آیا انتقاد جنتی به مجلس وارد است؟

جنتی حق نشر عکس IRNA

احمد جنتی، روز پنج‌شنبه ۲۹ آذر از عملکرد برخی از نماینده‌های مجلس انتقاد کرده و پیشنهاد داده است برای آنها "دوره‌های‌ آموزشی و اخلاقی" قبل از شروع کار نمایندگی برگزار شود.

دبیر شورای نگهبان در مراسم هفته پژوهش گفت که "متاسفانه برخی [نمایندگان] به ابتدایی‌ترین مسائل مربوط به مجلس آشنایی ندارند و چه بسا برخی اصلاً یک بار متن قانون اساسی را نخوانده باشند."

این موضع‌گیری‌ بعد از انتشار چند فیلم از پرخاشگری و تندی دستکم سه نماینده مجلس؛ محمد باسط درازهی، نماینده سراوان، محمد حسن‌نژاد، نماینده جلفا و مرند و معصومه آقاپور، نماینده شبستر با مخاطبانشان ابراز شده است.

عباسعلى کدخدایى، سخنگوى شوراى نگهبان هم روز جمعه ۳۰ آذر در توئیتى با اشاره به عملکرد مجلس نوشت نظارت این نهاد که آن را "حداقلی" عنوان کرده، کافی نیست و مجلس نیازمند ساز و کار "‫شایسته‌گزینی‬"است.

حق نشر عکس IRNA

از سویی گروهی از اساتید دانشگاه و صاحبنظران، بخشی از مشکلات سیاسی، اقتصادی و اجتماعی کشور را ناشی از غیرتخصصی بودن مصوبات مجلس می‌دانند. مسعود پزشکیان، نایب‌رئیس مجلس دهم در یک سخنرانی گفته است بسیاری از تصمیمات مجلس اعتبار علمی ندارد و برخی طرح‌هایی که در صحن علنی عنوان می‌شوند "حتی یک داده علمی هم ندارند."

اما آیا این انتقاد از سوی دبیر و اعضای شورای نگهبان وارد است؟ سهم این نهاد در تبعاتی که تصمیمات مجلس برای ایران در پی دارد چقدر است؟

مطابق اصل ۹۹ قانون اساسی، نظارت بر انتخابات با شورای نگهبان است و بر اساس اصل ۹۸ که تفسیر قانون اساسی را بر عهده شورای نگهبان گذاشته، این شورا نظارت در اصل ۹۹ را استصوابی دانسته است.

با این تفسیر، تکلیف ترکیب قوه مقننه با ۱۲ عضو این نهاد است که صلاحیت تمام داوطلبان نامزدی در انتخابات ریاست جمهوری و مجلس را بررسی می‌کنند. تنها کسانی می‌توانند در رقابت‌های انتخاباتی شرکت کنند که از فیلتر فقها و حقوقدانان شورای نگهبان گذشته باشند.

در دو مجلس اول و دوم، تقریبا بیشتر طیف‌های سیاسی ایران، نمایندگانی در صحن داشتند. اما با استصوابی شدن نظارت شورای نگهبان پس از درگذشت آیت‌الله خمینی، بنیانگذار جمهوری اسلامی، درهای مجلس به روی جمع زیادی از گروه‌های سیاسی بسته شد. تغییر نحوه بررسی صلاحیت ها به استصوابی از انتخابات مجلس چهارم خود را نشان داد. در یک اتفاق بی‌سابقه ۴۴ نفر از نمایندگان مجلس سوم رد صلاحیت شدند.

حق نشر عکس YJC

پس از آن و در جریان انتخابات مجلس هفتم، این موضوع نمود بیشتری پیدا کرد و به تدریج وسعت بیشتری یافت. تا آنجا که در انتخابات مجلس دهم، به گفته حسین مرعشی، از اعضای ارشد حزب کارگزاران، "از ۳ هزار اصلاح‌طلب داوطلب نمایندگی مجلس، تنها ۵ نفر از تهران و ۲۵ نفر در سایر شهرهای ایران باقی ماندند."

با پیگیری چنین سیاستی، شورای نگهبان در طول چهل سال گذشته از نهادی ناظر به بازیگری پرقدرت تبدیل شده است که نقشی عمده در بافت سیاسی ایران دارد.

معیار شورای نگهبان در بررسی صلاحیت‌ها

در قانون اساسی ضوابط داوطلبی نمایندگی مجلس شورای اسلامی مشخص شده است. اما با ارائه تفسیر"نظارت استصوابی" از سوی شورای نگهبان، ابعاد و استناد این اعضا در بررسی صلاحیت‌ها بیشتر از آن شرایطی است که در قانون آمده است.

احمد جنتی که بیش از ۲۶ سال است دبیری شورای نگهبان را بر عهده دارد، سال ۸۶ وظیفه نهاد تحت مسئولیتش را "جلوگیری از دستیابی افراد غیر صالح به مناصب و قدرت" عنوان کرد و گفت :"این کار ابتدا وظیفه هیات‌های اجرایی و هیات‌های نظارت و در مراحل بعد وظیفه شورای نگهبان" است.

با این حال مصادیق تشخیص افراد صالح از غیرصالح مشخص نیست و به تشخیص شش فقیه و شش حقوقدان شورای نگهبان وابسته است.

حق نشر عکس IRNA

این روحانی ۹۱ ساله منصوب آیت الله خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی اردیبهشت ۹۵ نیز در جمع مسئولان برگزاری مراسم سالگرد انقلاب گفته بود که "مسئولان، مراجع، اساتید و طلاب باید انقلابی باشند تا به درد مردم و مملکت بخورند وگرنه هر چه با سواد و معلومات فقهی و اصولی و غیره باشند به این نظام اسلامی برخاسته از جهاد و ایثارگری شهدا و جانبازان نمی‌توانند خدمتی بکنند."

حرف آخر با شورای نگهبان است

از طرف دیگر، مطابق قانون اساسی، تمام مصوبه‌‌های مجلس در حوزه‌های مختلف به جهت مطابقت با شرع و قانون، باید از نظر شورای نگهبان بگذرد.

به همین دلیل در دو دهه‌ گذشته، بسیاری از طرح‌ها و لوایح جنجالی تاثیرگذار مجلس به ویژه در حوزه زنان، به سد شورای نگهبان خورده و رد شده است.

از آن جمله لوایح چهارگانه مرتبط با گروه اقدام مالی ( FATF) است که بررسی آن در صحن علنی با حاشیه‌های زیادی همراه بود و سرنوشت آن همچنان در انتظار تصمیم شورای نگهبان است.

به جز حوزه قانونگذاری، دست نمایندگان مجلس در بعد نظارتی نیز بسته است. چنانچه نمایندگان امکان تحقیق و تفحص در بسیاری از سازمان‌ها و ارکان حکومتی، از جمله نهادهای زیر نظر رهبر جمهوری اسلامی و دستگاه‌های امنیتی و نظامی را ندارند.

در مجلس هفتم پیگیری تحقیق و تفحص از قوه قضاییه، با بازرسی شبانه منزل فاطمه آجرلو، عضو هیات تحقیق و تفحص از قوه قضائیه و احضار محمد دهقان و حسن کامران دو عضو دیگر این کمیته بی‌نتیجه ماند. پیگیری پرونده‌هایی همچون بنیاد شهید هم هرگز به جایی نرسید.

حق نشر عکس MEHR

همچنین از دیگر اختیارات نمایندگان پارلمان، ایراد نطق و تذکر است. اما بیم رد صلاحیت توسط شورای نگهبان در انتخابات بعدی و برخورد قضایی باعث شده که بسیاری از آنان در ارائه نطق‌ و تذکر ملاحظاتی را در نظر بگیرند.

در یک نمونه طرح حساب‌های میلیاردی منسوب به صادق لاریجانی، رئیس قوه قضائیه توسط محمود صادقی، با اقدام به جلب شبانه این نماینده تهران همراه بود. پیش از آن در مجلس ششم، تعدادی از نمایندگان مجلس به دلیل موضع‌گیری‌های خود احضار شدند. حسین لقمانیان، نماینده همدان نیز در همین دوره به دلیل نطق خود در اعتراض به بازداشت فعالان ملی-مذهبی، بازداشت شد.

"پول کثیف" در انتخابات

رواج آنچه که عبدالرضا رحمانی فضلی، وزیر کشور ورود "پول‌های کثیف" با مرجع نامشخص، به انتخابات نامید، در مواردی عملا مسیر انتخابات را از روال خارج کرده است.

حق نشر عکس Getty Images

مهدی کروبی پس از شکست در انتخابات ریاست‌جمهوری سال ۸۴ گفته بود: "ما شکست خوردیم چون پول اسکله نامریی نداشتیم، پول قاچاق نداشتیم، در بازرگانی شکر نبودیم."

مقامات مسئول در چند سال اخیر نسبت به اینکه بعضی کاندیداهای نمایندگی مجلس "هزینه‌های میلیاردی" می کنند، انتقاد کرده‌اند.

مجموعه این عوامل منجر شده است نمایندگانی بر صندلی‌های صحن علنی بنشینند که بسیاری از آنان سابقه سیاسی روشنی ندارند و بعضا ناشناخته هستند.

از سوی دیگر، غربالگری سخت‌گیرانه شورای نگهبان در بررسی صلاحیت کاندیداها و نقش پررنگ اعضای این نهاد در تصمیم‌گیری‌های نمایندگان مجلس، عملا جایگاه مجلس را در بعد قانونگذاری و نظارت کم‌رنگ کرده است. با این حال شورای نگهبان حاضر نیست مسئولیتی در قبال نقش خود در عملکرد مجلس را بپذیرد.

به این ترتیب گلایه احمد جنتی از کیفیت مجلس شورای اسلامی، می تواند اعترافی ضمنی به شکست نظارت استصوابی باشد و نشان می‌دهد که بخشی از حاکمیت، حتی با وجود نظارت استصوابی، باز هم از عملکرد نهادهای انتخابی راضی نیست.

حق نشر عکس IRNA