آیا دونالد ترامپ می‌تواند فروش هواپیماهای مسافربری به ایران را متوقف کند؟

حق نشر عکس AFP

هفته گذشته، وزارت خزانه‌داری آمریکا مجوز فروش ۱۰۶ هواپیمای مسافربری به ایران را برای شرکت ایرباس فرانسه صادر کرد.

ایرباس یک شرکت فرانسوی است، ولی چون بعضی قطعات هواپیماهای خود را از شرکتهای آمریکایی می خرد، باید برای فروش هواپیما از آمریکا مجوز بگیرد. به همین دلیل دست شرکت ایرباس برای اقدام مستقل در زمینه فروش باز نیست.

دومین مجوز فروش "ایرباس" به ایران در حالی صادر شده که مجلس نمایندگان آمریکا یک هفته پیشتر با تصویب طرحی، فروش هواپیمای مسافربری به ایران را ممنوع کرده بود.

مصوبه مجلس نمایندگان در صورت قانونی شدن، در مورد مجوزهایی که پیش از این صادر شده نیز صادق خواهد بود.

البته این لایحه که در صدد توقف فروش هواپیماهای ایرباس و بوئینگ به ایران است، باید به تایید سنای آمریکا برسد و باراک اوباما، رئیس جمهوری کنونی به صراحت گفته است که حتی در آن صورت، آن را "وتو خواهد کرد."

بعضی از منتقدان آمریکایی فروش هواپیماهای مسافربری به ایران، که عمدتا جمهوری‌خواه هستند، معتقدند ایران ممکن است برای مقاصد دیگر از این هواپیماها استفاده کنند.

این منتقدان به طور مثال به انتقال نیرو و تجهیزات نظامی به سوریه اشاره می‌کنند.

سفیر اسرائیل در سازمان ملل هم هفته پیش در نامه‌ای به شورای امنیت سازمان ملل ایران را به ارسال سلاح به حزب‌الله لبنان با استفاده از "هواپیماهای مسافربری" متهم کرده بود که ایران این اتهام را رد کرد.

وزارت خزانه داری آمریکا که در ماه سپتامبر مجوز لازم را به دو شرکت بوئینگ و ایرباس داده بود می‌گوید که این مجوزها حاوی "شرایط سفت و سختی برای اطمینان یافتن از این مسئله است که هواپیماها منحصرا برای حمل مسافر استفاده خواهد شد و امکان فروش مجدد یا انتقال آنها به نهادهای مشخص شده وجود نخواهد داشت."

دونالد ترامپ، رئیس جمهوری منتخب آمریکا اواخر ژانویه سال آینده میلادی رسما با ادای سوگند، سکان رهبری کشورش را بدست خواهد گرفت و بسیاری چشم انتظار سیاست او درباره ایران هستند.

فروش هواپیماهای مسافربری به ایران هم از این امر مستثنی نیست.

هفته گذشته، وزارت خزانه‌داری آمریکا مجوز فروش ۱۰۶ هواپیمای مسافربری به ایران را برای شرکت ایرباس فرانسه صادر کرد. حق نشر عکس AFP

توافق بر سر "همه یا هیچ"

در جریان توافق جامع اتمی (برجام) میان ایران و گروه ۱+۵، آمریکا متعهد شد با رفع تحریم فروش هواپیماهای مسافربری به ایران موافقت کند و این موضوع در متن توافق گنجانده شد.

این اقدام امکان نوسازی ناوگان هوایی فرسوده ایران را می‌دهد.

در متن توافق جامع اتمی، آمریکا به روشنی متعهد شده است که "مجوز فروش هواپیماهای مسافربری، قطعات و خدمات مرتبط به ایران را از طریق صدور مجوز صادرات، فروش و اجاره بدهد."

دونالد ترامپ، پیروز انتخابات آمریکا البته روی خوشی به برجام نشان نداده و در زمان مبارزات انتخاباتی خود حتی از پاره‌کردن آن صحبت کرده بود.

عده‌ای می‌گویند که صحبتهای دونالد ترامپ درباره توافق هسته‌ای با ایران تنها ناشی از هیجان انتخاباتی بوده است، ولی بعضی دیگر می‌گویند او در این باره مصمم است.

در این شرایط خودداری دولت جدید آمریکا از فروش هواپیما به ایران به چه معنی خواهد بود؟

هر چند برای دونالد ترامپ، امکان لغو مجوز فروش هوپیماهای مسافربری به ایران بر روی کاغذ وجود دارد اما باید در نظر داشت که اولا توافق اتمی میان ایران و قدرتهای بزرگ جهانی توافق بر سر همه مفاد برجام یا گذشتن از خیر توافق بود به این معنی که امکان تغییر یا چانه‌زنی درباره جزئیات آن وجود ندارد.

نکته کلیدی این است که برجام توافق میان ایران و آمریکا نیست بلکه توافقی چند جانبه است که بریتانیا، فرانسه، روسیه، چین و آلمان هم آن را امضا کرده‌اند.

جواد ظریف وزیر خارجه ایران، تابستان امسال در استکهلم سوئد گفت که "برجام توافقی میان ایران و آمریکا نیست که نامزد جمهوری‌خواهان یا هر کس دیگری آن را دوباره به بحث و مذاکره بگذارد. این یک تفاهم بین‌المللی است که ضمیمه قطعنامه شورای امنیت سازمان ملل شده است."

اگر آمریکا بخواهد بر خلاف متن توافق عمل کند باید سایر مذاکره‌کنندگان را با خود همراه کند که در شرایط کنونی هیچ تضمینی برای همراهی این کشورها با آمریکا وجود ندارد.

سعید محمودی، استاد حقوق بین الملل دانشگاه استکهلم در سوئد می‌گوید: "اگر دونالد ترامپ در این باره از اختیارات قانونی خود برای جلوگیری از فروش هواپیما به ایران استفاده کند این برای ایران و سایر مذاکره کنندگان هسته‌ای به منزله نقض برجام است. یعنی بازگشت به نقطه صفر."

حق نشر عکس Reuters
Image caption جواد ظریف، وزیر خارجه ایران گفته است: "برجام توافقی میان ایران و آمریکا نیست که نامزد جمهوری‌خواهان یا هر کس دیگری آن را دوباره به بحث و مذاکره بگذارد"

اقدام وزارت خزانه‌داری آمریکا در صدور مجوز به "ایرباس" در حالی است که حدود دو هفته پیش کلود براند، مدیر ارشد ایرباس گفته بود: "اگر ایران ایر راهى براى تامین مالى خرید هواپیما پیدا کند و یا بتواند به طور نقد هزینه آن را بپردازد ایرباس آماده است اولین فروند هواپیما را تا پایان سال میلادی جاری به ایران تحویل دهد."

شرکت ایرباس اعلام آمادگی کرده که چهار فروند هواپیمای دیگر را هم تا قبل از انتخابات ریاست جمهوری ایران به این کشور تحویل دهد.

این در حالی است که بگفته مقام‌های ایرانی اعتبار خرید بخشی از ناوگان ایرباس از طریق یک شرکت لیزینگ بین‌المللی که نامش ذکر نشده، تامین شده است.

با توجه به این که قراردادهای دو غول هواپیماسازی ایرباس و بوئینگ با ایران در حال طی روند عادی خود است بعید بنظر می‌رسد که تا پیش از پایان دوره ریاست جمهوری باراک اوباما چرخش عمده‌ای در پرونده فروش هواپیماهای مسافربری به ایران اتفاق بیافتد و اگر قرار است تغییری در این زمینه حاصل شود بعد از بیستم ژانویه خواهد بود، یعنی زمانی که دونالد ترامپ بعنوان چهل و پنجمین رئیس جمهوری آمریکا سوگند می خورد.

بیشتر بخوانید: ایران با یک شرکت لیزینگ خارجی برای خرید ایرباس به توافق رسید