بنیاد مستضعفان از آغاز تا اکنون

طی روزهای گذشته برای اولین بار پس از تشکیل بنیاد مستضعفان در سال ۱۳۵۷، صورتهای مالی حسابرسی شده این مجموعه منتشر شد و متعاقبا صورتهای مالی ۱۵ سال ۱۳۸۰-۱۳۹۵ این مجموعه بر روی سایت اینترنتی آن قرار گرفت. به همین دلیل نگاهی می اندازیم به تاریخچه و حوزه های فعالیت این نهاد و نقش آن در اقتصاد ایران و نتایج شفاف سازی عملکرد شرکتهای شبه دولتی مانند بنیاد مستضعفان.

پیشینه و هدف از تاسیس

سنگ بنای تشکیل بنیاد مستضعفان بر پایه فرمان ۹/۱۲/۱۳۵۷ آیت الله خمینی رهبر انقلاب خطاب به شورای انقلاب اسلامی نهاده شد. به موجب این فرمان این بنیاد ماموریت یافت تمام اموال منقول و غیرمنقول سلسله پهلوی(بنیاد پهلوی) و شاخه ها و مربوطین به این سلسله را به نفع مستمندان و کارگران و کارمندان ضعیف مصادره نماید. پس از فراز و نشیب های بسیار و حضور نخست وزیران وقت رجایی و میرحسین موسوی به عنوان سرپرست در مقاطع مختلف، در سال ۱۳۶۷ با فرمان آیت الله خمینی نام این نهاد به بنیاد جانبازان تغییر کرد و پس از رسیدن آیت الله خامنه ای به رهبری جمهوری اسلامی، در سال ۱۳۶۸ به بنیاد مستضعفان و جانبازان تغییر نام یافت. نهایتا در سال ۱۳۸۳ و با محول کردن حوزه جانبازان به سازمان جدیدی به عنوان بنیاد شهید و امور ایثارگران، این نهاد با نام بنیاد مستضعفان انقلاب اسلامی به ادامه فعالیت پرداخت. هدف کلی این نهاد کمک به ارتقاء سطح زندگی مادی و معنوی و فرهنگی مستضعفین و محرومین جامعه همراه با اداره بهینه داراییهای تحت پوشش و حضور موثر در صحنه های اقتصادی در چارچوب سیاستهای اقتصادی نظام ذکر شده است.

حوزه های فعالیت

بر اساس اطلاعات منتشر شده در صورتهای مالی و سایت اینترنتی این بنیاد، عمده فعالیتهای اقتصادی این گروه در حوزه های خدمات(عمدتا در حوزه های مالی و فناوری اطلاعات)، صنعت و معدن، انرژی، ساختمان و کشاورزی و در یازده هلدینگ تخصصی و ۱۸۹ شرکت و موسسه با سهام مدیریتی متمرکز گردیده هرچند در کنار فعالیتهای اقتصادی مذکور، این نهاد در حوزه های اجتماعی و فرهنگی نیز دارای شرکتها و موسساتی است که فعالیت گسترده ای در حوزه های خود دارند. از شرکتهای شناخته شده تحت پوشش بنیاد در حوزه های مختلف می توان به شرکت ایرانسل در حوزه فناوری اطلاعات، شرکت نفت بهران در حوزه نفت و انرژی، آزادراه تهران-شمال و برج علوی نیویورک در حوزه عمران و ساختمان و بانک سینا در حوزه خدمات مالی اشاره نمود. بر اساس اطلاعات مندرج در صورتهای مالی سال ۱۳۹۵ بنیاد، بیش از ۶۰ شرکت از شرکتهای تابعه این نهاد به دلایل مختلف مانند ماهیت غیراقتصادی، پروژه در حال تاسیس و یا سوءعملکرد با مشکل زیان سنواتی و یا زیان جاری مواجهند که راهکارهای مختلفی مانند فروش سهام یا تغییر رویه عملکرد به منظور اصلاح این وضعیت پیش بینی گردیده است.

بیشتر بخوانید:

ابعاد و حجم فعالیت در مقایسه با سایر هلدینگ های بزرگ اقتصادی

بر اساس صورتهای مالی سال ۱۳۹۵ این نهاد، میزان داراییهای این بنیاد بیش از۵۶۰۰۰ میلیار تومان(حدود ۱۴ میلیارد دلار) می باشد که با توجه به اینکه عمده داراییهای شرکتها در صورتهای مالی بر اساس ارزش اسمی و نه ارزش واقعی قیمت گذاری می شوند، این رقم می تواند به چندین برابر افزایش یابد. از نظر میزان درآمد نیز رقم اعلام شده برای در آمد حاصل از فروش کالا و خدمات در سال ۱۳۹۵ بیش از ۲۸۳۵۰ میلیارد تومان(حدود ۷ میلیارد دلار) بوده که حدود ۳۵% آن ناشی از فروش کالا عمدتا در بخشهای صنایع غذایی و کشاورزی، نفت و انرژی و صنعت و معدن و حدود ۶۵% ناشی از ارائه خدمات عمدتا در بخشهای خدمات مالی و بانکی، فناوری اطلاعات و صنعت و معدن بوده است. نهایتا میزان سود خالص بنیاد در سال ۱۳۹۵، ۲۷۰۰ میلیارد تومان(بیش از ۷۰۰ میلیون دلار) و سود انباشته سنواتی آن بیش از ۱۳۸۰۰ میلیارد تومان(حدود ۳.۵ میلیارد دلار) برآورد گردیده است.

شایان ذکر است بعضی شرکتهای زیرمجموعه گروه بنیاد با ورود به بورس و ارائه بخشی از سهام خود به شرکتهای سهامی عام تبدیل شده و به طور منظم گزارشهای مالی خود را به بورس ارائه می کنند ولی کنترل سهام مدیریتی این شرکتها و در نتیجه مدیریت شرکت کماکان در دست گروه بنیاد است. از جمله این شرکتها که به طور مستقل نیز در جمع صد شرکت برتر ایران از نظر فروش قرار دارند می توان به شرکت گروه گسترش ارتباطات و فناوری اطلاعات سینا، بانک سینا، شرکت تخصصی گسترش صنایع غدایی سینا، شرکت نفت بهران و شرکت صنایع برق و انرژی صبا اشاره نمود.

بازخوردهای رسانه ای فعالیتها

شاید مهمترین حادثه ای که در سالهای اخیر دوباره نام بنیاد مستضعفان را بر سر زبانها انداخت حادثه اسفبار آتش سوزی ساختمان پلاسکو متعلق به این نهاد بود. حادثه ای که حتی پای رییس این سازمان سعیدی کیا را به رسانه ها باز کرد و او از ساخت ۲ ساله این مجتمع با طراحی جدید و ایمنی بالا خبر داد. اما با مروری بر خبرهای حوزه های مختلف می توان نشانه های زیادی از اختلافات این بنیاد با وزارتخانه ها و سازمانهای مختلف دولتی دید: از اختلاف با وزارت ارتباطات در مورد ارائه خدمات wifi عمومی گرفته تا منازعات داغ بر سر مالکیت و کاربری کاخهای سعد آباد و نیاوران و گچسر، خانه ثابت پاسال، خانه وثوق الدوله و موزه دفینه با سازمان میراث فرهنگی، مسائل حقوقی پیش آمده بر سر برج علوی و احتمال مصادره آن توسط دولت آمریکا به عنوان پرداخت غرامت برخی حوادث تروریستی و اختلاف با وزارت بهداشت بر سر مالکیت و کاربری دانشکده توانبخشی دانشگاه تهران، تنها بخش مهم و رسانه ای شده نفوذ این بنگاه در حوزه های متنوع اقتصادی کشور است.

شفاف سازی مالی و آینده

به نظر می رسد بنیاد مستضعفان با انتشار صورتهای مالی خود در اجرای قانون مصوب سال ۱۳۹۳ مجلس مبنی بر لزوم شفافیت شرکتهای شبه دولتی و ارائه صورتهای مالی به سازمان بورس و اوراق بهادار، پیشقدم شده است. با توجه به ابلاغ سه ضمانت اجرایی این قانون توسط رییس جمهور در روزهای اخیر که در پی عدم اجرای قانون سال ۱۳۹۳ توسط این نهادها به تصویب رسید و جریمه ها و محدودیت های سختی که این ابلاغیه برای شرکتهای متخلف در نظر می گیرد، باید در روزهای آتی منتظر گزارش سایر بنیادها و نهادهای عمومی و شبه دولتی کشور نیز بود تا شاید بدین ترتیب ابعاد تازه ای از این بخش مبهم اقتصاد ایران بر مردم آشکار شود. هرچند مسائل متعددی مانند نحوه هزینه کرد سود این نهادها، قوانین مرتبط با کمکهای مالی آنها به سازمانها و نهادهای مختلف دولتی و شبه دولتی دیگر و چگونگی پایش حرکت آنها در مسیر اهدافی که بر مبنای آن شکل گرفته اند کماکان در اذهان عمومی به عنوان سوالهایی بزرگ باقی خواهند ماند.