض‌های مخالفان و منتقدان رهبران انقلاب، اعتراض مهندس مهدی بازرگان نخست وزیر دولت موقت و آیت‌الله طالقانی از چهره‌های روحانی برجسته در انقلاب را به همراه داشت.

نه تنها بازماندگان نظام سلطنتی، بلکه هواداران گروه‌های سیاسی مخالف حکومت جمهوری اسلامی هم در شمار محکومان دادگاه‌های آیت‌الله خلخالی بودند.

گفته می‌شود احکام او و حمایت آیت‌الله خمینی از او، از اصلی‌ترین علل استعفای مهندس بازرگان بود.

بنا بر نوشته مطبوعات ایران در سال۱۳۵۸ او عامل تخریب آرامگاه رضا شاه و ناصرالدین شاه در حرم شاه عبدالعظیم در شهر ری است.

حق نشر عکس Getty Images

در ۲۷ مرداد ماه ۱۳۵۸، آیت‌الله خلخالی برای اداره کردن اعتراضات در کردستان به آنجا رفت و احکام اعدام نزدیک به ۵۰ نفر از هواداران حزب دموکرات و کومله را در شهرهای پاوه ، سنندج ، مریوان صادر کرد.

در خرداد ماه سال ۱۳۵۹ وی به عنوان نماینده مردم قم به مجلس شورای اسلامی راه یافت. در همین سال از مقام حاکم شرعی دادگاه انقلاب استعفا کرد. در سال ۱۳۶۰ با حفظ سمت‌های قبلی‌اش به سرپرستی کمیته مبارزه با مواد مخدر منصوب شد. آیت‌الله خلخالی در اولین دوره مجلس خبرگان که انتخابات آن در سال ۱۳۵۸ انجام شد، به این مجلس راه یافت.

در انتخابات دومین دوره مجلس شورای اسلامی رد صلاحیت شد، اما نامه آیت‌الله خمینی به شورای نگهبان صلاحیت او را بازگرداند. تا سال ۱۳۶۷ در مجلس سوم به عنوان نماینده مردم قم حضور داشت. پس از آن، اعتراض او به برکناری آیت‌الله منتظری از سمت قایم مقامی رهبری و سلسله تعارضاتی که با روحانیون موسوم به جناح راست داشت او را به انزوا کشاند.

با درگذشت آیت‌الله خمینی در سال ۱۳۶۸ و راه نیافتن به مجلس خبرگان، آیت‌الله خلخالی از پست‌های حکومتی کناره گرفت، در قم اقامت گزید و به تدریس و تربیت طلاب علوم دینی مشغول شد.

خانم صادقی گیوی دختر آیت‌الله خلخالی در دفاع از انتقادات مطرح شده علیه او گفته است اگر اکنون خشونتی از طرف جریانی به نام دین صورت می‌گیرد، ربطی به سی سال پیش و محاکمات آقای خلخالی ندارد. آیت‌الله خلخالی سال‌های پایانی عمرش را با ابتلا به پارکینسون و بیماری قلب و مغز گذراند و در ششم آذر ماه ۸۳ در سن ۷۷ سالگی در گذشت. وی مجموعه خاطراتش را در دو جلد و با نام‌های "خاطرات" و "ایام انزوا" منتشر ساخته است. آیت‌الله خلخالی در سال ۱۳۸۲ رساله عملیه خود را منتشر کرد.

محمد صادق صادقی گیوی معروف به شیخ صادق خلخالی در سال ۱۳۰۵ در روستای گیوی از توابع شهر خلخال در استان اردبیل به دنیا آمد. تا ششم ابتدایی در اردبیل محصل بود. آنجا به دروس حوزوی علاقه‌مند شد. در سن هفده سالگی از اردبیل به قم رفت. در حوزه علمیه قم همراه با سید مصطفی خمینی در حلقه درس‌های آیت‌الله خمینی شرکت داشت و در کتابش گفته است که ۱۴ سال را در آن مکتب گذرانده است. . پس از آن به گروه فداییان اسلام پیوست و چند سال را به همین جرم در زندان گذراند.