رشد جمعیت ایران 'صفر نشده است'

  • 15 مارس 2017 - 25 اسفند 1395
حق نشر عکس .
Image caption از نتایج سرشماری اخیر نفوس و مسکن، قطعا نمی توانیم نتیجه بگیریم که نرخ رشد جمعیت ایران در حال نزدیک شدن به نرخ کشورهای انگشت شماری- عمدتا در اروپا- است که جمعیت آنها، رو به کاهش دارد.

از دیروز ۲۵ اسفند تا کنون، گزارش‌های متعددی انتشار یافته با این تیتر که رشد جمعیت ایران صفر (یا حتی منفی) شده است.

این تیترها با واقعیت مطابقت ندارند و ظاهرا ناشی از استنباطی شتابزده از نتایج سرشماری سال ۱۳۹۵ نفوس و مسکن ایران هستند که به تازگی منتشر شده است.

مطابق این سرشماری، متوسط نرخ رشد سالانه جمعیت ایران در ۵ سال گذشته (۱۳۹۰ تا ۱۳۹۵) به ۱.۲۴ درصد رسیده است. این در حالی است که متوسط نرخ رشد سالانه جمعیت ایران در ۵ سال قبل از آن (۱۳۸۵ تا ۱۳۹۰) ۱.۲۹ بوده است.

عده ای بر مبنای این آمار ده ساله و با مقایسه دو عدد ۱.۲۴ (میانگین دوره ۱۳۹۰ تا ۱۳۹۵) و ۱.۲۹ (میانگین دوره ۱۳۸۵ تا ۱۳۹۰) نتیجه گرفته اند که نرخ رشد جمعیت ایران صفر یا منفی شده است.

این در حالی است که در عرف جهانی، وقتی از نرخ "رشد جمعیت" یک کشور سخن گفته می شود، منظور میزان تغییر جمعیت یک کشور در مقایسه با سال قبل است.

بر همین مبناست که به عنوان نمونه، وقتی از "رشد منفی" جمعیت کشورهایی چون لهستان، مجارستان یا اوکراین سخن گفته می شود، یعنی جمعیت این کشورها واقعا در مقایسه با سال قبل "کمتر" شده است. از سوی دیگر وقتی گفته می شود میانگین رشد جمعیت ایران در ۵ سال گذشته ۱.۲۴ درصد است، یعنی جمعیت هر سال حدود ۱.۲۴ درصد نسبت به سال گذشته "بیشتر" شده است.

این میزان افزایش جمعیت، حتی هنوز اندکی از میزان متوسط جهانی بیشتر است.

در این میان، طبیعتا مقایسه رشد جمعیت ۵ سال اخیر ایران در مقایسه با ۵ سال قبل از آن، به کلی بی فایده نیست و اطلاعات قابل اعتنایی را در مورد تغییرات جمعیتی کشور به دست می دهد. اما نتیجه این مقایسه، اساسا ربطی به نرخ "رشد جمعیت" که معنایی متفاوت دارد نخواهد داشت.

از قضا بر مبنای مقایسه دوره های ۵ ساله، اگرچه میزان رشد جمعیت دوره زمانی ۱۳۹۰ تا ۱۳۹۵ بالا نیست، اما "روند کاهش رشد جمعیت" به شدت گذشته نبوده است.

برای فهم بهتر موضوع، لازم است یادآوری شود که میانگین رشد جمعیت در دوره ۱۳۸۰ تا ۱۳۸۵ حدود ۱.۶ درصد، میانگین رشد در دوره ۱۳۸۵ تا ۱۳۹۰ حدود ۱.۲۹ درصد و میانگین رشد در دوره ۱۳۹۰ تا ۱۳۹۵ حدود ۱.۲۴ درصد بوده است. به عبارت دیگر، اگرچه رشد جمعیت در دوره دوم (۱۳۸۵ تا ۱۳۸۵) حدود ۰.۳۱ درصد از دوره اول (۱۳۸۰ تا ۱۳۸۵) کمتر شده، اما رشد جمعیت در دوره سوم (۱۳۹۰ تا ۱۳۹۵) تنها حدود ۰.۰۵درصد از دوره دوم (۱۳۸۵ تا ۱۳۹۰) کمتر شده است (اما هنوز مثبت است).

تمام آنچه گفته شده، البته به معنای آن است که "سرعت رشد جمعیت" در ایران، همچنان رو به کاهش است و سیاست های ترویج زادوولد در سال های اخیر، نتوانسته تاثیر معنی داری بر میزان این رشد بگذارد.

از خاطر نرفته که محمود احمدی نژاد از آغاز سال ۱۳۸۹، به گونه ای غیرمنتظره به مخالفت با برنامه های کنترل جمعیت در ایران پرداخت و متعاقبا، دولت دهم سیاست های متنوعی را برای افزایش جمعیت به مرحله اجرا گذاشت.

یک سال و نیم بعد، در مرداد سال ۱۳۹۰، شخص آیت الله خامنه ای هم اظهارنظر مشابهی کرد که نشان می داد مخالفت رئیس جمهور وقت با کنترل جمعیت، در راستای دیدگاه های رهبر بوده است. آقای خامنه ای حتی در سال‌های ۱۳۹۰ و ۱۳۹۱، یک بار از ظرفیت افزایش تا "۱۵۰ میلیون نفر" و بار دوم از ظرفیت "۱۵۰ تا ۲۰۰ میلیونی" جمعیت ایران سخن گفت.

واضح است که علی‌رغم اصرار رهبر جمهوری اسلامی ایران بر افزایش جمعیت، و علی‌رغم تدوین مجموعه ای از سیاست های مشوق زادوولد برای افزایش جمعیت، خانواده ها مجموعا در این موضوع راه خود را رفته اند.

با وجود این، از نتایج سرشماری اخیر نفوس و مسکن، قطعا نمی توانیم نتیجه بگیریم که نرخ رشد جمعیت کشور ایران در حال نزدیک شدن به نرخ کشورهای انگشت شماری- عمدتا در اروپا- است که جمعیت آنها، رو به کاهش دارد.