حمله آمریکا به سوریه چه پیامدهایی برای ایران دارد

ترامپ حق نشر عکس AFP
Image caption تقویت نیروهای نظامی آمریکا ازاولویت‌های دونالد ترامپ است

حمله موشکی آمریکا به پایگاه شعیرات ارتش سوریه استقبال بسیاری از کشورهای غربی و عربی را به دنبال داشته و در مقابل ایران و روسیه از معدود کشورهایی هستند که این حمله را محکوم کرده‌اند.

بنیامین نتانیاهو، نخست وزیر اسرائیل گفته امیدوار است که پیام حمله آمریکا به سوریه در تهران نیز شنیده شود. اما این پیام در ایران چگونه شنیده خواهد شد؟

چند ساعت بعد از حمله آمریکا به متحد منطقه‌ای ایران - هرچند که این کشور اقدام آمریکا را محکوم کرده است - هنوز نشانه‌ای از عکس‌العمل احتمالی ایران دیده نمی‌شود.

محسن میلانی، رئیس مرکز تحقیقات استراتژیک در دانشگاه فلوریدای جنوبی، به بی‌بی‌سی فارسی گفت واکنش ایران، و همچنین روسیه، به این بستگی دارد که آیا از نظر آنها حمله موشکی آمریکا آغاز یک روند جدید و تبدیل سرنگونی بشار اسد به اولویت آمریکا در سوریه است یا صرفا حمله‌ای یک باره است.

آقای میلانی می‌گوید: "اگر این حمله همین جا تمام بشود فکر نمی‌کنم که عکس‌العمل جدی از طرف جمهوری اسلامی و طرفدارانش در منطقه داشته باشد."

پخش این فایل در دستگاه شما پشتیبانی نمی شود.
تصمیم سیاسی پشت حمله آمریکا به سوریه چه بود؟

میثم بهروش، پژوهشگر روابط بین‌الملل در دانشگاه لوند سوئد هم به بی‌بی‌سی فارسی می‌گوید: "هنوز اتفاقی نیفتاده که ایران بخواهد بشار اسد را رها کند و همچنان به حمایت از او ادامه خواهد داد، اما احتمالا این هشدار را جدی خواهد گرفت و به تقویت توان بازدارندگی خودش خواهد پرداخت."

موضع رکس تیلرسون، وزیر خارجه آمریکا، پیش‌بینی ادامه وضعیت کنونی رابطه ایران و سوریه را تقویت می‌کند؛ آقای تیلرسون گفته است که نباید حمله موشکی اخیر را به تغییر سیاست آمریکا در سوریه تعبیر کرد.

اغلب ناظران معتقدند شیوه حمله حاکی از آن است که آمریکا اقدامی "تنبیهی" انجام داده تا دولت سوریه دیگر در آینده به تسلیحات شیمیایی متوسل نشود.

حق نشر عکس AFP
Image caption ارتش سوریه می‌گوید از تسلیحات شیمیایی در حمله به خان شیخون استفاده نکرده

آمریکا پیش از حمله، روسیه را از تصمیم خود آگاه کرد و به این ترتیب نشان داد نمی‌خواهد نیروها یا تجهیزات روسیه به طور تصادفی در حمله به پایگاه سوری آسیب ببینند.

سوریه خود به تنهایی توان نظامی چندانی ندارد که بخواهد در واکنش به حمله آمریکا اقدام متقابلی انجام دهد و شاید تنها روسیه، قدرتمندترین حامی بشار اسد باشد که بتواند مانع از تکرار چنان حملاتی شود.

'هدیه به ایران'

به دنبال حمله آمریکا به پایگاه شعیرات، روسیه اعلام کرد که با مجموعه‌ای از اقدامات به تقویت پدافند هوایی سوریه کمک می‌کند. این کشور همچنین گفته است که توافق خود با آمریکا درباره هماهنگی برای برخورد نکردن هواپیماهای آمریکایی و روسی در آسمان سوریه را معلق می‌کند.

میثم بهروش معتقد است که "این حمله از حیث روابط ایران و روسیه در واقع هدیه‌ای بود به ایران. چرا که ایران نگران بود دونالد ترامپ و ولادیمیر پوتین پشت پرده با هم مذاکراتی بکنند و منافع ایران نادیده گرفته شود. اما حالا ایران و روسیه موضع مشابهی گرفته‌اند."

"احتمالا همکاری‌های ایران با روسیه تقویت می‌شود و ایران با کمک روسیه بنیه دفاعی خود را تقویت می‌کند."

در هفته‌های گذشته‌ خبرهایی در محافل دیپلماتیک نقل شده که می‌توانست برای ایران نگران‌کننده باشد. از جمله گزارش شد که نزدیکان دونالد ترامپ و ولادیمیر پوتین با میانجیگیری امارات متحده عربی مذاکراتی کرده‌اند که در آنها محدود شدن روابط ایران و روسیه مطرح شد. البته روسیه این گزارش را تکذیب کرد.

چه این گزارش درست بوده باشد یا نه، با حمله غافلگیرانه آمریکا، قاعدتا روسیه ایران را نسبت به دونالد ترامپ متحد قابل اعتمادتری خواهد دانست.

از زمان روی کار آمدن دونالد ترامپ عربستان سعودی، اسرائیل و ترکیه لحن تندی علیه ایران داشته‌اند. چند کشور عرب هم صراحتا امیدواری خود برای افزایش فشار به ایران را ابراز کرده‌اند.

به تازگی فرماندهی ائتلاف "ضد تروریسم" به رهبری عربستان سعودی به یک ژنرال پاکستانی سپرده شده است. پاکستان پیشتر در مداخله‌های نظامی به رهبری عربستان محتاط عمل کرده بود. هرچند که پاکستان اعلام کرده علیه ایران اقدامی نخواهد کرد، پیوستن یک همسایه دیگر ایران به ائتلاف عربستان می‌تواند به تضعیف ایران در منطقه تعبیر شود.

میثم بهروش می‌گوید در زمینه چنین تحولاتی "این روند علیه ایران است. حمله آمریکا به پایگاه ارتش سوریه هم شکاف‌های منطقه‌ای را تشدید خواهد کرد. اگر پیش از این برای برخی امیدواری بهبود روابط با ایران وجود داشت، دیگر به نظر نمی‌رسد این طور باشد. همسایگان ایران خیلی منتظر بودند که ببینند سیاست ترامپ چیست و ببینند با او چه طور می‌شود کار کرد، حال همسایگان ایران جسور می‌شوند و تصور می‌کنند که دونالد ترامپ اهل عمل است."

روندی علیه ایران

از اواخر بهار سال ۱۳۹۰ که اعتراضات در سوریه به درگیری‌های مسلحانه و سپس جنگ داخلی کشید، جمهوری اسلامی ایران از بشار اسد و نیروهای مدافع او حمایت کرده است. حمایت ایران از بشار اسد به تنش فزاینده با عربستان سعودی و ترکیه، حامیان منطقه‌ای مخالفان، منجر شده است. در این چند سال بیش از هزار نیروی ایرانی در سوریه کشته شده‌اند.

حق نشر عکس AFP
Image caption محمدجواد ظریف می‌گوید آمریکا با حمله به پایگاه ارتش سوریه 'در کنار القاعده و داعش می‌جنگد'

اگرچه ایران می‌گوید به طور اصولی حمله شیمیایی هر کسی علیه هر کس دیگر را محکوم می‌کند، اما در بحران حمله شیمیایی استان ادلب همچنان کنار بشار اسد ایستاده است.

محمدجواد ظریف، وزیر خارجه ایران، با "ساختگی" دانستن اتهام حمله شیمیایی خان شیخون، آمریکا را به "جوسازی و فرافکنی" متهم کرده و گفته است "کمتر از دو دهه بعد از ۱۱ سپتامبر، ارتش آمریکا دارد در یمن و سوریه در کنار القاعده و داعش می‌جنگد."

وقتی یک سرتیپ سپاه در حمله اسرائیل به جولان کشته شد، ایران واکنشی عملی نشان نداد. آیا حال جبهه سوریه باعث می‌شود ایران و آمریکا در مقابل هم بایستند؟

میثم بهروش می‌گوید: "کار به جایی نمی‌کشد که ترامپ ناگهان تصمیم بگیرد که ایران را بزند، اما عوامل ایران در منطقه، یا آن طور که آمریکایی‌‎ها می‌گویند 'فعالیت‌های بی‌ثبات‌کننده ' ایران را هدف خواهند گرفت. بعد از این حمله مقام‌های ایرانی حالا فکر می‌کنند که اگر برجام به جایی نرسد و شکست بخورد ممکن است ترامپ علیه ایران اقدام‌هایی بکند."

تاثیر سوریه بر انتخابات ایران

اقدام نظامی آمریکا علیه ارتش سوریه در حالی انجام شده که تنور انتخابات ایران کم کم گرم می‌شود.

حسن روحانی، رئیس جمهور عملگرایی که تابوی مذاکره علنی با آمریکا را شکست و در رسانه‌های ایرانی لقب "شیخ دیپلمات" گرفته، نشان داده است که به دنبال کاهش تنش با آمریکا است. در مقابل منتقدان محافظه‌کار او متهمش می‌کنند که زیادی به آمریکا اعتماد دارد.

میثم بهروش معتقد است که در آستانه انتخابات هر دو جناح سیاسی در ایران می‌توانند از حمله آمریکا به سوریه برای طرح شعارهای خودشان استفاده کنند؛ اصلاح‌طلبان و اعتدالی‌ها می‌توانند بگویند که این حمله ضرورت دیپلماسی هوشمندانه و بهانه ندادن به آمریکا را نشان می‌دهد و اصولگراها هم می‌توانند آن را نشانه‌ای برای بی‌ثمر بودن مماشات با آمریکا بدانند.

البته آقای بهروش معتقد است "علیرغم شواهد موجود برای مسئولیت حکومت بشار اسد در حمله شیمیایی، در افکار عمومی ایران این سوال وجود دارد که چرا حکومت سوریه باید الان چنین کاری بکند و به نوعی این فکر مطرح است که این توطئه‌ای است و اسد این کار را نکرده. با توجه به این مساله این احتمال هست که اصولگرایان بهتر بتوانند از این موج استفاده کنند."

مقام‌های ارشد ایران در چند ماه اخیر عموما برخوردی محتاطانه با دونالد ترامپ داشته‌اند. یک روز پس از آن که آقای ترامپ دستور حمله به پایگاه متحد نزدیک ایران را داده، از سخنرانی‌های امامان جمعه برمی‌آید که این احتیاط هنوز ادامه دارد.