تحریم ایران؛ تلاش برای دور زدن آمریکا با مثلث چین، هند و روسیه

بندر "شهید رجایی" در جنوب ایران حق نشر عکس Getty Images
Image caption بندر "شهید رجایی" در جنوب ایران

ایران آن‌گونه که حسن روحانی، رئیس جمهوری این کشور تاکید کرده است، قصد دارد تحریم‌های نفتی، تجاری و مالی آمریکا علیه اقتصاد ایران را "با افتخار" دور بزند.

این ادعای عالی‌ترین مقام اجرایی جمهوری اسلامی، اشاره‌ای تلویحی به همراهی اتحادیه اروپا، چین و روسیه با ایران برای حفظ توافق هسته‌ای سال ۲۰۱۵ کشورهای گروه ۱+۵ با ایران در شرایط خروج یک جانبه آمریکا از این توافق است.

این همراهی که با طرح وعده حمایت از ادامه تجارت این کشورها با ایران توام شده، دولت ایران را امیدوار کرده است تا با اتکاء به تجربه تحریم‌های گسترده اقتصادی در سال‌های ۱۳۹۰ و۱۳۹۱ بر اثرات بازگشت موج تحریم‌های یک‌جانبه آمریکا غلبه کند.

اما در شرایط فعلی، این امیدواری‌ها تا چه حد عملی است؟

مثلث تجاری چین، هند و روسیه

ایران در حال حاضر به دنبال احیای نظام مبادله نفت در برابر کالا با سه کشور چین، هند و روسیه است. معافیت مقطعی چین و هند در برابر تحریم خرید نفت ایران، این فرصت را برای دولت این کشور مهیا کرده تا تجربه دور قبلی تحریم ها را تکرار کند. روسیه نیز که در شرایط مشابه ایران تحت تحریم‌های آمریکا قرار دارد از این توسعه تجارت حمایت می‌کند.

به این صورت که پول نفت ارسالی ایران به این سه کشور بر مبنای پول ملی این کشورها در حساب بانکی دولتی که مراودات بین‌المللی ندارد و یا تراکنشی با نظام مالی مرتبط با آمریکا ندارد، سپرده می‌شود و در مقابل ایران ما به ازاء این رقم، کالا وارد خواهد کرد.

پیشتر و در فاصله سال‌های ۱۳۸۹ تا ۱۳۹۳ این روش به یک فرصت برای این مثلث تجاری تبدیل شد. به طوری که واردات ایران از این سه کشور از حدود ۷ میلیارد دلار در سال ۱۳۸۹ به نزدیک ۱۷ میلیارد دلار در سال ۱۳۹۳ رسید.

در این میان صادرات هند به ایران سه برابر و واردات کالاهای چینی به ایران دو برابر شد. صادرات روسیه به ایران نیز در فاصله سال‌های ۱۳۸۹ تا ۱۳۹۱ بیش از پنج برابر شد.

درمجموع بیش از ۳۰ درصد واردات ایران به این سه کشور وابسته شد و این سهم پس از حصول توافق هسته‌ای پابرجا ماند و با خروج آمریکا از برجام افزایش یافته است.

بیشتر بخوانید:

چنان‌که در نیمه اول سال ۱۳۹۷ سهم این سه کشور در واردات ایران به نزدیک ۳۴ درصد رسیده است.

همزمان معاون سازمان توسعه تجارت ایران خبر داده که در جریان بازگشت تحریم‌های آمریکا، چهار منطقه در آفریقا نیز برای توسعه نظام مبادله کالا به کالا در نظر گرفته شده است.

حمایت تجاری اروپا

فارغ از همکاری با سابقه چین، هند و روسیه، این بار ایران روی همکاری تجاری اروپا حساب ویژه‌ای باز کرده به طوری که مدعی است به دلگرمی این حمایت تاکنون به برجام متعهد مانده است. اتحادیه اروپا در پی خروج یک جانبه آمریکا از برجام، به ایران وعده داد که با طراحی و اجرای مکانیزم ویژه نقل و انتقال کالا از این کشور در برابر تحریم‌های آمریکا حمایت خواهد کرد.

این مکانیزم در واقع ایجاد یک نهاد تسویه مالی تجاری با ایران است که در حاشیه نظام متداول مالی در جهان و خارج از سیطره پیام رسان مالی سوئیفت فعالیت خواهد کرد.

به عنوان مثال ایران به ایتالیا نفت ارسال خواهد کرد. ما به ازاء یورویی این محموله در حساب نهاد مالی مستقر در یکی از کشورهای اروپایی مثلا آلمان یا فرانسه واریز خواهد شد. سپس ایران از شرکتی بلژیکی کالایی می‌خرد و این شرکت قیمت فروش را با ارائه اسناد لازم از آن نهاد مالی دریافت می‌کند.

اجرایی شدن این روش تاکنون با چند مانع جدی مواجه بوده است. برخی دیپلمات‌های اروپایی اعلام کرده‌اند که در ابتدای امر محل استقرار آن محل چالش است چرا که کشورهای اروپایی نگران ریسک پذیرش آن در برابر برخورد سیاسی یا اقتصادی احتمالی آمریکا هستند.

در عین حال، شرکت‌های بزرگ و متوسط اروپایی نگران این هستند که هرگونه مبادله با ایران، آنها را گرفتار تحریم‌های ثانویه آمریکا کند. بنابراین پیش‌بینی دیپلمات‌های اروپایی این است که مکانیزم تسویه مالی اروپا در صورت اجرایی شدن تنها شامل انتقال برخی محموله‌های دارویی و کالاهای ضروری خواهد شد که با کمک شرکت های کوچک اروپایی انجام خواهد شد. اما اجرای همین سطح از تجارت با ایران نیز با دشوارهایی رو به روست.

مشکلات پیش رو

حق نشر عکس Getty Images

با وجود اعطای معافیت موقت به هشت کشور اروپایی و آسیایی از شمول تحریم خرید نفت ایران توسط آمریکا، به نظر می‌رسد فرصتی کوتاه‌مدت برای تبادل نفت در برابر کالا طی دور تازه تحریم‌ها نیز فراهم شده است. اما این تحریم‌ها افزون بر این که بانک‌های ایرانی را شامل شده، تاکید ویژه‌ای نیز بر توقف همکاری بین‌المللی با کشتیرانی و اعطای خدمات بیمه حمل و نقل به ناوگان نفتی و تجاری از مبدا و نیز به مقصد ایران دارد.

رخدادی که ریسک تجارت با ایران را حتی برای شرکت‌های کوچک نیز افزایش داده است. در چنین شرایطی ایران ناگزیر خواهد بود تا ضمن اعطای تخفیف‌های قیمتی برای فروش نفت از تجربه تاسیس شرکت بیمه در خارج از کشور و تشکیل سندیکایی با همکاری شرکت‌های بیمه کمتر شناخته شده و تازه کار آسیایی استفاده کند.

بیشتر بخوانید:

با پرداخت هزینه بیشتر حتی شاید ایران همانند دور قبل تحریم‌ها از پرچم برخی کشورهای کوچک آسیایی و آفریقایی برای تردد کشتی‌ها و نفتکش‌ها استفاده کند و مانع از توجه ناظران تردد دریایی به شماره ثبتی کشتی ایرانی شود. همچنین ایران تجربه اجاره گران‌تر از معمول برخی کشتی‌های خارجی را نیز داشته است.

در مورد فروش نفت، ایران پیشتر از ابزار ذخیره سازی نفت روی دریا و در نفتکش‌های بزرگ و نیز ذخیره نفت در سایر کشورها بهره برده است. اما در مورد تبادل کالا با حجم کم، ایران می‌تواند با بهره‌گیری از تاکید آمریکا بر خارج شمول بودن دارو و غذا از دامنه گسترده تحریم‌ها به چند اقدام موازی با هم دست بزند. از جمله با فعال‌سازی نهادهای خیریه در امر واردات دارو و کمک‌های بشردوستانه، پرداخت کارمزد بیشتر به بانک‌های کوچک آسیایی و همکاری پرهزینه‌تر از معمول با فرودگاه‌های کوچک خصوصی در آسیا و حتی اروپا به واردات اقلام ضروری اقدام کند.

گذشته از این روش‌ها، ایران در زمان تحریم‌های قبلی، در برخی کشورهای آسیایی اقدام به ثبت شرکت‌های صوری تجاری و حتی بانک کرده بود و بخشی از معاملات خود و نقل و انتقالات مالی خود را از این طریق انجام می‌داد.

اجرای این روش همواره با تعقیب و گریز با آمریکا همراه بوده و خواهد بود. چرا که مطابق ادعای آمریکا هدف اصلی این کشور از تحریم ایران محدودسازی دسترسی این کشور به منابع ارزی حاصل از فروش نفت است والا مبادله نفت در برابر کالا با هدف اصلی اعمال این تحریم‌ها همخوانی دارد.

اما آنچه بدیهی به نظر می‌رسد، ایران برای موفقیت در دور زدن تحریم‌های آمریکا چه از طریق همکاری پنهانی با شبکه مالی بین‌المللی و چه از طریق تبادل کالا با کالا ناگزیر از پرداخت هزینه‌های بالاتر از معمول خواهد بود. رخدادی که ایران را به یک مشتری جذاب برای شرکت‌های کوچک و تازه تاسیس و یا اقتصادهای با درجه فساد بالا بدل خواهد کرد.

موضوعات مرتبط