در مراسم تنفیذ و تحلیف رئیس‌جمهور ایران چه می‌گذرد؟

آیت الله خامنه ای حق نشر عکس khamenei.ir
Image caption در نزدیک به سه دهه رهبری آیت‌الله خامنه‌ای رویه ثابتی از اینکه چه کسانی در کنار رهبر ایران در مراسم تحلیف قرار می‌گیرند پدید نیامده است

رئیس جمهور منتخب در ایران از زمان پیروزی در انتخابات تا آغاز رسمی دوره چهار ساله ریاست جمهوری اش، سه مرحله دیگر پیش رو دارد. شورای نگهبان به عنوان ناظر، باید صحت انتخابات را تأیید کند، رهبر ایران حکم ریاست جمهوری او را تنفیذ کند و در نهایت رئیس‌جمهور جدید در صحن علنی مجلس ایران برای "پاسداری از قانون اساسی" قسم یاد کند.

میزبان مراسم تنفیذ، رهبر ایران است. در تاریخ جمهوری اسلامی ایران جز دو بار، مراسم تنفیذ در مقر رهبر انجام شده است. بار اول مراسم تنفیذ ریاست جمهوری ابوالحسن بنی صدر به دلیل بستری بودن آیت الله خمینی در بیمارستان برگزار شد و بار دوم تنفیذ ریاست جمهوری اکبر هاشمی رفسنجانی به دلیل آماده نبودن مقر آیت الله علی خامنه ای رهبر جدید، در حسینیه جماران، محل برگزاری سخنرانی‌های آیت الله خمینی برگزار شد.

طبق بند ۹ اصل ۱۱۰ قانون اساسی، امضای حکم ریاست جمهوری از جمله وظایف و اختیارات رهبر ایران است. آقای روحانی چهارمین رئیس جمهور ایران در دوره رهبری آیت‌الله خامنه ای است و حکم تنفیذ او، هشتمین حکمی است که آقای خامنه ای صادر می کند.

تنفیذ حکم ریاست جمهوری توسط رهبر ایران، باید قبل از مراسم تحلیف یا سوگند رئیس جمهور انجام شود. این مراسم به فاصله کوتاهی پیش از مراسم تحلیف برگزار می شود. در این مراسم رئیس جمهور پیشین و اعضای اصلی کابینه او، سران قوا و نهادهای اصلی حکومت، مقام های سیاسی، نظامی و مذهبی و همچنین جمعی از سفرای مقیم تهران حضور دارند.

معمولا رؤسای مجلس و قوه قضائیه، رئیس جمهور پیشین و رئیس جمهور منتخب، رئیس مجمع تشخیص مصلحت نظام، رئیس مجلس خبرگان رهبری و دبیر شورای نگهبان در این مراسم حضور دارند. در نزدیک به سه دهه رهبری آیت‌الله خامنه ای رویه ای ثابت از اینکه چه کسانی در کنار رهبر ایران در این مراسم قرار می گیرند وجود نداشته است. در مواردی روئسای مجلس، قوه قضائیه، مجمع تشخیص مصلحت نظام، خبرگان رهبری و دبیر شورای نگهبان کنار رهبر ایران و رو به جمعیت مستقر شده‌اند و در موارد دیگر، بعضی از این افراد علیرغم حضور در مراسم در محل دیگری قرار گرفته‌اند، اما حضور رئیس جمهور منتخب و رئیس جمهور پیشین در کنار آیت الله خامنه‌ای یک سنت بوده است.

حق نشر عکس khamenei.ir
Image caption مراسم تنفیذ دور اول ریاست جمهوری محمد خاتمی. فقط رئیس جمهور پیشین با رئیس جمهور منتخب در کنار آیت الله خامنه ای قرار دارند. علی مشکینی رئیس وقت مجلس خبرگان رهبری در گوشه سمت راست دیده می شود

مراسم پس از نواخته شدن سرود ملی ایران با گزارش وزیر کشور از نحوه برگزاری انتخابات آغاز می شود، سپس رئیس دفتر رهبر ایران متن حکم ریاست جمهوری را قرائت می کند. به طور معمول رئیس جمهور پیشین حکم امضا شده توسط رهبر را که به خط نستعلیق نوشته شده، به دست او می دهد و رهبر هم حکم ریاست بالاترین مقام اجرایی کشور را به رئیس جمهور تحویل می دهد.

رئیس جمهور و پس از آن رهبر به عنوان آخرین بخش از مراسم تنفیذ سخنرانی می کند که محتوای آن تاکنون تشریفاتی بوده و از جمله شامل تبریک به رئیس جمهور جدید و درخواست از دیگر ارکان حکومت برای کمک به او بوده است. به طور معمول میهمانان خارجی مراسم تنفیذ سفرای خارجی مقیم تهران هستند. مقام های ارشد کشورها مثل روئسای جمهور، نخست وزیران یا وزرای امور خارجه معمولا به مراسم تحلیف دعوت می شوند.

در تاریخ برگزاری مراسم تنفیذ در ایران که تاکنون یازده بار برگزار شده، سه بار رئیس جمهور سابق (دوبار در دوره آیت الله خمینی و یک بار در دوره آیت الله خامنه ای) حضور نداشته است. به جز دوره اول که اصولا پیش از آن رئیس جمهوری وجود نداشته، در دوره دوم رئیس جمهور قبلی (ابوالحسن بنی صدر) از کار برکنار و از ایران خارج شده بود. در دوره سوم هم رئیس پیشین دولت (محمدعلی رجایی) کشته شده بود. این اتفاق تا ۲۸ سال بعد دیگر، یعنی دوره دوم ریاست جمهوری محمود احمدی نژاد رخ نداد. در دوره دهم رئیس جمهور قبلی (محمد خاتمی) در مجلس حاضر نبود و حتی رئیس جمهور پیش از او (اکبر هاشمی رفسنجانی) هم از حضور در مراسم خودداری کرده بود. به این ترتیب از میان روئسای جمهور سابق به جز یک نفر (آیت الله خامنه ای) که خود میزبان مراسم بود دیگر کسی در مراسم حضور نداشت.

حق نشر عکس khamenei.ir
Image caption هیچیک از روسای جمهور پیشین در مراسم تنفیذ دور دوم ریاست جمهوری محمود احمدی نژاد حضور نداشتند

از میان هفت رئیس جمهوری که ایران از ابتدا تاکنون داشته، یک نفر خارج از ایران زندگی می‌کند (ابوالحسن بنی صدر)، دو نفر در قید حیات نیستند (محمدعلی رجایی و اکبر هاشمی رفسنجانی)، یک نفر پیش از این دیگر به مراسم تنفیذ دعوت نشده (محمد خاتمی)، یک رئیس جمهور مناسبات تنش آلودی طی ماه های اخیر با رهبر داشته (محمود احمدی نژاد)، و یک نفر دیگر هم شخص آیت الله خامنه ای است که از نزدیک به سه دهه پیش رهبر ایران است.

در زمان آیت الله خمینی و اولین سال رهبری آیت الله خامنه ای، احکام رؤسای جمهور جدید را احمد خمینی، فرزند بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران به رئیس جمهور منتخب می داد. اما پس از آن در اکثر موارد رئیس جمهور پیشین این عمل را انجام داده‌اند. در سال‌های ۶۸ و ۷۲ آقای خامنه‌ای (رئیس جمهور پیشین که حالا رهبر شده بود) حکم را به آقای هاشمی رفسنجانی داد، در سال ۷۶ و ۸۰ آقای هاشمی رفسنجانی حکم را به آقای خاتمی داد، در سال ۸۴ آقای خاتمی حکم را به آقای احمدی‌نژاد داد و در سال ۹۲ آقای احمدی‌نژاد حکم را به دست آقای خامنه‌ای و او آن را به آقای روحانی داد. بنابراین تنها استثناء مربوط به سال ۱۳۸۸ است.

چنانکه پیشتر اشاره شد در دور دوم ریاست جمهوری محمود احمدی نژاد که اعتراضات به اعلام پیروزی او هنوز ادامه داشت، آقای خاتمی در مراسم تنفیذ حاضر نبود و حکم دوره دوم ریاست جمهوری آقای احمدی نژاد را یکی از اعضای دفتر آیت الله خامنه ای به دست او داد.

حق نشر عکس Shafaghna
Image caption آیت الله علی خامنه ای و اکبر هاشمی رفسنجانی در اولین مراسم تنفیذ پس از درگذشت آیت الله خمینی. این آخرین مراسم تنفیذی بوده که در جماران برگزار شد

از مراسم تنفیذ چهار سال پیش تاکنون، اکبر هاشمی رفسنجانی درگذشته، محمود احمدی نژاد علیرغم توصیه آیت الله خامنه ای برای نامزدی در انتخابات ثبت نام کرده و در اقدامی که روزگاری دور از ذهن می رسید، رد صلاحیت شده و در محدودیت های وضع شده برای محمد خاتمی هم تغییر محسوسی به وجود نیامده که انتظار حضور او در مراسم تنفیذ وجود داشته باشد. رئیس دائمی مجمع تشخیص مصلحت نظام پس از درگذشت آقای هاشمی رفسنجانی هنوز منصوب نشده و برای اولین بار در تاریخ جمهوری اسلامی ایران، رئیس مجلس خبرگان رهبری و دبیر شورای نگهبان هم یک نفر است.

بنابراین احتمالا تغییرات تازه ای در ترکیب افرادی که کنار آیت الله خامنه ای قرار می گیرند نسبت به چهار سال پیش وجود خواهد داشت.

دوره چهار ساله ریاست جمهوری ایران از تاریخ حکم تنفیذ آغاز می شود. برگزاری مراسم تنفیذ در مقر آیت الله خامنه ای مقدمه تحلیف ریاست جمهوری در مجلس است که به طور معمول به فاصله کوتاهی (معمولا یک تا دو روز) از این مراسم انجام می شود. برای تحلیف دور دوم ریاست جمهوری آقای روحانی پس از کش و قوس هایی میان مجلس و دولت، تاریخ ۱۴ مرداد تعیین شده است.

حق نشر عکس ISNA
Image caption مراسم تحلیف دور اول ریاست جمهوری حسن روحانی. جلسه به ریاست علی لاریجانی رئیس مجلس برگزار شد و صادق لاریجانی در کنار آقای روحانی مراسم ادای سوگند را به جا آورد

این مراسم به میزبانی مجلس در صحن علنی برگزار می شود. رئیس مجلس اداره مراسم را بر عهده دارد. پس از پخش سرود ملی، رئیس قوه قضائیه همراه رئیس جمهور در جایگاه قرار می گیرند و رئیس جمهور سوگند ریاست جمهوری را به جا می آورد. پس از ادای سوگند، رئیس جمهور قسم نامه را امضا و فعالیت های دوره چهار ساله خود را آغاز می کند. رئیس مجلس و رئیس جمهور هر دو در این مراسم سخنرانی می کنند.

رئیس دولت از این زمان تا دو هفته فرصت دارد که فهرست وزرای پیشنهادی خود را برای گرفتن رای اعتماد، به مجلس ارائه کند. برای اولین بار در تاریخ جمهوری اسلامی ایران، حسن روحانی در دوره اول ریاست جمهوری اش همزمان با مراسم تحلیف فهرست وزرای پیشنهادی خود را هم به رئیس مجلس داده بود.

در برگزاری این مراسم بر سر میهمانانی که آقای روحانی تصمیم به دعوت آنها به مجلس داشت اختلافاتی به وجود آمد که بی سابقه بود. رئیس جمهور منتخب در پی دعوت وزیر امور خارجه پیشین بریتانیا به مراسم بود که برای حضور در روز تحلیف اعلام آمادگی کرده بود. شماری از نمایندگان با این تصمیم مخالفت کردند و یکی از نماینده های اصولگرا (روح الله حسینیان) میهمان احتمالی بریتانیایی را که سرانجام دعوت نشد، به زدن با گوجه فرنگی تهدید کرد.

مقام های خارجی دیگری از جمله یک مقام عالی رتبه کره شمالی و برخی مقام های پیشین کشورهای همسایه ایران (مثل رئیس جمهور قبلی پاکستان) به این مراسم دعوت شدند. رهبر سودان که تحت تعقیب بین المللی بود هم به این مراسم دعوت بود، اما گفته شد با ممانعت عربستان سعودی از صدور مجوز پرواز هواپیمایش از آسمان این کشور، موفق به حضور در مراسم نشد.


متن سوگند ریاست جمهوری ایران:

من به عنوان رئیس جمهور در پیشگاه قرآن کریم و در برابر ملت ایران به خداوند قادر متعال سوگند یاد می‌کنم که پاسدار مذهب رسمی و نظام جمهوری اسلامی و قانون اساسی کشور باشم و همه استعدادها و صلاحیت خویش را در راه ایفای مسئولیت‌هایی که برعهده گرفته‌ام به کار گیرم و خود را وقف خدمت به مردم و اعتلای کشور، ترویج دین و اخلاق، پیشتیبانی از حق و عدالت، گسترش عدالت سازم و از هرگونه خودکامگی بپرهیزم و از آزادی و حرمت اشخاص و حقوقی که قانون اساسی برای ملت شناخته است، حمایت کنم. در حراست از مرزها و استقلال سیاسی، اقتصادی و فرهنگی کشور از هیچ اقدامی دریغ نورزم و با استعانت از خداوند و پیروی از پیامبر اسلام و ائمه اطهار علیهم السّلام، قدرتی را که ملت به عنوان امانتی مقدس به من سپرده است، همچون امینی پارسا و فداکار نگاهدار باشم و آن را به منتخب ملت پس از خود بسپارم.