اگر تلگرام قبل از انتخابات ۱۳۹۶ 'مهار' شود

حق نشر عکس SHARGHDAILY.IR
Image caption کارتون علی میرزایی در "شرق" بعد از انتخابات ۱۳۹۴

یک سال پیش در چنین روزهایی، اصلاح طلبان سرخوش از نتایج غیرمنتظره انتخابات اسفند ۱۳۹۴بودند. نتایجی که با وجود رد صلاحیت اغلب کاندیداهای اصلی اصلاح طلبان و دسترسی بسیار کمترشان به رسانه های رسمی، و از طریق استفاده موفق آنها از رسانه های مجازی به دست آمده بود.

با وجود این، شاید کارکرد ابزارهای مجازی و به ویژه پیام‌رسان تلگرام برای کمپین انتخاباتی اصلاح طلبان، با داستان یک "موفقیت بی‌نقص" فاصله زیادی داشت.

یکی از سوالاتی که بعد از آن انتخابات موضوعیت پیدا کرد این بود: اگر نهادهای قدرتمند محافظه کار، به هر علت، می توانستند جلوی استفاده موثر رقیب را از فضای مجازی بگیرند، وضعیت چه می شد؟ در آن مقطع، مشخصا این تحلیل مطرح بود که "شاید پدیده تلگرامی شدن کارزارهای انتخاباتی، لزوما به نفع جریانی که گویی اغلب تخم مرغ های خود را در سبد این پیام رسان اینترنتی گذاشته است تمام نشود".

بیشتر بخوانید: تبعات 'تلگرامی شدن انتخابات' برای اصلاح طلبان ایران

اکنون، دو ماه مانده به انتخابات ریاست جمهوری ۱۳۹۶، برخورد گسترده سازمان اطلاعات سپاه پاسداران و قوه قضاییه با کانال های تلگرامی حامی اصلاح طلبان و حسن روحانی خبرساز شده است. خبرهایی که از جمله حکایت دارند مدیران ۱۲ کانال از این نوع، هدف برخورد قضایی-امنیتی قرار گرفته اند.

ادامه احتمالی برخوردهایی از این جنس با شبکه های اجتماعی، سوال هایی ناگزیر را در مورد وضعیت برگزاری انتخابات اردیبهشت ۱۳۹۶ ایجاد خواهد کرد. در راس آنها اینکه آیا اصلاح طلبان خواهند توانست در انتخابات بعد، به میزان گذشته از مزیت نسبی خود در فضای مجازی استفاده کنند؟

نباید فراموش کرد که این مزیت نسبی، فقط در عرصه به کارگیری یک ابزار مشخص چون تلگرام نبوده و از پیش از فراگیر شدن این پیام رسان در میان ایرانی ها نیز موضوعیت داشته است. شاید بارزترین کارکرد شبکه های مجازی تاکنون، انتخابات ریاست جمهوری ۱۳۹۲ بوده که قبل از رایج شدن تلگرام برگزار شده است.

در آن انتخابات، یکی از دو کاندیدای نزدیک به اصلاح طلبان، محمدرضا عارف، تنها ۴ روز پیش از روز رای گیری به نفع کاندیدای دیگر، حسن روحانی، کناره گیری کرد. این در شرایطی بود که بسیاری از ناظران، تصور می‌کردند در فرصت کوتاه باقی مانده تا روز رای گیری و با توجه به دسترسی بسیار محدود اصلاح طلبان به رسانه هایی چون صدا و سیما، ممکن است بسیاری از رای دهندگان حتی متوجه انصراف آقای عارف نشوند و همچنان به او رای بدهند.

با وجود این در روز انتخابات، تعداد آرای باطله تفاوت معنی داری با میانگین آرای باطله در انتخابات های قبلی ایران نداشت، که نتیجه هماهنگی غیرمنتظره رای دهندگان متمایل به اصلاح طلبان -عمدتا از طریق شبکه های اجتماعی- بود.

این واقعیت که آقای روحانی اگر فقط حدود ۲۶۰ هزار رای کمتر آورده بود، آن انتخابات به مرحله دوم می رفت، به خوبی نشان می داد که اطلاع رسانی شبکه های مجازی به شهروندان در مورد انصراف آقای عارف، چه تاثیر تعیین کننده ای را بر نتیجه انتخابات ۱۳۹۲ گذاشت.

حسن روحانی در آخرین کنفرانس خبری خود در سال گذشته، در اظهارنظری کنایه آمیز در مورد انتخابات اسفند ۱۳۹۴ انجام داد که حکایت داشت برخورد با رسانه های مجازی خاص، ممکن است تنها گزینه نهادهای حکومتی رقیب برای تاثیرگذاری بر انتخابات نباشد. او گفت: "مردم صبح انتخابات بلند شدند دیدند موبایل‌شان کار می‌کند، اینترنت کار می‌کند."

پیش از صحبت های آقای روحانی، محمود واعظی وزیر ارتباطات هم از مقاومت دولت در مقابل فشار "برخی نهادها" برای قطع کردن اینترنت پیش از روز رای گیری خبر داده بود که بین سطور واضحی داشت: اینکه حتی مختل کردن ارتباطات اینترنتی در زمان انتخابات نیز از گزینه روی میز بخش هایی از حکومت ایران بوده است.

اگرچه چنین بخش هایی از حکومت، در انتخابات سال پیش نتوانستند اقدامات مورد نظر خود را برای خنثی کردن تاثیر شبکه های مجازی به نتیجه برسانند، اما آیا تضمینی وجود دارد که در آینده نیز موفق به انجام این کار نشوند؟

به این سوال، پاسخ های متفاوتی می توان داد. اما اگر پاسخ منفی باشد، شاید مجازی شدن کارزارهای انتخاباتی، لزوما به نفع جریاناتی در ایران نباشد که گویی، اغلب تخم مرغ های خود را در سبد کمپین های مجازی گذاشته اند.

بیشتر بخوانید: تحلیلی در مورد بازداشت ها و احکام قضایی اخیر

بیشتر بخوانید: نامه محمد صادقی به فرمانده سپاه در مورد بازداشت مدیران کانال‌های تلگرامی

بیشتر بخوانید: اعتراض علی مطهری به بازداشت ۱۳ فعال رسانه ای 'اصلاح‌طلب یا حامی دولت'