تغییر در سازمان سینمایی؛ محافظه‌کاری پیشا انتخاباتی

  • 8 مارس 2017 - 18 اسفند 1395
حق نشر عکس Mehr
Image caption رسول صدر عاملی، محمد مهدی عسگرپور و رخشان بنی اعتماد پشت در قفل شده خانه سینما

با برکناری حجت الله ایوبی از ریاست سازمان سینمایی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی در ایران و جایگزین شدن محمد مهدی حیدریان به نظر می رسد که اعتراضات و حاشیه های جشنواره فیلم فجر کار خود را کرده و وزیر ارشاد با تعیین مدیری جدید سعی دارد هم فشارها را بر وزارت ارشاد و معاونت سینمایی کم کند و هم فضا را در چند ماه منتهی به انتخابات ریاست جمهوری آرام تر کند.

خواب تلخ

دوران ریاست جمهوری محمود احمدی نژاد و زمانی که محمد حسینی وزیر ارشاد و جواد شمقدری رئیس سازمان سینمایی بودند، برای گروهی از هنرمندان و سینماگران ایران یکی از تلخ ترین دوره ها در سال های پس از انقلاب محسوب می شود.

عزم دولت دوم احمدی نژاد برای تعطیلی و حذف نهادهای صنفی ای همچون انجمن صنفی خبرنگاران و خانه سینما جدی بود.

فیلمهای بسیاری در این دوره توقیف شدند و تلاش برای گرفتن مجوز ساخت یا نمایش فیلمهای سینمایی، برای خیلی از سینماگران به هزارتویی بی انتها تبدیل شد.

در این دوره، مراکز سینمایی چون انجمن سینمای جوانان، مرکز گسترش سینمای مستند و تجربی و بنیاد سینمای فارابی دچار رخوت و رکود شدند و مراکزی که باید محلی برای تهیه فیلم های کوتاه و مستند فیلمسازان جوان باشد، درگیر پروژه های سینمایی میلیاردی ناتمامی همچون پروژه لاله شدند.

اصغر فرهادی که در مراسم خانه سینما اعلام کرده بود در آرزوی بازگشت سینماگرانی همچون بهرام بیضایی، محسن مخملباف و امیر نادری است، با تهدید به لغو پروانه جدایی نادر از سیمین از سوی شمقدری روبرو شد و تنها با عقب نشینی فرهادی فیلمی نجات یافت که بعدا نخستین جایزه اسکار را برای سینمای ایران به ارمغان آورد.

در اواخر این دوران کار به اختلاف شدید بین دو گروه رقیب بر سر تصاحب خانه سینما کشید و به تحصن سینماگران در جلوی خانه سینما منتهی شد. هنوز هم تصویر سینماگرانی همچون رخشان بنی اعتماد، محمد داوود نژاد و رسول صدرعاملی از آن روزها، برای گروهی از سینماگران ایرانی به خوابی تلخ می ماند.

خانه سینما با وجود وعده‌های آقای احمدی‌نژاد در روزهای آخر ریاست جمهوری‌اش، تا روی کار آمدن دولت جدید و تعیین وزیر و رییس سازمان سینمایی جدید همچنان بسته ماند.

درباره سینمای ایران بیشتر بخوانید:

سینمای ایران در سال ۹۲، بودن و نبودن

سینمای ایران در ۱۳۹۴؛ سال وعده‌های ناتمام

در جستجوی قطعات گمشده سینمای ایران

حجاب در سینمای ایران و ترفندهای کارگردانان برای گریز از آن

جشنواره فجر؛ از داوری پرحاشیه تا ماجرای 'دوتابعیتی‌ها'

حق نشر عکس iSna
Image caption خواب تلخ پس از دوازده سال توقیف اکران شد

قصه‌ها

روی کار آمدن حسن روحانی و وزارت علی جنتی و معاونت سینمایی حجت الله ایوبی آن دسته از سینماگران ایرانی را امیدوار کرد که از وضعیت سینما در دوره آقای احمدی نژاد ناخشنود بودند. علی جنتی بعد از انتخاب شدن به عنوان وزیر فرهنگ و ارشاد دولت یازدهم گفت که اجازه نمی‌دهد افراد غیر مسئول جلوی اکران فیلمی را بگیرند یا با فروش کتابی مخالفت کنند و وزارت ارشاد باید از کلیهٔ مجوزهای صادر شده از طرف این وزارتخانه دفاع کند.

شنیدن این جملات برای سینمایی که با مشکلات فراوانی همچون هزینه بالای تولید فیلم، خالی بودن سالن های سینمایی و رقابت با فیلم های روز جهان و سریال های تلویزیونی شبکه های متعدد روبرو است امید بخش بود.

خانه سینما بالاخره در شهریور ۱۳۹۲ پس از بیست ماه تعطیلی و با اضافه شدن دو اصل "التزام عملی به قانون اساسی و اصل ولایت فقیه" و "تابعیت جمهوری اسلامی ایران" بجای "تابعیت ایرانی" در اساسنامه اش مجددا بازگشایی شد. در آ زمان گفته شد که این تغییرات در راستای "رفع دغدغه دولت و نمایندگان کمیسیون فرهنگی مجلس شورای اسلامی" انجام شده است.

تعدادی از فیلم های توقیفی هم چون "قصه ها" اثر رخشان بنی اعتماد و "خواب تلخ" محسن امیریوسفی اکران شدند. با ایجاد گروه سینمایی هنر و تجربه و تداوم آن یکی از آرزوهای دیرین سینماگرانی که مایل به ساخت فیلمهای متفاوت بودند، تعبیر شد. بنیاد سینمایی فارابی هم پول دادن به پروژه های خاص و سینماگران مورد حمایت حکومتی را قطع کرد.

اما این روند به همین جا ختم نشد. فشار های همیشگی سیاسی و غیر سینمایی باز هم ادامه یافت و اکران "خانه پدری" پس از دو روز، به اتهام "سیاه نمایی" با مخالفت کمیسیون فرهنگی مجلس مواجه و فیلم توقیف شد. فیلم "من عصبانی نیستم" که از سوی رسانه‌های اصولگرا به عنوان "حامی فتنه" مورد حمله قرار گرفته بود، با وجود کاندیدا شدن در چند رشته از بخش مسابقه جشنواره فیلم فجر انصراف داد.

سینماگران برای پخش تیزرهای تلویزیونی از شبکه های خارجی به دادگاه فراخوانده شدند و وزیر ارشاد از اکران فیلم "۵۰ کیلو آلبالو" انتقاد کرد و دادن مجوز به آن را اشتباه دانست.

حق نشر عکس Mehr
Image caption هیئت انتخاب جشنواره فیلم فجر فیلم های فیلمسازان مطرحی چون کیانوش عیاری، شهرام مکری و محمد رسول اف را انتخاب نکرد/ کاناپه کیانوش عیاری

ماهی و گربه

با فشارهایی که بر وزارت ارشاد اعمال می‌شد، وزیر ارشاد نتوانست دوره وزارت چهار ساله خود را تمام کند و سرانجام استعفا داد. رضا صالحی امیری جانشین او به قم رفت تا دل مراجع تقلید را به دست آورد و اعلام کرد که به ده فیلم فمینیستی اجازه نمایش در جشنواره فجر داده نشده است.

آقای صالحی امیری در دیدار با آقای مکارم شیرازی گفت که وزارت ارشاد به دنبال "پرهیز از مناقشات" در امور فرهنگی است و می‌خواهد "دغدغه‌های" فرهنگی آیت‌الله علی خامنه‌ای و مراجع تقلید شیعه را برطرف کند.

با نزدیک شدن جشنواره فجر خبر رسید که هیئت انتخاب فیلم های سینماگران شناخته شده ای چون "کاناپه" کیانوش عیاری، "هجوم" شهرام مکری و "لرد" محمد رسول اف را برای بخش مسابقه انتخاب نکرده است.

انجمن منتقدان سینمای ایران با انتشار بیانیه‌ای در اعتراض به نحوه انتخاب اکبر نبوی بجای منتقدانی که این انجمن معرفی کرده بود، اعلام کرد که برای برگزاری نشست‌های نقد و بررسی فیلم‌های جشنواره همکاری نخواهد کرد.

اعتراض ها در هنگام اعلام کاندیداها و جوایز شدت بیشتری گرفت. صدا و سیما و برنامه سینمایی هفت با بهروز افخمی و مسعود فراستی، در ادامه انتقادهای همیشگی به فیلم ها و مدیران سینمایی، در دوران جشنواره موضوع حساس دو تابعیتی بودن مدیران سینمایی و داوران جشنواره را مطرح و آن را در جایزه به فیلم ها تاثیر گذار دانستند. در جلسه بعدی ایوبی برای دفاع از عملکرد خود به برنامه هفت رفت و در نهایت افخمی و ایوبی همدیگر را به استعفا دعوت کردند.

عده ای عقیده دارند که در این دوره هم جوایز به نوعی تقسیم شدند که همه راضی باشند، اما در روزهای بعد از جشنواره، کمیسیون فرهنگی مجلس از فریدون جیرانی و احمدرضا معتمدی که به انتخاب فیلم ها و کاندیداها معترض بودند و مسعود فراستی به عنوان منتقد دعوت کرد تا به مجلس بروند. جیرانی و معتمدی به مجلس نرفتند، اما فراستی به مجلس رفت و نتیجه آن در سخنان سخنگوی این کمیسیون آشکار شد: "نقش کمیسیون فرهنگی مجلس در اعمال نظر روی فیلم‌ها باید بیش‌تر شود."

حق نشر عکس .
Image caption جواد شمقدری و حجت الله ایوبی روسای سابق سازمان سینمایی

آرامش در حضور دیگران

در روزهای اخیر شایعه برکناری یا استعفای ایوبی شنیده شد اما او آن را تکذیب کرد، تا اینکه سرانجام محمد مهدی حیدریان به معاونت سینمایی برگزیده شد.

حیدریان از مسئولان قدیمی دوران عبدالله انوار و محمد بهشتی است که برخلاف آن ها که سالهاست از سینما فاصله گرفته اند، خود را با تغییر و تحولات مختلف وفق داده و سال های متمادی در پست های مختلفی از معاونت سینمایی وزارت ارشاد مسجد جامعی و معاونت نظارت و ارزشیابی محمد خاتمی و علی لاریجانی تا مدیریت سیما فیلم صدا و سیما و شبکه جهانی جام جم در عرصه مدیریت فرهنگی کشور حضور داشته است.

او مدیری با سابقه و محافظه کار است که به علت سابقه سینمایی اش شاید بتواند به بعضی از سینماگران آرامش بدهد و برای مدتی کوتاه پیش از انتخابات ریاست جمهوری هیاهوی مخالفان سیاست های فرهنگی و سینمایی دولت روحانی را هم آرام کند.

انتخابی که در همین یکی دو روزی که از آن گذشته با واکنش های مختلفی روبرو شده است. عده ای با توجه به سابقه سینمایی حیدریان از این انتخاب استقبال کرده اند و عده ای با اشاره به آنکه دوران ایوبی بهترین دوران سینمایی پس از سیف الله داد در دوران اصلاحات بوده از رفتن او افسوس خورده و این اقدام وزارت ارشاد را تکرار تجربه های قدیمی دانسته اند.

حق نشر عکس JOMHOURIAT.IR
Image caption به نظر می‌رسد که با کنار رفتن وزیر پیشین ارشاد و روی کار آمدن وزیری جدید که محافظه‌کارتر است همان سناریویی که در دولت‌های هاشمی رفسنجانی و محمد خاتمی پیاده شده بود بار دیگر در دولت روحانی تکرار می‌شود/ علی جنتی در کنار محمد خاتمی

خانه پدری

حسن روحانی در جلسه معارفه صالحی امیری با بیان اینکه رهبر جمهوری اسلامی "در مسائل فرهنگی بسیار حساس و صاحب‌نظر هستند" گفت "باید به نکاتی که مدنظر ایشان است دقت شود و با مواردی که ایشان حساسیت دارند با حساسیت برخورد صورت گیرد."

گفته هایی که از دغدغه و حساسیت همیشگی رهبر ایران در حوزه فرهنگی حکایت دارد. آیت الله خامنه ای این دغدغه را با بکار بردن اصطلاح "تهاجم فرهنگی" از آغاز ریاست جمهوری هاشمی رفسنجانی بارها تکرار کرده و این امر تاثیر خود را بر فضای فرهنگی ایران گذاشته است. به نظر می رسد با کنار رفتن وزیر ارشاد قبلی و روی کار آمدن وزیر جدیدی که محافظه کارتر است، همان سناریویی که در دولت های هاشمی رفسنجانی و محمد خاتمی پیاده شده بود بار دیگر در دولت روحانی تکرار می شود.

فشارهای مداوم از نهادهای قدرت در ایران به مرور دولت های وقت را که در جبهه های دیگری از سیاست خارجی تا مسایل اقتصادی داخلی درگیر هستند وا می دارد که حوزه فرهنگ و هنر و بخصوص ادبیات و سینما را که از رهبری و مراجع تقلید تا امامان جمعه و نمایندگان مجلس به آن حساس هستند به مدیران محافظه کاری بسپارند که به جای دفاع از هنرمندان، ترجیح می دهند که برای کسب نظر مخالفان به تدریج عقب نشینی و با آن ها مماشات کنند.

در نتیجه سینماگران برای ساخت و اکران یک فیلم سینمایی علاوه بر طی طریق هزارتوهای وزارت ارشاد برای گرفتن پروانه ساخت تا اکران، باید با عوامل پیدا و ناپیدای دیگری از امامان جمعه تا شهرداری ها و حوزه هنری که مالکان تعدادی از سینماها هستند درگیر شوند.

پیامد چنین فضایی این است که فیلم های بسیاری در ایده و فیلمنامه دچار خودسانسوری می شوند و فیلم های دیگری هم که خط شکنی می کنند برای سال ها توقیف و به محاق فراموشی سپرده می شوند.

آن ها یا باید خود به تنهایی از اعتقادات و ساخته های خود دفاع کنند یا به مرور به ساختن فیلم های بی خطر و کم مایه تن بدهند. داستان سینمای ایران شاید شبیه داستان زنان "خانه پدری" کیانوش عیاری است که در دوران مختلف، مردان خانه تغییر می کنند اما مشکل زنان خانه همچنان پابرجاست.

موضوعات مرتبط