حمله شيميايى به ادلب: چه كسى و چرا؟

حق نشر عکس EPA
Image caption فعالان سوری با انتشار عکس‌هایی چون این، از آسیب دیدن کودکان بسیاری در اثر حملات امروز در ادلب خبر داده‌اند

حمله شيميايى ديروز (٤ آوريل) در شهرك خان شيخون واقع در جنوب استان ادلب و شمال حما، كه تحت كنترل شورشيان و مخالفان حكومت بشار اسد قرار دارد، تا حدى غافلگير كننده بود. بنا به ادعاهاى برخى از پزشكان حاضر در محل حادثه، در اين حمله هوايى كه تاكنون به كشته شدنبيش از ٧٠ نفر و زخمى شدن حدود سيصد تن انجاميده از گاز سمى سارين استفاده شده است.

حمله خان شيخون در واقع مرگبارترين حمله شيميايى در جنگ داخلى سوريه طى چهار سال گذشته به شمار مى رود. در آگوست سال ٢٠١٣، حمله شيميايى ارتش سوريه به منطقه غوطه در نزديكى دمشق بيش از ١٠٠ كشته بر جاى گذاشت، اقدامى كه "خط قرمز" باراك اوباما رئيس جمهور وقت ايالات متحده مبنى بر مداخله نظامى عليه رژيم اسد در صورت حمله شيميايى به مخالفان را نقض كرد اما در نهايت با وساطت روسيه به برچيده شدن تسليحات شيميايى حكومت سوريه منجر شد.

در حالى كه تاكنون كسى از طرف هاى درگير در جنگ داخلى سوريه مسئوليت حمله را بر عهده نگرفته، مخالفان اسد، مقامات ايالات متحده، اتحاديه اروپا و بريتانيا انگشت اتهام را به سوى دمشق نشانه رفته اند، هرچند مقامات سورى انجام حمله شيميايى را "مطلقا" تكذيب كرده اند.

از طرف ديگر، مقامات روسيه كه از متحدان بشار اسد در جنگ داخلى ست، در همان روز وقوع حادثه يعنى ٤ آوريل دست داشتن در حمله شيميايى خان شيخون را انكار كردند و امروز (٥ آوريل) نيز وزارت دفاع روسيه طى اطلاعيه اى نيروى هوايى سوريه را مسئول حمله دانسته اما شيميايى بودن كل حادثه را به شورشيان نسبت داده است. طبق اين اطلاعيه، هدف این حمله هوایی انبار مهمات و کارگاهی بوده که شورشیان در آن به تولید مین دست‌ساز "پر شده با گاز شیمیایی" مشغول بودند، و بدين ترتيب مخالفان مسلح بشار اسد عامل اصلى شيميايى بودن واقعه هستند.

عدم تعلل روسيه در مردود دانستن اتهامات احتمالى و انكار قاطعانه دست داشتن در بمباران شيميايى شايد نشانگر آن باشد كه مقامات روسى از پيش در جريان حمله نبوده و به عبارتى غافلگير شده اند.

بیشتر بخوانید:

شمار قربانیان 'حمله شیمیایی' در ادلب سوریه به ۵۸ نفر رسید

آمریکا اسد را مسئول حمله شیمیایی ادلب می‌داند

سازمان گسترش منع تسلیحات شیمیایی به محکومیت دولت سوریه و داعش رای داد

با توجه به شواهد و اطلاعات موجود دو احتمال يا سناريو را مى توان درباره عاملان حمله شيميايى خان شيخون و چرايى آن در اين مقطع زمانى در نظر گرفت.

احتمال نخست اين است كه همانطور كه مقامات سورى و روسى ادعا كرده اند، مخالفان بشار اسد عاملان اصلى حمله و تلفات سنگين ناشى از آن هستند اما مى خواهند حكومت را مقصر جلوه دهند.

طبق اين سناريو، چون رژيم سوريه اخيرا پيروزى هاى چشمگيرى در جنگ داخلى داشته و تا حدى برخى از بازيگران مهم بين المللى از جمله آمريكا را نسبت به تداوم بقاى خود قانع كرده - مقامات دولت ترامپ اخيرا اعلام كردند كه سرنگونى اسد و تغيير رژيم سوريه اولويت اصلى آنها نيست و بيشتر به فكر شكست داعش هستند - در واقع مخالفان با انجام اين كار يا چيزن چنين تله اى براى حكومت خواسته اند نگرش جامعه بين المللى نسبت به اسد را برگردانده و به افكار عمومى نشان دهند كه اسد همان جنايتكار سابق است كه بايد از ميان برداشته شود.

در اين راستا، حمله شيميايى فرضى شورشيان به خان شيخون را مى توان تلاشى براى تغيير روند تحولات - كه اخيرا به نفع اسد و حاميانش بوده - از طريق مقصر جلوه دادن حكومت و جلب توجه جامعه جهانى به جنايت هاى آن تلقى كرد.

حق نشر عکس Reuters
Image caption گزارش شده که ده‌ها نفر در حمله اخیر مجروح شده‌اند

سناريوى دوم اما، كه طبق آن ارتش سوريه عامل بمباران شيميايى خان شيخون است، با توجه به شواهد و قراين مستندتر و واقع بينانه تر به نظر مى رسد. در وهله اول، بر خلاف ادعاى روسيه كه گاز سارين در دست مخالفان بوده و صرفا با حمله هوايى ارتش سوريه به يك كارگاه مهمات سازى آنها در فضا پخش شده، كارشناسان تسليحات شيميايى بر اين باورند كه هدف قرار دادن ماده شيميايى سارين يا مهمات مملو از آن با بمب يا موشك در واقع باعث نابودى اش مى شود، نه پراكندگى گسترده آن در فضا به شكلى كه در خان شيخون رخ داده.

بنابراين اگر بپذيريم كه حمله شيميايى مذكور كار رژيم بشار اسد بوده، اين پرسش همچنان باقى مى ماند كه چرا و با چه انگيزه اى بايد حكومت سوريه دست به چنين اقدام نامتعارفى زده باشد، در حالى كه اخيرا روند تحولات دست كم در نيمه غربى سوريه به نفع آن برگشته است.

يكى از انگيزه هاى رژيم اسد از حمله غافلگيركننده شيميايى احتمالا محك زدن نرمش دولت ترامپ و چرخش سياست واشينگتن در قبال حكومت سوريه است. به بيان ديگر، دمشق با ارتكاب چنين عملى تلاش كرده است رويكرد هنجارى آمريكا را سنجيده و ببيند كه آيا ترامپ نيز مانند اوباما خط قرمزى در قبال تحولات سوريه دارد يا نه. همچنين، همزمانى تقريبى اين حمله را با بمبگذارى مترو سن پترزبورگ - كه دقيقا يك روز پس از آن رخ داد - نمى توان به راحتى تصادفى دانست. بر فرض عدم اطلاع مقامات روسيه از قصد ارتش سوريه براى انجام حمله شيميايى، شايد بتوان گفت كه تصميم گيران و عاملان حمله تصور كرده اند كه فضاى سياسى-عاطفى حاكم بر كرملين در پى رويداد تروريستى سن پترزبورگ آمادگى روانى لازم را براى پذيرش چنين شوك غيرمتعارفى دارد.

مهمترين انگيزه رژيم بشار اسد اما به محاسبات استراتژيك و كلان آن در رابطه با جنگ داخلى در "كل" قلمرو سرزمينى سوريه - و نه صرفا بخش غربى كشور - بر مى گردد، بدين معنى كه با حمله شيميايى به خان شيخون به نظر مى رسد حكومت تلاش كرده است توجه بازيگران بين المللى و نيز شورشيان را به استان ادلب معطوف سازد تا در نهايت پتانسيل و زمينه لازم را براى تمركز بر ديگر نواحى سوريه كه تحت كنترل اش نيست - به خصوص استان نفت خيز ديرالزور و رقه - فراهم آورد.

تحولات اخير در ارتباط با جنگ عليه داعش نشان مى دهد كه بازيگران مهم دخيل در منازعات سوريه مانند تركيه، ايالات متحده و كردهاى مورد حمايت آن عمدتا بر نواحى شرقى و شمال شرقى سوريه تمركز كرده و در حال تدارك ديدن تمهيدات لازم براى تصرف رقه - پايتخت دولت اسلامى - هستند، يعنى مناطقى كه رژيم بشار اسد كنترل قابل توجهى بر آنها ندارد و احتمال جدايى يا خودمختارى شان پس از بيرون راندن داعش چندان كم و ناچيز نيست.

در همين راستا، با توجه به زمزمه هايى كه در برخى محافل غربى درباره تحقق خودمختارى براى برخى اعراب سنى و كردها در شرق و شمال شرقى سوريه وجود دارد، حمله شيميايى رژيم اسد به خان شيخون را مى توان پيام هشدارى دانست به حاميان طرح هاى مذكور، مبنى بر اينكه حكومت سوريه حاضر است براى حفظ قلمرو تحت حاكميتش دست به هر كارى از جمله كشتار جمعى غيرنظاميان و جنايات جنگى بزند.

با وجود تمامى احتمالات و گمانه زنى هاى فوق، در حال حاضر كه فقط يك روز از حمله خان شيخون گذشته نمى توان با قطعيت كامل عامل يا عاملان آن را تعيين كرد. در عين حال با اينكه تحقيقات بين المللى و بررسى هاى سازمان ملل درباره زواياى پنهان واقعه ممكن است به شناسايى مقصر اصلى بيانجامد، اين را نيز نمى توان انتظار داشت كه عامل چنين حمله نامتعارفى در نهايت به طور رسمى مسئوليت آن را بپذيرد. آنچه در اين ميان آشكار است هزينه جانى و مالى سنگينى ست كه جنگ داخلى در شش سال اخير بر مردم سوريه به ويژه غيرنظاميان تحميل كرده.