ظرفیت تغییر مسیر رود زاب برای ایجاد تنش مرزی

پیشمرگه در حال ماهی گیری حق نشر عکس Getty Images
Image caption یک پیشمرگه کرد عراقی در حال ماهی‌گیری در یکی از شاخه‌های روز زاب

با وجود گذشت بیش از یک سال از اجرای پروژه تغییر مسیر رودخانه زاب از سوی ایران، اعتراض هفته گذشته دولت اقلیم کردستان نسبت به اجرای این طرح صریح‌ترین و مهمترین واکنش همسایه مرزی و ذینفع ایران به این پروژه بوده است.

البته قبلا هم شاهد واکنش‌هایی به این اقدام بوده‌ایم. مثلا می توان به تجمع شماری از کنشگران و طرفدار محیط زیست در اعتراض به این پروژه اشاره کرد و یا این ادعای وزیر کشاورزی و منابع آبی دولت کردستان عراق که "ایران در اعتراض به همه‌پرسی استقلال کردستان عراق آب رود "زاب" را قطع کرده است". همین عضو کابینه اقلیم کردستان همچنین ادعا کرده بود حتی در اولین مراحل اجرای پروژه پیش گفته، قطع ورود زاب به این منطقه "زندگی ۸۰ هزار ساکن شهرستان قلعه دزه در استان سلیمانیه در کردستان عراق را با تاثیر ات منفی روبرو کرده است".

با این وجود آنچه که هفته پیش اعلام شد اولین واکنش کاملا رسمی دولت اقلیم کردستان به شمار می رود. که شاید این واکنش در آستانه برگزاری رفراندوم استقلال در این منطقه و مخالفت صریح دولت ایران با آن، معنادار باشد. آنچه که در پی می‌آید مروری کوتاه است بر ماجرای انحراف مسیر زاب و بررسی ظرفیت احتمالی تبدیل آن به یک منازعه مرزی.

+ دریاچه ارومیه، رودخانه زاب و اخلاق

+ سد ایلیسو؛ پیچیدگی دیپلماتیک یک مسئله هیدرولوژیک

برای نخستین بار دو سال پیش توجه مسئولان ایرانی به انتقال آب از رودخانه زاب به دریاچه ارومیه جلب شد. یکی از پر آب‌ترین رودخانه های ایران که از گردنهٔ اسدآباد در مغرب کوه الوند سرچشمه می‌گیرد و از مشرق به مغرب تا سرحد عراق جاری است و از تنگه‌های باریک راهی برای خود حفر کرده، از کوه شاهو و کوه کله‌سر می‌گذرد و پس از چرخش به طرف جنوب غربی، سرانجام به دجله می‌رسد. تغییر مسیر زاب یکی از طرح‌های دولت ایران برای احیای دریاچه ارومیه بوده که در دولت روحانی به عنوان یکی از مهمترین وعده‌های ایشان پیگیری و اجرا شد.

سال ۹۴ مدیرکل اداره محیط زیست استان آذربایجان غربی اعلام کرد که "قرار است ساخت سد کانی سیب برای مهار آب رودخانه زاب در دستور کار قرار گیرد". سدی که به گفته پرویز آراسته، سازمان محیط زیست ایران اجرای آن را مثبت ارزیابی کرده و "می‌توان با کمک آن ۶۵ میلیون متر مکعب آب را به صورت ثقلی به دریاچه ارومیه انتقال داد".

در همان زمان بحث های بسیاری بر سر انتقال آب این رودخانه به دریاچه ارومیه وجود داشت. طرفداران محیط زیست حتی در داخل ایران مخالف اجرای این پروژه بودند. گذشته از آنکه اساسا هر نوع انتقال بین حوزه ای منابع آب آثار سوء زیستبومی دارد، در این مورد خاص مشکل دیگری نیز به شدت توجه رسانه‌های زیست محیطی ایران را جلب کرد: بحران ریزگردها.

ایران نزدیک به ۱۰ سال است که با مشکل گردوغبار در مناطق غربی مواجه شده است. مشکل آنقدر حاد بود که معصومه ابتکار پس از تصدی سازمان حفاظت محیط زیست در سال ۱۳۹۲ اعلام کرد که قرار است سند ملی مقابله با گردوغبار تهیه شود و در این سند به همه موضوعاتی که می تواند در کاهش این مشکل موثر باشد پرداخته خواهد شد. اما او پس از چهارسال کنار رفت و هرگز درباره سرنوشت سندی که وعده داده بود حرفی نزد. گرچه ادعا کرد که رایزنی‌های خوبی با مقامات عراقی داشته تا مشکل را حل کند.

آیا مقام‌های ایران در نظر ندارند که رودخانه زاب اهمیت بسیاری برای اقلیم کردستان عراق دارد و با بسته شدن آن امکان هر گونه رایزنی با مقامات اقلیم کردستان عراق بر سر گردوغبار از بین خواهد رفت؟

حق نشر عکس AFP
Image caption ریزگردها و گردوغبار در ایران در سال‌های اخیر به مشکلی بزرگ تبدیل شده است

از جهتی دیگر، ایران همواره به ساخت سد ایلیسیو و آتاتورک در ترکیه و ممانعت این کشور از ورود آب رودخانه فرات به عراق و بعد به ایران اعتراض داشته است. ناصر کرمی، اقلیم شناس، در یادداشتی در رابطه با این سدها و مشکلات پیش روی ایران گفته است: "در ترکیب با اثر سد آتاتورک روی رودخانه فرات، (با ظرفیت ۴۸ میلیلرد متر مکعب) عملا با احداث سد ایلیسو بین النهرین باید با چشم انداز تاریخی‌اش وداع کند.مسئله فقط این نیست که ترکیه افزون بر نیمی از حقابه تاریخی این سرزمین را تصاحب می‌کند، بلکه اقلیم هم سر ناسازگاری داشته و دست کم باعث بیست درصد کاهش در بارش‌های سالانه این منطقه شده است."

او همچنین در مصاحبه ای با خبرگزاری آنا، اعلام کرد:" باید توجه کرد زیست‌بوم تابع مرزهای قراردادی و سیاسی نیست. هم اکنون شاهد هستیم که خشکیدگی عراق چقدر باعث تشدید بحران ریزگرد در ایران شده است. مضاف بر آنکه رودخانه زاب نقش مهمی در معیشت همسایگان کرد ما در عراق دارد و چنین انتقالی شاید ناقض تعهد عاطفی ما به این ناحیه و مردمان آن باشد. از سوی دیگر نباید راه‌حل احیای دریاچه ارومیه را در خارج از حوضه آبخیز آن جستجو کرد. هر راه‌حل این شکلی در نهایت به بروز مشکلات زیست‌محیطی تازه‌ای منجر خواهد شد."

وزیر نیرو و رئیس کنونی سازمان حفاظت محیط زیست ایران هنوز در مورد بستن رود زاب توضیحی نداده‌اند اما این خطر وجود دارد که اقدام دولت ایران، پیامدهای سنگینی چه از لحاظ دیپلماتیک و چه از لحاظ زیست محیطی برای این کشور به دنبال داشته باشد.

مسئله فقط این نیست که تغییر مسیر زاب حل مشکل ریزگردها از مسیر دیپلماتیک را برای ایران پیچیده‌تر می کند. نکته این است که اگر تحولات سیاسی آینده کردستان عراق به گونه ای باشد که موجب فاصله گرفتن دولت این منطقه از جمهوری اسلامی ایران شود آن وقت رودخانه زاب می تواند به بهانه ای برای یک کشمکش مرزی تبدیل شود. در شرایط کنونی دولت ایران و دولت اقلیم کردستان عراق مداراجویانه با یکدیگر تعامل می کنند. اما همه‌پرسی استقلال و عواقب احتمالی آن می‌تواند باعث تیره شدن روابط دو طرف و کاهش تعامل این دو دولت شود. احتمالا یکی از در دسترس ترین بهانه‌ها همین پروژه تغییر مسیر زاب خواهد بود. پروژه ای که متضررین آن اتفاقا در هر دو سوی مرز هستند: آسیب‌دیدگاه از ریزگرد در یک سو و مبتلایان به کم‌آبی در سوی دیگر.