آیا روسیه علیه ایران با اسرائیل معامله خواهد کرد؟

پوتین و بشار اسد حق نشر عکس ANADOLU

چند روز پیش مقاله‌ای در روزنامۀ متمایل به چپ هاآرتص، چاپ اسرائیل، منتشر گردید که در آن استدلال شده بود که "پوتین آماده است برای راضی نگاه‌داشتن اسرائیل و حفظ پیروزی‌های به دست آمدۀ (بشار) اسد، دست از رابطه‌اش با ایران بکشد". آیا این تلقی صحیح است؟

دو تحول باعث گردیده که در محافل سیاسی داخل و خارج ایران این بحث مطرح گردد که روسیه با اسرائیل بر سر ایران معامله کرده است؛ اول، به دلیل اظهارات ولادیمیر پوتین، رئیس جمهور روسیه، مبنی برضرورت خروج همه نیرو‌های خارجی از سوریه. آقای پوتین اشاره‌ مشخصی به ملیت نیروهای خارجی نکرده بود اما بعد از آن سفیر روسیه در دمشق گفت که این اظهار نظر شامل نیروهای ایرانی هم می‌شود. ایران واکنش نشان داد و چند روز بعد سخنگوی وزارت خارجه ایران اعلام کرد که نیروهای ایرانی تا زمانی که "نیاز باشد و خطر تروریسم در سوریه باقی باشد و دولت سوریه بخواهد" در خاک آن کشور باقی خواهند ماند.

دوم، نشان ندادن واکنش توسط روسیه به حملات اسرائیل علیه مواضعی در خاک سوریه که اسرائیل ادعا می‌کند مراکز نظامی است که ایران و یا نیروهای هم‌پیمانش از آن استفاده می‌کنند.

در خصوص تحول نخست، روسیه و همه کشورهای درگیر در سوریه می‌دانند که روس‍‌‌‌‌ها دستکم در مورد برخی از نیروهای درگیر در سوریه فاقد قدرت لازم برای خارج کردن آنها از سوریه هستند؛ تحقق چنین امری، حداقل به لحاظ قانونی نیاز به قطعنامه‌ای از سوی شورای امنیت سازمان ملل در این خصوص دارد. اما صدور چنین قطعنامه‌ای نیز با مشکل روبروست. طبق قطعنامه ۴۹۷ شورای امنیت سازمان ملل ارتفاعات جولان متعلق به سوریه بوده و انضمام و اشغال آن توسط اسرائیل غیر‌قانونی است. به عبارت دیگر اگر قرار بر این شود که همه نیروهای خارجی از سوریه خارج شوند این امر شامل اسرائیل نیز خواهد شد. از اینرو با توجه به نزدیکی کم‌سابقه دولت فعلی آمریکا با اسرائیل (از جمله به رسمیت شناختن بیت‌المقدس به عنوان پایتخت اسرائیل برای اولین بار توسط آمریکا) تصویب چنین قطعنامه‌ای به احتمال قوی با وتوی آمریکا روبرو خواهد شد.

حق نشر عکس Getty Images

به این ترتیب اظهار نظر آقای پوتین را می‌توان در واقع یک ژست دیپلماتیک تعبیر کرد. واقعیت این است که فشار اصلی روسیه، همانطور که سرگئی لاوروف ، وزیر امور خارجه آن کشور، روز ۹ خرداد اظهار داشت، عمدتا بر خروج نیروهای نیابتی ایران و ایجاد منطقه کاهش تنش در جنوب غرب سوریه در مجاورت ارتفاعات جولان و نزدیک به مرز اسرائیل متمرکز است. این امر هم نه به دلیل صرفا خوش آمدن اسرائیل بلکه برای جلوگیری از یک برخورد نظامی تمام عیار بین ایران و اسرائیل است. برخوردی که می‌تواند تمامی دستاوردهای روسیه در سوریه را برباد دهد.

اما در خصوص نشان ندادن واکنش به حملات اسرائیل در سوریه، تقریبا با اطمینان می‌توان گفت که روسیه از قبل در جریان چنین عملیاتی قرار می‌گیرد چرا که اسرائیل به مناطقی حمله کرده که روس‌ها در آنجا پوشش ضدهوائی قدرتمندی را برپا کرده‌ا‌ند. از این‌رو، به احتمال قوی توافقی بین دو طرف صورت گرفته که روسیه با حملات محدود اسرائیل موافقت کرده مشروط بر اینکه قضیه به یک جنگ بزرگ با ایران منتهی نشود. این سیاست را نمی‌توان دست کشیدن از رابطه با ایران تلقی کرد. حسین سلامی، جانشین فرمانده کل سپاه، تبادل آتش چند هفته پیش در سوریه را "پاسخ" به حمله اسرائیل به نیروهای ایرانی در پایگاه تی چهار در سوریه توصیف کرد. وی روز ۱۸ خرداد گفت: " (اسرائیلی‌ها) گفتند اگر پاسخ دهید نظام سوریه را پایان می‌دهیم اما در جولان پاسخ داده شد و ده‌ها فروند موشک پرواز کرد و پیغام داده شد اگر پاسخ دهید قلب تل‌آویو را با خاک یکسان می‌کنیم". وی افزود: "از آن روز خفه شدند". اگر صحبت‌های سلامی صحت داشته باشد، خویشتنداری اسرائیل را می‌توان در چارچوب توافق آن کشور با روسیه تفسیر کرد.

حق نشر عکس Khamenei.ir
Image caption نزدیکی روسیه به ایران به آنجا رسید که آیت‌الله خامنه‌ای پوتین را "شخصیت برجسته‌ای در دنیای امروز" خطاب کرد

اصولا روابط بین کشورها براساس دوستی و رفاقت نیست که یکی به دیگری از پشت خنجر بزند. منافع است که روابط را شکل می‌دهد. حتی نزدیکترین متحدین روابطشان براساس اعتماد و دوستی نیست. اسرائیلی‌ها علیه آمریکائی‌ها جاسوسی می‌کنند، آمریکائی‌ها علیه اسرائیل، آلمان‌ها به آمریکا کمک می کنند که علیه کشور های اروپائی جاسوسی کند اما در همان حال آمریکائی‌ها بر روی تلفن همراه خانم مرکل شنود می‌گذارند. این نظم روابط بین‌الملل است که براساس سوء‌ظن بین کشور‌ها بنا شده است.

در جریان تحریم‌های هسته‌ای، روسیه از تحریم‌های سازمان ملل علیه ایران حمایت کرد چرا که یک ایران مجهز به سلاح هسته‌ای را در همسایگی‌اش تهدیدی برای امنیت ملی خود می‌دید. همین گونه بحث‌ها مبنی بر سازش روسیه با آمریکا و پشت کردن به ایران در همان زمان مطرح شد. اما چیزی نگذشت که نزدیکی روسیه به ایران به آنجا رسید که آیت‌الله خامنه‌ای پوتین را "شخصیت برجسته‌ای در دنیای امروز" خطاب کرد.

چند عامل رابطه استراتژیک روسیه و ایران را شکل می‌دهد. اول، هر دو کشور، اما از زوایای متفاوت، با برتری و هژمونی آمریکا مخالفند. انضمام شبه جزیره کریمه به روسیه و نزاع بر سر اوکراین موضوعاتی هستند که تا آینده قابل پیش‌بینی بین غرب به رهبری آمریکا و روسیه حل نخواهند شد. روسیه تحمل ظهور یک اوکراین عضو پیمان ناتو را درست زیر گوش خود ندارد. ایران نیز از روزی که سنگ بنای جمهوری اسلامی گذاشته شد با آمریکا در چند جبهه درگیر بوده است. مهم‌ترین آنها مخالفت ایران با حضور نظامی آمریکا در منطقه و مخالفت با وجود کشوری به نام اسرائیل است. در واقع همین موضع مشترک ایران و روسیه نسبت به آمریکا باعث شده که هر دو کشور تحت تحریم‌های شدید آمریکا قرار بگیرند.

دوم، هم روسیه (در چچن و در رابطه با تروریسم) و هم ایران، افراط‌گرایان سنی را تهدیدی جدی برای امنیت ملی خود می‌بینند و یکی از اهداف عمده آنها از میان بردن گروه‌های مزبور است.

دو عامل فوق باعث نزدیک شدن روسیه و ایران به یکدیگر در سوریه شد. در حالی که بشار اسد بخش اعظم کشور را از دست داده بود با شکل‌گیری همکاری بین روسیه و ایران، از سپتامبر ۲۰۱۵ ورق به نفع اسد برگشت.

حق نشر عکس Tass
Image caption اسرائیل بشار اسد را "حذف" و دولت او را سرنگون خواهد کرد

عامل سوم، نفس تحریم‌های اقتصادی آمریکاست که برای هر دو کشور ایران و روسیه که به لحاظ جغرافیائی در موقعیت ویژه‌ای نسبت به هم هستند فرصت برقراری روابط تجاری گسترده‌تر را فراهم و الزام‌آور کرده است.آقای پوتین روز ۱۹ خرداد در حاشیه اجلاس سران کشورهای عضو سازمان همکاری‌های شانگهای در چین، در ملاقاتی با حسن روحانی از عضویت کامل ایران در سازمان مزبور، که رفته رفته با وجود چین به یک قطب اقتصادی تبدیل می‌شود، حمایت کرد و گفت که ایران و روسیه در روابط اقتصادی و در تامین ثبات منطقه همکاری‌های موفقی دارند.

از اینکه اسرائیل در تصمیم‌گیری‌های کرملین موثر است شکی نیست اما برای راضی کردن روسیه و پشت کردن آن کشور به ایران باید دید اسرائیل چه چیزی برای ارائه کردن دارد. اسرائیل عمدتا از میان دو تاکتیک "چماق و شیرینی" تنها از تاکتیک چماق استفاده می‌کند و اینکه در صورت عدم همکاری روسیه برای مهار ایران، اسرائیل بشار اسد را "حذف" و دولت او را سرنگون خواهد کرد. هر چند که این سیاست روسیه را وادار به اتخاذ نرمش‌هائی در برابر اسرائیل می‌کند اما به نظر نمی‌رسد آنقدر قدرتمند باشد که روسیه دست از ایران به عنوان یک همکار استراتژیک بکشد. تنها در صورتی تحقق چنین امری ممکن است که اسرائیل از نفوذ خود استفاده کرده و بتواند آمریکا را متقاعد کند تحریم‌های روسیه را لغو کند. این امر هم با توجه به جو ضد روسی که بر اثر متهم شدن آن کشور به دخالت در انتخابات ۲۰۱۶ آمریکا هم اکنون در آمریکا بوجود آمده تقریبا غیر‌ممکن به نظر می‌رسد.