ترامپ، هم تهدید هم فرصت

حق نشر عکس AP
Image caption سیاست تخاصمی ترامپ در قبال ایران ریشه تاریخی دارد. از اشغال ایران در جنگ دوم جهانی شروع می شود و تا کودتای ۲۸ مرداد، انقلاب اسلامی، گروگان‌گیری و ترورهای پنهانی طرفین پیش میاید. عنصر ایران-هراسی و وحشت از شیطان بزرگ هم بخشی از آن است. بنیادگرایی اسلامی را هم که اضافه کنیم معجون خطرناکی می شود.

تاثیر روش و منش دونالد ترامپ بر شرایط داخلی ایران هنوز بطور قطع قابل پیش‌بینی نیست. هنوز معلوم نیست که جناح‌های ایرانی و افکار عمومی چگونه با پدیده ترامپ برخورد خواهند کرد. اما در بررسی موقعیت سیاسی جناح‌ها شاید بتوان بر نکات زیر تاکید کرد:

یک - ترامپ سیاست "کارشکنی فرسایشی" و تضاد تدریجی با ایران را پیش خواهد گرفت.

دو - اصولگرایان می‌توانند فضای تقابل با آمریکا را تشدید کنند یا اینکه به خط مشی روحانی و همچنین آشتی ملی نزدیک شوند.

سه - سیاست ترامپ می‌تواند در مرحله نخست اعتدالیون را تضعیف کند ولی آنها شاید بتوانند این تهدید را به فرصت "ضرورت پیشبرد روش برجامی" در داخل کشور تغییر دهند.

چهار - در انتخابات پیش‌رو، مردم می‌توانند روش "انقلابی" اصولگرایان را انتخاب کنند و با امریکا درگیر شوند و یا به سیاست "تعاملی" روحانی رای بدهند.

سیاست ترامپ: کارشکنی فرسایشی

سیاست تخاصمی ترامپ در قبال ایران ریشه تاریخی دارد. از اشغال ایران در جنگ دوم جهانی شروع می شود و تا کودتای ۲۸ مرداد، انقلاب اسلامی، گروگان‌گیری و ترورهای پنهانی طرفین پیش میاید. عنصر ایران-هراسی و وحشت از شیطان بزرگ هم بخشی از آن است. بنیادگرایی اسلامی را هم که اضافه کنیم معجون خطرناکی می شود.

ایران هم به نوبه خود، دشمن خوبی است. نه آنقدر قوی که خطر حیاتی شود و نه آنقدر ناشناخته که کوبیدنش بی‌فایده باشد. ایران نامزد خوبی برای "دگر هراسی" ترامپ است اما البته نه برای یک جنگ تمام عیار که چند صد هزار لشکر و چند تریلیون دلار بودجه بطلبد.

خامنه‌ای و ترامپ; نرمش در برابر تندی؟

کشمکش بین ترامپ و ایران به کجا می‌رسد؟

ایران و آمریکا؛ دشمنی‌ با 'پیمان مودت'

رئیس جمهوری آمریکا: ایران 'گستاخ‌تر' شده است

برنامه ترامپ "کارشکنی فرسایشی" است و از چند زاویه پیش خواهد رفت. تحریم و فشار اقتصادی یک محور اصلی خواهد بود. کافی است بانک‌ها را تهدید کنند که نقض مقررات به جریمه‌های میلیارد دلاری می‌انجامد.

کارشکنی احتمالی و غیر مستقیم در فروش نفت و سرمایه گذاری در تاسیسات نفت و گاز چنین برنامه‌ای را تکمیل می‌کند.

به اضافه، درگیری‌های محدود نظامی می تواند ابزار مناسبی باشد. غرق کردن چند قایق و سکوی ایرانی، ناسیونالیسم امریکایی را در پشتیبانی از دولت ترامپ تشویق خواهد کرد.

در جنگ روانی و مجازی تردیدی نیست، ولی جنگ پنهانی، یعنی خرابکاری و ترور، احتمالا در دستور کار قرار خواهد گرفت. سابقه آنرا دیده‌ایم. ترامپ می تواند احزاب برانداز ایرانی را زیر بیرق خود بیاورد. حتی اگر آنها در صحنه اجتماعی و سیاسی ایران نقش قابل تاملی نداشته باشند حداقل می‌توانند پیاده نظام عملیات میدانی شوند.

حق نشر عکس Getty Images
Image caption گفتمان‌های ترامپ و اصولگرایان تندرو به هم نزدیک است. هر دو بر طبل "دشمن، دشمن" می کوبند. هر دو به یک دشمن خارجی نیازمندند تا ماهیت خودشان را توجیه کنند. هر دو برای پیشبرد موقعیت خود به تضاد و درگیری، چه واقعی و چه نمایشی، دامن می زنند. برخورد این دو گفتمان ایرانی و امریکایی اوضاع را دو قطبی و حاد خواهد کرد.

واکنش اصولگرایان به ترامپ - احتمال استمرار وضع موجود

گفتمان‌های ترامپ و اصولگرایان تندرو به هم نزدیک است. هر دو بر طبل "دشمن، دشمن" می کوبند. هر دو به یک دشمن خارجی نیازمندند تا ماهیت خودشان را توجیه کنند. هر دو برای پیشبرد موقعیت خود به تضاد و درگیری، چه واقعی و چه نمایشی، دامن می زنند. برخورد این دو گفتمان ایرانی و امریکایی اوضاع را دو قطبی و حاد خواهد کرد.

در چنین شرایط، اصولگرایان چند راه در پیش دارند. یا اینکه تندی را با تندی پاسخ دهند و در گیر شوند. یا اینکه با صدای بلند دشنام دهند اما در عمل آرام باشند. و سوم اینکه کاملا عقب بکشند و گفتمان خود را شکست خورده اعلام کنند.

با چنین افقی، اصولگرایان قاعدتا از ضرورت مبارزه با امریکا سخن خواهند گفت و بر گفتمان ناسیونالیستی تاکیدخواهند کرد. هدف، حفظ جو موجود خواهد بود. تحریک احساسات میهن دوستانه و کوبیدن بر طبل تقابل میتواند توده‌های مردم را پشت سر اصولگرایان به صف کند. همانطور که جنگ ایران و عراق "الطاف خفیفه الهی" تلقی شد و برای حکومت کارساز بود.

اما خطر اینجاست که اگر موضوع سیاست خارجی در انتخابات ۹۶ مطرح شود و در دستور کار قرار بگیرد می تواند به تهدیدی جدی برای اصولگرایان تبدیل شود. اگر مردم به طرف مقابل، یعنی تعامل و گفتگو با خارج، رای بدهند و مشی روحانی را تایید کنند کار اصولگرایان سخت خواهد شد. اصولگرایان باید انتخاب کنند که یا از جناح اعتدالی فاصله بگیرند و به شرایط دو قطبی در داخل کشور دامن بزنند و یا اینکه به اعتدالی‌ها نزدیک شوند و گفتمان خود را به گفتمان آنها نزدیک کنند.

با توجه به روند هشت سال گذشته احتمال دوم - یعنی نزدیک شدن به اعتدالی‌ها - بیشتر به نظر می رسد. به اضافه، تفرقه، سردرگمی و بی‌برنامه‌گی اصولگرایان در چند سال اخیر این احتمال را بیشتر می کند که وضع موجود استمرار پیدا کند. به عبارتی، روند تمکین به تعامل با جناح‌مقابل استمرار خواهد داشت.

حق نشر عکس Getty Images
Image caption قدم اول حسن روحانی، بازگرداندن ایران به صحنه جهانی و عادی سازی روابط تجاری بوده است درحالیکه سیاست ترامپ دست رد بر سینه اعتدالیون می زند و همکاری با آنها را بی مورد می داند.

ترامپ و اعتدالیون - هم تهدید و هم فرصت

گفتمان ترامپ و اعتدالیون به معنایی در مقابل یکدیگرند. ترامپ تضاد و تقابل و درگیری با ایران را می خواهد. اعتدالیون چهار سال سرمایه گذاشتند تا روابط ایران را با کشورهای قدرتمند آرامتر کنند.

قدم اول حسن روحانی، بازگرداندن ایران به صحنه جهانی و عادی سازی روابط تجاری بوده است درحالیکه سیاست ترامپ دست رد بر سینه اعتدالیون می زند و همکاری با آنها را بی مورد می داند.

در مرحله نخست، چنین سیاسی برای اعتدالیون تهدید آمیز است. آنها دیگر نمیتوانند خود را پیروز صحنه تعامل بین‌المللی معرفی کنند. باید سیاست معامله را کنار بگذارند و حتی به ناکامی این خط مشی خود اذعان کنند.

تعامل با خارجی‌ها و حل پرونده هسته‌ای برگ بزرگ اعتدالیون در انتخابات سال ۹۲ بود. در شرایط جدید که ترامپ ایجاد کرده احتمال موفقیت این خط مشی کمتر شده است.

با این همه، این احتمال و امکان وجود دارد که اعتدالیون این تهدید را تبدیل به یک فرصت کنند. آنها می توانند به عوض فرار از موضوع سیاست خارجی، آن را مسئله اول و فوری خود قرار دهند. یعنی بر ضرورت گفتگو و تعامل بیشتر با قدرت‌های خارجی پافشاری کنند و این موضوع را در صدر برنامه انتخاباتی خود قرار دهند و مانند سال ۹۲ پشتیبانی مردم را بدست آورند.

به اضافه، اعتدالیون می توانند از این فرصت جدید استفاده کنند و پیشنهاد آشتی ملی را بیش از پیش گوشزد نمایند. به اصولگرایان بگویند که در برابر تهدید خارجی، جناح‌ها باید به یکدیگر نزدیک شوند و با هم همکاری کنند.

این مشی در عمل یعنی آقای خامنه‌ای و آقای روحانی همکاری خود را افزایش دهند و از تنش‌ها و تشنج‌های جناحی بکاهند. این چرخش مهمی به نفع اعتدالیون خواهد بود.

حق نشر عکس .
Image caption از نظر سیاسی، توده مردم در ایران به چند قشر قابل تفکیک هستند. آن گروه که مهم است گروه خاکستری یا شناور است که به هیچ یک از دو جناح اصلی سیاسی وفاداری ندارند و راسا تصمیم میگیرد. آنها بزرگترین بخش از حوزه رای‌دهندگان را تشکیل می‌دهند و چیزی حدود ۶۰ درصد از رای را از آن خود دارند.

افکار عمومی: مردم باید انتخاب کنند

از نظر سیاسی، توده مردم در ایران به چند قشر قابل تفکیک هستند. اصولگرایان قسم خورده، اصلاح‌طلبان ثابت قدم، کسانی که با رژیم اسلامی کاملا مخالفند و افرادی که اصولا به سیاست علاقه‌ای ندارند. آن گروه که مهم است گروه خاکستری یا شناور است که به هیچ یک از دو جناح اصلی سیاسی وفاداری ندارند و راسا تصمیم میگیرد. آنها بزرگترین بخش از حوزه رای‌دهندگان را تشکیل می‌دهند و چیزی حدود ۶۰ درصد از رای را از آن خود دارند.

این بلوک از رای دهندگان اکنون باید انتخاب سرنوشت سازی بکند. ترامپ شرایط دو قطبی ایجاد خواهد کرد و این شرایط مردم را با انتخاب‌های جدی مواجه خواهد ساخت.

از یک سو تحریکات ترامپ و خطر تهدید خارجی موجب تقویت احساسات میهن دوستانه خواهد شد. مردم کوچه و بازار ترامپ را پدیده خطرناکی تلقی خواهند کرد و زیر بیرق ناسیونالیستی اصولگرایان پناه خواهند گرفت.

اما همین جماعت در عین حال می‌تواند به این جمع‌بندی برسد که اگر ایران روش تعامل و گفتگو را پیش ببرد شاید بتواند مشکلات بین‌المللی خود را حل و فصل کند. یعنی همانگونه که ایران توانست با برجام به صحنه بین‌المللی بازگردد بار دیگر در برابر پدیده ترامپ هم به گفتگو و تعامل متوسل شود.

مهم نیست که این استراتژی عملا غیر ممکن باشد و عملا نتواند راه به جایی ببرد. مهم آن است که مردم این طرز تلقی را انتخاب کنند تا توازن داخلی قوا به نفع اعتدالیون بچرخد و کار را برای اصولگرایان سخت کند.

تحولات هشت سال گذشته نشان می‌دهد که گرایش زیربنایی مردم به سمت آرامش و اتحاد و آشتی است. این را در انتخابات ۹۲ و انتخابات ۹۴ و مراسم درگذشت هاشمی رفسنجانی و تشییع کشته شدگان حادثه پلاسکو نشان دادند.

احتمال اینکه چنین روندی ادامه پیدا کند و مردم بیش از پیش همکاری و هم زیستی را ترجیح بدهند بیشتر از تمایل به تضاد و تقابل است. این استمرار به نفع اعتدالیون خواهد بود.