تهدید 'تحریف کنندگان' جنگ ایران و عراق به برخورد

نیاد حفظ آثار و نشر ارزش‌های دفاع مقدس
Image caption رِئیس 'بنیاد حفظ آثار و نشر ارزش‌های دفاع مقدس' از ایجاد سازوکاری جدید برای مقابله با 'تحریف کنندگان' جنگ ایران و عراق خبر داده است

بنا به اعلام رِئیس "بنیاد حفظ آثار و نشر ارزش‌های دفاع مقدس"، این نهاد وابسته به ستاد کل نیروهای مسلح به دستگاه‌های مختلف ابلاغ کرده که از این پس "هر کس دفاع مقدس را تحریف کند، مجرم شناخته می‌شود و برابر مقررات با متخلف برخورد خواهد شد".

خبرگزاری صداو سیما به نقل از سرتیپ بسیجی بهمن کارگر رئیس این بنیاد نوشته که "بنیاد حفظ آثار و نشر ارزش‌‌های دفاع مقدس به عنوان مدعی‌العموم دفاع مقدس در برابر تحریف‌کنندگان دفاع مقدس می‌ایستد". این خبرگزاری همچنین از راه‌اندازی تشکیلات جدیدی به نام "قرارگاه نهضت فرهنگی دفاع مقدس" به ریاست سرلشکر محمدحسین باقری رئیس ستاد کل نیروهای مسلح و دبیری سرتیپ کارگر خبر داده تا وظیفه مقابله با "تحریف کنندگان" جنگ ایران و عراق را بر عهده گیرد.

اعلام چنین هشداری پس از آن صورت گرفته که اظهارات دوهفته پیش محسن رضایی فرمانده سپاه در زمان جنگ راجع به عملیات کربلای ۴، به ایجاد موجی از واکنش‌ از سوی کاربران فضای مجازی و نیز کارشناسان جنگ در ایران منجر شده است.

ببینید: مستند جام زهر؛ فرصت‌های از دست رفته ایران در جنگ

سرلشکر رضایی دو هفته در توییتر خود نوشت: "با عملیات کربلای چهار به دشمن وانمود کردیم که عملیات سالانه ما تنها همین بوده است. ده روز بعد در همان نقطه و در زمانی که نیروهای ارتش بعثی به مرخصی رفته بودند، عملیات کربلای پنج را انجام دادیم." او نتیجه گرفت: "عملیات کربلای چهار برای فریب دشمن انجام شد."

به دنبال واکنش‌های بی سابقه این توییت، آقای رضایی با حضور در یک برنامه تلویزیونی از ادعای قبلی خود عقب‌نشینی کرد و گفت منظورش این بود که بعد از به نتیجه نرسیدن عملیات کربلای ۴، فرماندهان جنگ تصمیم گرفته‌اند عملیات دیگری را در همان محل انجام دهند که این کار، باعث "فریب" دشمن شده است.

با این حال، وی و جمعی از دیگر مسئولان حکومتی، به شدت از "زیرسوال رفتن جنگ" از سوی منتقدان توییت خبرساز انتقاد کردند. انتقادی که بیش از همه، متوجه چهره هایی بود که در داخل کشور، به تخطئه روایت سرلشکر رضایی از کربلای ۴ یا اصولا نحوه مدیریت جنگ پرداخته بودند.

بیشتر بخوانید:

عملیات کربلای ۴، بزرگ ترین شکست نظامی ایران در دوران جنگ با عراق محسوب می شد که پیش از انجام لو رفته بود. روایت‌های متناقض‌ منابع رسمی از "مقصران لو رفتن" این عملیات، از جمله مستنداتی بوده که طی سال های اخیر، باعث افزایش تردید در مورد اعتبار روایت های حکومتی از جنگ شده است.

منابع حکومتی ایران، تاکنون از مجاهدین خلق، جبهه ملی و نهضت آزادی گرفته تا کسانی در داخل حکومت ایران یا "فرد خبیثی که بعدها پناهنده شد" را مقصر لو دادن کربلای ۴ دانسته اند -این آخری، ادعای یحیی رحیم صفوی فرمانده سابق سپاه در دی ۱۳۹۳ بوده، بدون اینکه مشخص باشد دلیل معرفی نکردن نام این "فرد خبیث" چه ممکن است باشد.

حتی در مهرماه ۱۳۸۵، احمد سوداگر رئیس سابق پژوهشگاه علوم و معارف دفاع مقدس، که قاعدتا باید یک نهاد مرجع در مورد تاریخ جنگ باشد، بهرام افضلی فرمانده نیروی دریایی ایران در ابتدای جنگ ایران و عراق را عامل لو دادن عملیات کربلای ۴ دانسته است. در حالی که دریادار افضلی، به اتهام توطئه علیه امنیت ملی و جاسوسی برای کا گ ب، در اسفند ۱۳۶۲ یعنی حدود سه سال قبل از عملیات کربلای ۴ اعدام شده بود.

Image caption نامه ۳۲ نفر از فرماندهان ارتش در انتقاد از روایت تلویزیون از جنگ: 'هرکجا پیروزی وجود دارد به نوعی به سپاه و هرکجا شکست وجود دارد با مصاحبه با ارتشی ها، به ارتش منسوب می شود'

نمونه ای از پروژه‌های خبرساز ستاد کل

هشدار اخیر نهاد وابسته به ستاد کل نیروهای مسلح در مورد تحریف تاریح جنگ، در شرایطی بیان شده که در گذشته، اعتبار طیفی از پروژه های تاریخی مورد حمایت همین ستاد زیر سوال رفته است.

شاید بزرگترین پروژه رسانه‌ای از این نوع، مجموعه‌ای ۱۹ قسمتی تحت عنوان "مستند دفاع مقدس" بود که واحد مرکزی صدا و سیما، آن را با همکاری ستاد کل نیروهای مسلح تولید کرد و پس از پخش نیز، مورد تمجید بسیاری فرماندهان سپاه قرار گرفت.

این مستند ۱۹ قسمتی، که در شهریور و مهر سال ۱۳۸۷ روی آنتن رفت، با واکنش شدید ۳۲ نفر از فرماندهان ارشد ارتش مواجه شد که با انتشار تحلیلی مفصل در سایت ارتش، گلایه کردند که در روایت صداوسیما "هرکجا پیروزی وجود دارد به نوعی به سپاه و هرکجا شکست وجود دارد با مصاحبه با ارتشی ها، به ارتش منسوب می شود".

فرماندهان ارتش، از جمله از اینکه در روایت تلویزیون "اسم های متعدد شهدای سپاه وجود دارد ولی از نام بردن شهدای ارتش خبری نیست"، از "نمایش حضور گسترده همه اقشار در جبهه به جز ارتش" و حتی از برجسته شدن مشارکت "لات های جنوب تهران به زیبا ترین شکل" در کنار چشم پوشی از فعالیت های ارتشیان انتقاد کردند.

آنها افزودند که مستند در حالی نقش ارتش در جنگ را نادیده گرفته که "دیگران، استفاده بدون آموزش و آمادگی دفاعی از جوان‌های مؤمن و معصوم و انقلابی این کشور و پذیرش تلفات انسانی بالا را، شجاعت و نبوغ خود دانسته اند."

این فرماندهان، عبور صدا و سیما از شکست های سپاه در سال آخر جنگ را مورد انتقاد قرار داده و به عنوان نمونه پرسیدند: "[تلویزیون] از باز پس گیری فاو [از سوی عراق] بسیار ساده رد می شود. کدام تصمیم اشتباه، کدام ضعف یک سازمان و کدام استراتژی و تاکتیک غلط باعث به دست آوردن موفقیت توسط عراق شد؟"

آنها همچنین با طرح این سوال که "تحلیل گران سال اول جنگ چرا سال آخر جنگ را با سکوت سپری می کنند؟" یادآوری کردند که در روایت‌های تلویزیون از جنگ، برخلاف نکته سنجی در مورد عملیات ارتش، "هیچ تحلیلی از حملات عراق در آخر جنگ ارائه نمی شود، هیچ سازمانی مورد مواخذه قرار نمی گیرد و هیچ تاکتیکی مورد استهزاء واقع نمی شود".

۳۲ فرمانده منتقد در جای دیگر، تاکیدات برجسته تلویزیون بر چهار عملیات ناکام ارتش در ابتدای جنگ (از مهر تا دی ۱۳۵۹) را یادآوری کرده و افزودند: "[تلویزیون] از شکست کربلای ۴ ساده رد می شود... هیچ شخصی مورد اتهام قرار نمی گیرد و هیچ سازمانی ضعیف معرفی نمی شود و هیچ تاکتیکی هم زیر سوال نمی رود. در حالی که شکست های ۴ عملیات سال اول جنگ تمام کیان و هستی ارتش را زیر سوال برده است."

یکی از موضوعات قابل توجه در ارتباط با متن اعتراضی فرماندهان ارتش این بود که با وجود امضای آن از سوی ۳۲ فرمانده موثر در دوران جنگ، بازتاب رسانه ای بسیار اندکی یافت. تاجایی که به سختی می توان متن آن را در جستجوهای اینترنتی به دست آورد.

حق نشر عکس @MMOEENI
Image caption عکس روی جلد کتاب ششم دبستان با فتوشاپ تغییر کرده تا پوستر آیت الله خمینی در سمت چپ ورودی مسجد جامع خرمشهر به پوستری از آیت الله خامنه ای تبدیل شود

از سریال های تلویزیونی تا کتاب های درسی

متهم شدن نهادهای حکومتی به روایت جهت دار جنگ، در ارتباط با سریال های داستانی تلویزیون نیز مکررا خبرساز شده. پدیده ای که -برخلاف حساسیت اخیر بنیاد حفظ آثار و نشر ارزش‌های دفاع مقدس- با واکنش این نهاد یا ستاد کل نیروهای مسلح مواجه نشده است.

به عنوان نمونه، به دنبال پخش سریال ۱۱۰ قسمتی "کیمیا" از تلویزیون ایران در سال ۱۳۹۴، که به طور مفصل به ماجرای مقاومت خرمشهر در مقابل اشغال عراق پرداخته بود، تعدادی از فرماندهان نسبت به تحریف نقش ارتش در این سریال به شدت اعتراض کردند.

در یکی از واکنش‌ها، سرهنگ علی قمری فرمانده "گردان دژ خرمشهر"- فرمانده نظامی وقت منطقه- در یادداشتی گلایه کرد که مطابق سریال انگار تنها ۱۰ نفر سرباز ارتش در میان مدافعان خرمشهر حضور داشته‌اند، در حالی که فقط گردان دژ، ۷۳۲ نفر برای سد کردن مسیر نیروهای عراقی به خرمشهر کشته داده و در مجموع، تعداد کل کشته شدگان ارتش برای دفاع از این شهر حدود ۹۰۰ نفر بوده است.

او در نوشته ای به تاریخ ۱۹ دی ۱۳۹۴ افزود: "تا ۸ مهر [در خرمشهر] فقط گردان دژ و تکاوران دریایى و ۳۰ نفر سپاه و بسیج و ۱۸۵ نفر از ژاندارمرى و شهربانى بودند. هشتم به بعد ۲۶۰ دانشجوی دانشکده افسری ارتش ۱۷۵ هوانیروز ۳۳ نفر افسر و درجه دار از دیگر یگان‌هاى ارتش ۲۵ نفر بسیج از تهران آمدند و ۳۰۰ نفر هم از مردم خرمشهر."

در واکنشی دیگر به سریال کیمیا، هوشنگ صمدی فرمانده تکاوران دریایی مدافع خرمشهر، که از بوشهر اعزام شده بودند، در ۱۹ دی گفت: "تکاوران نیروی دریایی در خرمشهر ۱۰۳ نفر شهید و ۲۹۰ نفر جانباز دادند... کدام یک از آنها را در این سریال کیمیا می‌بینید؟ آیا خرمشهر را فقط همین ۴-۵ نفر [نیروی غیرارتشی] نگه داشتند؟ کلاه سبزها و کماندوها در سریال کیمیا کجا هستند؟" او در مصاحبه با روزنامه بامداد گفت که تلاش‌هایش برای گفتگو با نویسنده سریال و مدیر تولید آن و تذکر نکات نادرست آن بی‌نتیجه مانده است.

ناخدا صمدی، در مصاحبه جداگانه‌ای با حسین دهباشی در سایت تاریخ آنلاین در ۸ مرداد ۱۳۹۶، به انتقاد از کتاب "دا" -روایت زهرا حسینی از مقاومت خرمشهر- پرداخت که یک موسسه انتشاراتی وابسته به حوزه هنری سازمان تبلیغات اسلامی منتشر کرده بود. این کتاب، که در کتابخانه‌های سرتاسر ایران توزیع و به زبان‌های مختلف ترجمه شد، با بیش از ۱۰۰ بار چاپ پرفروش ترین کتاب سال ۱۳۸۸ لقب گرفت. رهبر جمهوری اسلامی نیز، در ۲۱ اردیبهشت ۱۳۸۹ آن را "حقا و انصافا کتاب بسیار خوب و قابل طرح در سطح جهانی" دانست.

هوشنگ صمدی در مصاحبه خود، به عنوان نمونه‌ای از میزان اعتبار روایت‌های کتاب دا، به بخشی از آن اشاره می‌کرد که حکایت داشت تکاوران ارتش، دو تفنگ ۱۰۶ را به چند دختر ۱۵-۱۶ واگذار کرده و رفته‌اند ("تفنگ ۱۰۶" درواقع نام نوعی توپ است). ناخدا صمدی سپس، بخشی از گفتگوی خود با نویسنده کتاب را چنین نقل می‌کرد: "از ایشان پرسیدم ... دو تا تفنگ ۱۰۶ ما را کی تحویل گرفت؟ گفت هرکدامشان را یکی از این دخترها گرفتند.... به او می‌گویم خوب این دخترها که اینها را گرفتند چه جوری حمل کردند؟ می‌گوید نمی‌دانم هر کدام یکی را گرفته‌اند دیگر."

فرمانده تکاوران خرمشهر می‌افزود: "می گویم خانم، تفنگ ۱۰۶ ، ۲۴۰ کیلو وزنش است. روی جیپ سوار می‌شود. لوله توپش ۳ متر و ۴۰ سانتیمتر است... این دختر چطور این تفنگ را تحویل گرفته؟"

تمام این انتقادات، البته در شرایطی مطرح می‌شد که واکنش به روایت جهت دار جنگ، به تولیدات رسانه ای محدود نمانده و حتی به کتاب های درسی ایران هم گسترش یافته بود.

در همین ارتباط، به عنوان مثال در مهرماه ۱۳۹۶، برملا شدن دستکاری در عکسی از روز بازپس گیری خرمشهر در کتاب مطالعات اجتماعی ششم دبستان، به شدت در فضای افکار عمومی خبرساز شد.

در روی جلد این کتاب، چند کودک با پس زمینه‌ای از نمادهای تاریخ و جغرافیای ایران، دورتا دور عکس مشهور تعدادی از رزمندگان ایرانی در مقابل مسجد جامع خرمشهر دیده می‌شدند.

در عکس واقعی خرمشهر -که از قضا در صفحات داخلی کتاب وجود داشت- رزمندگان عکس‌های آیت الله خمینی را در دو سمت چپ و راست ورودی مسجد آویزان کرده‌ بودند. عکس روی جلد کتاب ششم دبستان اما، با فتوشاپ تغییر کرده بود تا پوستر سمت چپ ورودی مسجد، به پوستری از آیت الله خامنه‌ای تبدیل شود.

جعفر شیرعلی‌نیا محقق تاریخ جنگ، در مطلبی در ۳۱ مرداد ۱۳۹۶، نمونه های دیگری از دستکاری در روایت جنگ در کتاب های درسی را یادآوری کرده است.

وی از جمله، توضیح عجیب کتاب تاریخ معاصر سوم دوره متوسطه (چاپ ۱۳۹۱)، نوشته علی اکبر ولایتی و دیگران را، در مورد علت ادامه جنگ با عراق مورد توجه قرار داده است.

به نوشته این کتاب درسی، دلیل ادامه جنگ این بود که در غیر این صورت "ممکن بود مانند سال‌های جنگ‌های اول و دوم جهانی که به بهانه هجوم نیروهای انگلیسی از جنوب، روس‌ها هم از شمال حمله می‌کردند، شوروی‌ها هم به بهانه حفظ امنیت مرزهای جنوبی خود، شمال ایران را تصرف کنند."

این استدلال، ادعای جدیدی محسوب می شد که تا آن زمان، حتی سرسخت ترین فرماندهان مدافع ادامه جنگ هم، مدعی آن نبودند.

Image caption اگر از تجربه اخیر سرلشکر رضایی در روایت ناکام از کربلای ۴، تنها یک درس قابل حصول باشد، احتمالا آن است که دوران روایت های یک طرفه از جنگ هشت ساله، برای همیشه به پایان رسیده است

'فضای بازتر'

به دنبال جنجال ایجاد شده درنتیجه توییت دو هفته پیش محسن رضایی، وی با حضور در یک برنامه تلویزیونی در شبکه سه سیما گفت: "دیگر در توییتر از جنگ صحبت نخواهم کرد. سعی می کنم این قبیل مسائل را در فضای بازتری مطرح کنم."

به نظر می‌رسید "فضای بازتر" مورد اشاره سرلشکر رضایی، نه فضای شبکه های اجتماعی که همه ناظران و شهروندان به آن دسترسی برابر دارند ، که فضایی از جنس صداوسیما بود که معمولا، حتی به روی مورخان و فرماندهان "غیرخودی" هم بسته بوده است.

فضایی که در آن، به عنوان مثال یک مجموعه روایت عظیم ۱۹ قسمتی از جنگ ایران و عراق با پشتیبانی ستاد کل نیروهای مسلح تهیه و پخش می شود، اما حتی انتقاد ۳۲ فرمانده جنگ از چنان روایتی، امکان انتشار ندارد.

مشخص نیست که هشدار اخیر رِئیس بنیاد حفظ آثار و نشر ارزش‌های دفاع مقدس به برخورد با کسانی که تاریخ جنگ را "تحریف کنند"، دقیقا به کدام معنی است و این برخورد، قرار است چه مبنای قانونی مشخصی داشته باشد. به عنوان مثال، معلوم نیست اگر فرماندهان یا مورخانی روایت پروژه های پرخرج صداو سیما و ستاد کل نیروهای مسلح از جنگ را ساختگی بدانند، قرار است تحت تعقیب قرار بگیرند یا نه.

با وجود این، به نظر می‌رسد که حتی اگر نهادهایی در حکومت به راستی قصد برخورد قضایی-امنیتی با روایت های غیررسمی از جنگ را داشته باشند، در دوران حکمرانی شبکه های اجتماعی بر افکار عمومی، توفیقی در تحقق هدف خود نخواهند داشت.

اگر از تجربه اخیر سرلشکر رضایی در روایت ناکام از کربلای ۴، تنها یک درس قابل حصول باشد، احتمالا آن است که دوران روایت های یک طرفه از جنگ هشت ساله، برای همیشه به پایان رسیده است.