ایران چرا در معرض زلزله قرار دارد؟ #ازمابپرس

زلزله حق نشر عکس Getty Images
Image caption سرپل ذهاب، شهری که اخیرا در اثر زلزله آسیب زیادی دید

در نتیجه زلزله یک ماه پیش در غرب ایران صدها نفر جان باختند و تعداد زیادی خانه ویران شدند. این زلزله شدید پس‌لرزه‌های زیادی هم داشت. پس از آن چند زلزله دیگر در نقاط مختلف ایران رخ داد تا روز سه‌شنبه ۲۱ آذر (۱۲ دسامبر) که زلزله‌ای در کرمان رخ داد و باعث شد بسیاری شب را با نگرانی در بیرون از خانه سپری کنند.

در این مطلب سولماز مهاجر متخصص و پژوهشگر زمين شناسی به سوال‌های مخاطبان بی‌بی‌سی فارسی درباره زمین‌لرزه پاسخ داده است.

  • ایران چرا اینهمه در معرض زلزله قرار دارد. دلایل اصلی زلزله در ایران چه می‌تواند باشد؟

ایران از لحاظ جفرافیایی در منطقه‌ای واقع شده است که صفحه‌های تکتونیک در آن منطقه به همدیگر برخورد می‌کنند. به طور مشخص صفحه تکتونیک عربستان که به طرف شمال حرکت می‌کند. وقتی این صفحه با صفحه تکتونیک اوراسیا برخورد می‌کند، این برخورد باعث تغییراتی در پوسته زمین می‌شود و ایران دقیقا در ناحیه برخورد این دو صحفه تکتونیک قرار دارد.

کره زمین به تعدادی از صفحه‌های مختلف تقسیم شده است. این صحفه‌ها که تعدادی از آنها اقیانوسی و تعدادی قاره‌ها هستند، دایما در حال حرکتند. ما این حرکت‌ها را احساس نمی‌کنیم. اما وقتی این صفحه‌ها به هم نزدیک می‌شوند، ممکن است به همدیگر فشار وارد کنند و باعث کلفت شدن پوسته زمین شود و در طی زمان‌های بسیار طولانی، برخی کوه‌ها را به وجود آورند و باعث فعال کردن گسل‌ها شوند.

سرعت حرکت صفحه عربستان که به طرف صفحه اوراسیا حرکت می‌کند در سال حدود دو و نیم سانتی متر است. از لحاظ زمین شناسی، این حرکت می‌تواند تغییراتی در زمین به وجود بیاورد که باعث لغزش گسل‌هایی شود که در ایران قرار دارد.

اگر به زلزله‌ای که در کرمانشاه رخ داد نگاه کنیم، گسلی که در این منطقه لغزش داشت، تحت تاثیر برخورد آن دو صفحه قرار گرفت. شهرها و کشورهایی که از مرزهای این صفحه‌ها دورتر واقع شده‌اند کمتر در معرض زلزله قرار دارند.

حق نشر عکس Reuters/Tasnim News Agency
Image caption زلزله سرپل ذهاب زمانی که بسیاری از مردم خانه بودند اتفاق افتاد
  • آیا امکان وقوع زلزله در فصل‌های مشخصی از سال بیشتر است؟

به طور کل، فصل مشخصی برای زلزله وجود ندارد. یعنی زلزله‌ در تمامی اوقات سال می‌تواند رخ دهد. اما در برخی نقاط دنیا، مثلا در ایالت کالیفرنیا در آمریکا مشاهده شده که وقتی باران‌های فصلی و برف می‌آید، اینها باعث می‌شود که زلزله‌های کوچکی رخ دهد.

اطلاعاتی که در این زمینه وجود دارد این است که وزن برف و باران در فصل‌های مشخصی باعث می‌شود مقداری فشار در مناطق کوهستانی کالیفرنیا وارد شود و این مناطق کوهستانی را اندکی به طرف پایین هل می‌دهد. این فشار معمولا باعث می‌شود که در این منطقه به اندازه نیم تا یک سانتی پایین می‌رود که از لحاظ زمین‌شناسی می‌تواند مقدار زیادی باشد.

در تابستان وقتی که مقدار زیادی از این برف آب می‌شود و به طرف پایین کوه‌ها حرکت می‌کند، باعث می‌شود که پوسته زمین به حالت اولی برگردد. این برگشت دوباره زمین به بالا، می‌تواند باعث ایجاد زلزله در گسل‌های فعال دور و بر شود. اما زلزله به وجود آمده از آن بزرگ نیست. بین دو تا دو و نیم درجه هستند که خطرناک نیستند.

  • پس‌لرزه‌های زلزله ناشی از چیست و چرا پسلرزه‌ها رخ می‌دهند؟

پس‌لرزه‌ها معمولا بعد از شوک اصلی زلزله به وجود می‌آید. هرچه زلزله بزرگتر باشد، پس‌لرزه‌ها هم می‌توانند بزرگتر باشند. اما در کل پس‌لرزه‌ها ضعیف‌تر از زلزله اصلی است.

وقتی زلزله بزرگی رخ می‌دهد، مقدار فشاری که بر پوسته زمین وجود داشته، در اثر لغزش گسل تغییر می‌کند. این تغییر روی زمین هم احساس می‌شود. آزاد شدن این فشار و این تغییر می‌تواند مقداری فشار روی گسل‌های نزدیک به گسل اصلی وارد کند. فشار اضافه‌شده روی گسل‌های کناری گسل اصلی باعث می‌شود که اگر آن گسل‌ها آمادگی لغزش داشته باشند، زلزله جدید به وجود بیاید.

گسل اصلی که زلزله را به وجود آورده است هم می‌تواند پس‌لرزه‌های خودش را داشته باشد.

پس‌لرزه در ساعت‌ها و روزهای بعد از زلزله رخ می‌دهد، اما ممکن است هفته‌ها، ماه‌ها و حتی در بعضی نقاط جهان مشاهده شده که تا یک سال بعد از زلزله اصلی رخ دهد. اما با گذشت زمان معمولا اندازه و تعداد این پس‌لرزه‌ها کمتر می‌شود. اما ارتباط خطی وجود ندارد و نمی‌شود به طور قطعی حکم کرد که پس‌لرزه پس از زمان مشخصی رخ خواهد داد یا نه.

حق نشر عکس Getty Images
Image caption تهران روی گسل‌های زلزله قرار دارد
  • این که می‌گویند زلزله‌‌های بزرگتری در ایران رخ خواهد داد درست است؟ آیا می‌شود زلزله را پیشبینی کرد؟

زلزله قابل پیشبینی نیست. دانشمندان سعی کرده‌اند زلزله‌هایی را پیشبینی کنند، اما هیچ‌گاه موفق به این کار نشدند. زمانی که زلزله اتفاق می‌افتد انرژی جمع‌شده در نزدیک پوسته زمین نزدیک گسل‌ها آزاد می‌شود و به سطح زمین می‌آید در آن زمان است که ما آن را حس می‌کنیم.

دانشمندان در بیشتر موارد می‌دانند که این گسل‌ها و شکستگی‌هایی که در پوسته زمین قرار دارند، در کجا هستند و حتی چگونگی حرکت آنها را می‌دانند. بر اساس این دانش می‌شود تا حد کمی پیش‌بینی کرد که در یک منطقه امکان زلزله وجود دارد یا نه، اما زمان و مکان و شدت زلزله را نمی‌توان پیشبینی کرد.

این زلزله نیست که تلفاتی به آدم‌ها وارد می‌کند بلکه این ساختمان‌ها است که در اثر زلزله صدمه می‌بینند و فرو می‌ریزند و باعث کشته و زخمی شدن افراد می‌شوند.

برای کاهش تلفات ناشی از زلزله در مناطق زلزله‌خیز لازم است ساختمان‌ها با معیارهای مقاوم در برابر زلزله ساخته شوند.

  • آیا زلزله در ایران به پروژه هارپ و فعالیت‌هایی برای ساختن بمب مرتبط است؟

ربط دادن زلزله ایران به فعالیت‌های بمب‌سازی و پروژه "هارپ" شایعاتی بیش نیست و اینها ربطی با زلزله ندارد.

ایران از گذشته سرزمینی زلزله‌خیز بوده است. زلزله در زمان‌های بسیار قدیم در ایران اتفاق افتاده است، در حاضر هم اتفاق می‌افتد و در آینده هم اتفاق خواهد افتاد.

مطالب مرتبط به زلزله:


این مطلب برای پاسخ به سوال‌های شماری از مخاطبان بی‌بی‌سی فارسی تهیه شده است.

شما هم می‌توانید سوال‌های خود را از طریق فرم‌های #ازمابپرس که در مطالب وبسایت می‌گذاریم برای ما بفرستید، تا سوال‌های شما به مطالب و گزارش‌های بی‌بی‌سی فارسی تبدیل شوند.

اینجا درباره #ازمابپرس بیشتر بخوانید.

موضوعات مرتبط