آیا اصلاح‌طلبان می‌توانند از ماشین دولت روحانی پیاده شوند؟

حسن روحانی و محمد خاتمی حق نشر عکس ISNA

چند هفته‌ای است اصلاح‌طلبان در ایران با ادبیات تندتری از دولت انتقاد می‌کنند.

مرتضی حاجی، عضو شورای سیاست‌گذاری اصلاح‌طلبان، حسن روحانی را متهم کرد که "فرمان را رها کرده است". استعاره‌‌ای که یادآور "دور انداختن ترمز و دنده عقب" از سوی محمود احمدی‌نژاد است.

اکنون پرسش این است که آیا اصلاح‌طلبان قادرند از ماشین دولت پیاده شوند. آن هم پس از ۶ سال همسفری در دولت یازدهم و دوازدهم.

سعید حجاریان از نظریه‌پردازان طیف سیاسی اصلاح‌طلب می‌گوید اصلاح‌طلبان به خاطر عدم تحقق وعده‌های روحانی با دولت "زاویه‌دار" شده‌اند.

محمود واعظی، رئیس دفتر رئیس جمهوری ایران می‌گوید انتقادهای جدید اصلاح‌طلبان از دولت به خاطر "انتخابات بعدی" است، اما این موضوع به "رأی‌آوری" آنها منجر نخواهد شد.

او به طور ضمنی تأیید کرد که دولت و اصلاح‌طلبان تا حدی فاصله گرفته‌اند.

سرپرست نهاد ریاست جمهوری سه‌شنبه ۱۸ دی ماه گفت با وجود استقبال دولت از شکل‌گیری "کمیته مشترک اصلاح‌طلبان و دولت"، نمی‌داند چرا این کمیته تا کنون تشکیل نشده است.

سعید حجاریان پیشتر گفته بود اصلاح‌طلبان با دولت "عقدی به‌صورت ائتلاف نبسته بودند".

حالا باید دید آیا اصلاح‌طلبان قادرند سفره خود را از دولت جدا کنند؟

ماجرا کمیته مشترک اصلاح‌طلبان و دولت چه بود؟

حق نشر عکس peresident.ir

۱۱ مهرماه ۱۳۹۷، در دیداری کم‌سابقه شماری از اصلاح‌طلبان و اعضای دولت در جلسه‌ای مشترک گرد هم آمدند. جلسه‌ای به دعوت دولت که ریاست آن را محمدرضا عارف، رئیس شورای سیاست‌گذاری اصلاح‌طلبان بر عهده داشت.

شماری از چهره‌های شناخته‌شده طیف سیاسی اصلاح‌طلبان از جمله عبدالله نوری و غلامحسین کرباسچی و مصطفی معین دعوت رئیس جهموری برای شرکت در این جلسه را نپذیرفتند.

اما حتی این موضوع هم سبب نشد که فضای این نشست بدون تنش باشد.

این جلسه غیر علنی که روزنامه سازندگی وابسته به حزب کارگزاران جزئیات آن را افشا کرد، نشانه‌ای گویا از تغییر رویکرد اصلاح‌طلبان در برابر دولت بود.

تا پیش از این، به گفته محمد خاتمی، رئیس جمهوری پیشین، قرار بود با وجود همه انتقادها، حمایت از دولت ادامه یابد.

اما در این جلسه، علی شکوری‌راد، دبیرکل حزب اصلاح‌طلب اتحاد ملت و از چهره‌های نزدیک به محمد خاتمی گفته "رابطه ما با دولت قطع است" و اکنون این طیف سیاسی به خاطر دولت "فحش" می‌خورد.

حسین کمالی، دبیرکل حزب اسلامی کار گفت "با این دست فرمان همه ما در انتخابات بعد بازنده‌ایم".

ایراد به نحوه مدیریت دولت و همچنین نوع رابطه رئیس جمهور با اصلاح‌طلبان هسته اصلی گلایه‌های اصلاح‌طلبان بود.

با وجود فضای متشنج، نشست مشترک ۱۱ مهرماه دولت و اصلاح‌طلبان یک نتیجه مشخص داشت: توافق بر سر تشکیل "کارگروهی برای تنظیم رابطه دولت و جبهه اصلاحات"؛ کارگروهی که هرگز تشکیل نشد.

اما چرا آن گونه که رئیس دفتر آقای روحانی می‌گوید این کارگروه تشکیل نشد؟

کشتی طوفان‌زده

اصلاح‌طلبان و دولت دستکم تا زمستان سال ۱۳۹۶ رابطه‌ای نسبتا نزدیک را تجربه می‌کردند.

آنها چه در انتخابات دوره یازدهم و دوازدهم ریاست جمهوری و چه در انتخابات دهمین دوره مجلس شورای اسلامی در اتحاد و ائتلاف به سر می‌بردند.

حتی در جریان چینش کابینه دوم حسن روحانی در تابستان ۱۳۹۶، دو گزینه‌‌ای که رسانه‌های داخلی می‌گفتند مورد حمایت آقای خاتمی هستند، هر دو در دولت حضور یافتند: علی ربیعی به عنوان وزیر کار و اسحاق جهانگیری به عنوان معاون اول رئیس جمهور.

تا زمستان سال ۱۳۹۶ همه چیز عادی به نظر می‌رسید. دو جریان پیروز در انتخابات ریاست جمهوری و شوراهای شهرها سال ۱۳۹۶، پرچم‌های پیروزی را برافراشته بودند.

به یکباره اما سلسله‌ای از بحران‌ها آغاز شد: اعتراضات سراسری دی ماه ۹۶، خروج آمریکا از برجام و بازگشت تحریم‌ها و بعد افزایش نرخ ارزهای خارجی.

دولتی که با شعار "تدبیر و امید" بر سر کار آمده بود، حالا متهم بود که راهکاری برای عبور از بحران ندارد. رئیس جمهوری نزدیک ۲۰۰ روز از حضور در کنفرانس خبری خودداری کرد.

اوایل تابستان ۹۷ آقای روحانی گزارش‌ها درباره احتمال استعفای خود را رد کرد اما کابینه‌اش ریزش کرد. برخی از وزرا زیر فشار مجلس استیضاح شدند و بعضی همچون عباس آخوندی، وزیر راه و محمد قاضی زاده هاشمی، وزیر بهداشت استعفا کردند.

در این مدت نه تنها، بسیاری از وعده‌های آقای روحانی همچون اشتغال و کنترل تورم و رفع حصر محقق نشد بلکه برخی دستاوردهای دولت او از جمله برجام نیز به خطر افتاد.

اما بحران تنها به دولت ضربه نزده بود. با تغییر شرایط سیاسی از زمستان ۹۶ به بعد، اصلاح‌طلبان نیز اوضاع بهتری نداشتند و اعتبار اجتماعی‌شان به چالش کشیده شده بود.

در اعتراضات سراسری دی ماه ۱۳۹۶ و مرداد ۱۳۹۷ شعار "اصلاح‌طلب، اصول‌گرا، دیگه تمومه ماجرا"، به یکی از شعارهای اصلی متعرضان بدل شده بود.

شباهت‌ها مقدم بر تفاوت‌‌ها

حق نشر عکس IRANHUMANRIGHTS
Image caption اصلاح‌طلبان و دولت درباره ادامه اعتراضات صنفی و کارگری برخورد مشابهی داشتند و موضع قابل توجهی نگرفتند

حالا اما انتقادهای اصلاح‌طلبان در حالی از عملکرد دولت شدت گرفته است که تفاوتی در مواضع و برنامه‌های آنها با دولت چندان به چشم نمی‌آید.

پس از آغاز بحران اقتصادی-سیاسی در ایران از زمستان سال ۱۳۹۶، دولت و اصلاح‌طلبان برای چند ماه تقریباً در یک موضع ایستاده بودند.

آنها در مورد نارضایتی عمومی و اعتراضات دی‌ماه موضعی یکسان گرفتند و پس از آن درباره ادامه اعتراضات صنفی و کارگری هم برخورد مشابهی داشتند.

تا آن که بالاخره در مرداد ماه سال ۱۳۹۷، محمد خاتمی، چهره شاخص و رهبر معنوی اصلاح‌طلبان که تا سال ۱۳۹۶ برای حمایت از دولت تردید نمی‌کرد، تلاش کرد راه حلی برای عبور از بحران و فاصله گرفتن از دولت پیشنهاد کند.

او در آن زمان دولت را به "انفعال" متهم کرد و همزمان ۱۵راهکار برای عبور از بحران پیشنهاد داد. پیشنهادهایی از جمله "آزادی تمام زندانیان سیاسی و عقیدتی" و "اعلام عفو عمومی".

اما راه حل‌های آقای خاتمی نه مورد اقبال قرار گرفت و نه بازتابی یافت.

یک سال مانده به انتخابات مجلس شورای اسلامی، اصلاح‌طلبان دیگر چندان راغب نیستند سرنوشت سیاسی خود را با دولت گره بزنند.

اما مشخص نیست تصمیم به این جدایی، آن هم پس از شش سال ائتلاف، آیا از سوی رأی‌دهندگان و معترضان و منتقدان آنها به رسمیت شناخته خواهد شد یا نه؟

به ویژه آنکه شماری از اصلاح‌طلبان، از جمله اسحاق جهانگیری همچنان از امتیاز حضور در دولت برخوردارند.

با این همه، اصلاح‌طلبان مدتی است ترجیح می‌دهند به جای یادآوری نقش خود در انتخاب حسن روحانی و همچنین چانه‌زنی برای نفوذ بیشتر در کابینه، راه‌شان را از دولت جدا کنند.

آنها دیگر نمی‌خواهند سوار ماشین دولت باشند، اما مشخص نیست آیا خودروی دیگر هست که آنها را به مقصد برساند یا نه.