شاپور بختیار

شاپور بختیار حق نشر عکس Getty Images

این نوشته به مناسبت چهلمین سالگرد انقلاب ایران باز نشر شده است.

شاپور بختیار در سال ۱۲۹۴ در خانواده‌ای از اشراف ایل بختیاری به دنیا آمد که در سیاست ایران سابقه داشتند.

پدربزرگش صمصام السلطنه دوبار در دوران قاجار و پس از مشروطه به نخست وزیری رسیده بود و عموی مادرش سردار اسعد بختیاری از فاتحان تهران پس از استبداد صغیر بود.

شاپور بختیار تحصیلات ابتدایی را در شهرکرد و تحصیلات متوسطه را در اصفهان و بیروت گذراند.

او که موفق شده بود اجازه ورود به دانشگاه در فرانسه را بیابد، در بدو عزیمت از لبنان به فرانسه در سال ۱۳۱۳، مطلع شد که پدرش، محمدرضا (سردار فاتح) بختیاری، که از چند سال پیش به دلیل شورش در زندان رضا شاه بود، اعدام شده است.

او به ایران بازگشت و چند سال بعد برای ادامه تحصیل به فرانسه رفت.

شاپور بختیار به همراه تیمور بختیار، پسر فتحعلی (سردار معظم) بختیاری، از اصفهان به بیروت رفته بود.

تیمور بختیار هم برای ادامه تحصیلات به فرانسه رفت. او بعدا در سال ۱۳۳۵ اولین رییس ساواک شد و در سرکوب‌های پس از کودتای ۱۳۳۲ نیز نقش عمده‌ای داشت.

سرلشکر تیمور بختیار، با انتصاب پاکروان به ریاست ساواک در سال ۱۳۳۹، از این سازمان کنار گذاشته شد و از ایران رفت ولی به طور غیابی محاکمه و محکوم به اعدام شد و سرانجام در سال ۱۳۴۹ در عراق به قتل رسید.

شاپور بختیار در بازگشت به فرانسه در چند رشته به تحصیل پرداخت و توانست دیپلم علوم سیاسی و لیسانس و فلسفه و حقوق بگیرد.

ادامه تحصیل او در فرانسه با تحولات مقارن جنگ دوم جهانی در اروپا همراه بود. شاپور بختیار در گروه‌های کمک رسان به نیروهای ضد فاشیسم در اسپانیا فعالیت کرد.

آقای بختیار که همسری فرانسوی هم اختیار کرده بود، با شروع جنگ داوطلبانه در ارتش فرانسه ثبت نام کرد و پس از تسلیم فرانسه نیز با نهضت مقاومت ملی همکاری کرد.

بختیار پس از جنگ دوم جهانی به ایران برگشت و با محمدرضا شاه نیز دیدار کرد. با این همه بختیار در سال ۱۳۲۸به حزب ایران پیوست و با آغاز جنبش ملی شدن نفت به رهبری مصدق در آن فعال شد و مقام معاونت وزارت کار را نیز در دوره او بر عهده داشت. او پیش از آن مسئولیت‌هایی را در اداره کار اصفهان و آبادان بر عهده داشت.

پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ بختیار در "نهضت مقاومت ملی" فعال شد چند بار به زندان افتاد یا تبعید شد. در این دوره ملکه وقت، ثریا اسفندیاری بختیاری، از خویشاوندان او بود. او همچنین در سال ۱۳۴۲ نیز به همراه جمعی دیگر از جبهه ملی دوم به زندان افتاد.

در خرداد سال ۱۳۵۶، شاپور بختیار با کریم سنجابی و داریوش فروهر نامه ‌ای را به شاه نوشتند و از او خواستند به مسیر اجرای قانون اساسی مشروطیت بازگردد و استبداد را کنار بگذارد.

شاه پس از آنکه کریم سنجابی خواست او را برای پذیرفتن نخست وزیری قبول نکرد، شاپور بختیار را به نخست وزیری برگزید. او در ۱۶ دی‌ماه ۱۳۵۷ رسما به این سمت منصوب شد.

Image caption متهمان به قتل شاپور بختیار

شاپور بختیار با قبول نخست وزیری از جبهه ملی اخراج شد، چرا که وی این سمت را بدون جلب رضایت جبهه ملی پذیرفته بود.

پیش از آن، دیگر رهبران جبهه ملی برای برقراری ارتباط با آیت‌الله خمینی تلاش کرده بودند.

آقای بختیار با شاه توافق کرده بود که برای کابینه‌اش از مجلس سنا رای بگیرد، شاه از کشور خارج شود، ساواک منحل شود، زندانیان سیاسی آزاد شوند و شرایط آزادی مطبوعات فراهم شود.

دوران نخست وزیری شاپور بختیار در مجموع ۳۷ روز طول کشید. در طی این مدت کشور دستخوش اعتصابات سرتاسری بود، و ارتش همچنان با انقلاب درگیر بود.

آقای بختیار تلاش کرد با بستن فرودگاه و مذاکره با دولت فرانسه ورود آیت‌الله خمینی را از این کشور به ایران را به تاخیر اندازد، اما در این کار توفیقی نداشت.

آقای بختیار که دولت موقت اعلام شده از سوی آیت‌الله خمینی را به رسمیت نمی‌شناخت، به فرانسه گریخت تا جان خود را حفظ کند. او در آنجا به فعالیت علیه جمهوری اسلامی ادامه داد.

شاپور بختیار در ابتدای قبول پست نخست وزیری در دیدار با نمایندگان سندیکای مطبوعات ضمن دادن وعده آزادی بیان به آنها، نسبت به حاکمیت یافتن آیت‌الله خمینی و دیکتاتوری مذهبی هشدار داده و گفته بود:"صدای نعلین آخوندها از صدای چکمه نظامیان خطرناک‌تر است و در صورت به قدرت رسیدن آخوندها، شما خودتان نخستین قربانیان آنها خواهید بود."

در سال ۱۳۵۹، آقای بختیار از یک ترور جان سالم به در برد. انیس نقاش شیعه لبنانی که به اتهام اقدام به این ترور چند سال در فرانسه در زندان بود و سرانجام به ایران تحویل داده شد، مرداد ماه سال ۱۳۸۷ در مصاحبه‌ای با خبرگزاری فارس گفت که اقدام به "اعدام" بختیار را به "خواست دولت ایران" و در هماهنگی با "سپاه پاسداران" انجام داده بود.

انیس نقاش در مورد دلیل چنین اقدامی با اشاره به "کودتای نوژه" گفت:"شاپور بختیار در حال تدارک کودتا علیه ایران بود، او حتی برای انجام این کار۵۰ میلیون دلار از صدام کمک گرفته بود و آمریکا نیز از او پشتیبانی می‌کرد."

شاپور بختیار سرانجام در ۱۵ مرداد ۱۳۷۰ به همراه منشی‌‌اش سروش کتیبه در منزلش در حومه پاریس به قتل رسید.

در بیست و نهمین سالگرد انقلاب ایران در سال ۱۳۸۶، جبهه ملی ایران، شاخه اروپا، با صدور بیانیه‌ای ضمن تحلیل وقایع منتهی به انقلاب به قبول نخست وزیری شاه از سوی بختیار، که موجب اخراج او از این جبهه شده بود، پرداخت و با تایید داوری او در آن زمان درباره آنچه که آن را دیکتاتوری مذهبی می‌خواند، از آقای بختیار اعاده حیثیت کرد.