چهل سالگی انقلاب؛ بررسی ریشه‌ها و پیامدها در مرکز آقاخان

از چپ به راست: کامران متین، ولنتین مقدم، تورج اتابکی (سخنرانان) و سوی آداک (مجری مراسم) حق نشر عکس Aga Khan University
Image caption از چپ به راست: کامران متین، ولنتین مقدم، تورج اتابکی (سخنرانان) و سوی آداک (مجری مراسم)

چهل سال پس از انقلاب، ایران با بحران‌های زیست‌محیطی و مالی و اقتصادی، بن‌بست سیاست خارجی و داخلی روبرو است. همزمان با ناتوانی حکومت در خروج از بن‌بست، مخالفان هم نتوانسته‌اند بدیلی فراگیر ارائه کنند.

شماری بر این باورند که این ناتوانی دولت و جامعه در تغییر وضعیت، با ناتوانی تحلیل‌گران از توضیح وضعیت مرتبط است.

به نظر می‌رسد کوشش تمام متفکران در گرو یافتن پاسخی برای "مسئله انقلاب ۵۷" است. چرا انقلاب شد و پیامدهای آن چه بود؟

بررسی شرایط جهانی که منجر به انقلاب ایران شد و پیامدهای این انقلاب برای ایران از موضوعات نشستی بود که در موسسه مطالعات تمدن‌های اسلامی آقاخان در لندن برگزار شد.

در این نشست یک روزه، چندتن از استادان تاریخ تحولات ایران به مناسبت چهل سالگی انقلاب ۵۷ سخنرانی کردند.

از چهار سخنران این برنامه استفانی کرونی و تورج اتابکی به ریشه‌ها پرداختند و ولنتین مقدم و کامران متین از پیامدهای آن گفتند. سوی آداک از موسسه آقاخان اجرای این مراسم را بر عهده داشت.

کنفرانس موسسه مطالعه تمدن های مسلمان در دانشگاه آقاخان با عنوان "تأملاتی بر انقلاب ایرانیان"، تازه‌ترین نشستی است که در ماه‌های گذشته به مناسبت چهل سالگی انقلاب ایران برگزار شده است.

استفانی کرونین: پس زمینه جهانی انقلاب ایران

حق نشر عکس Aga Khan University
Image caption استفانی کرونین، پژوهشگر سرشناس تحقیقات تاریخ معاصر ایران و نویسنده کتاب ارتش و تشکیل حکومت پهلوی در ایران، نخستین سخنران این مراسم بود

یکی از سخنرانان این برنامه استفانی کرونین، پژوهشگر سرشناس تحقیقات تاریخ معاصر ایران و نویسنده کتاب ارتش و تشکیل حکومت پهلوی در ایران بود.

خانم کرونین تلاش کرد بر زمینه‌ای دست بگذارد که به گفته خودش کمتر به آن توجه شده، یعنی بازخوانی انقلاب ایران در پس زمینه تحولات جهانی.

به باور او برای فهم انقلاب ایران باید به پس زمینه دهه ۷۰ میلادی که در آن چپ نیروی هژمونیک بود بازگشت و برای فهم جمهوری اسلامی پس از انقلاب به دهه ۸۰ و آغاز نولیبرالیسم و محافظه‌کاری تندرو در جهان.

به باور خانم کرونین آن وجهی از انقلاب ایران که به دست تاریخ‌نگاران ایرانی نوشته شده بیشتر بر جنبه‌های داخلی آن تأکید دارد و در نتیجه از زمینه جهانی خود خارج شده است.

در عین حال او از تاریخ‌نگاران خارجی نیز انتقاد کرد که توجه ویژه‌ای به انقلاب ایران نشان نداده‌اند.

به این ترتیب، به نظر او یا انقلاب ایران به عنوان یک استثنا خوانده شده یا به آن اهمیت چندانی داده نشده است.

برای او فهم تاریخ ایران در گرو ارتباط برقرار کردن بین این وجه ملی و جهانی است.

ایده‌ای که به گفته خانم کرونین کمتر در میان ایرانیان به بحث گذاشته شده، امسال در کنفرانس دیگری به مناسبت چهل سالگی مطرح شده بود.

امیر کیان پور هم با بارگذاری مجدد انقلاب در پس زمینه تحولات جهانی آن دوران، تلاش کرد نشان دهد انقلاب به لحاظ سیاسی و اجتماعی وجهی مرکب دارد اما این انقلاب با یک پیچ خوردگی تاریخی مواجه می‌شود که وجه مرکب آن را مضاعف می‌کند. به عبارت دیگر در انقلاب ایران، هم نیروهای اسلام‌گرای سنتی وجود دارد هم مارکسیست مدرن اما هر دو متاثر از تغییر دورانند.

به باور امیر کیان پور، انقلاب ایران دیر اتفاق افتاد و زود تاریخش منقضی شد؛ در پایان یک دوره از انقلاب‌ها و جنبش‌های چپ و همزمان با آغاز نولیبرالیسم. دورانی که "انترناسیونالیسم" جای خود را به "جهانی سازی" می‌دهد.

تورج اتابکی: آیا انقلاب اجتناب ناپذیر بود؟

حق نشر عکس Aga Khan University
Image caption تورج اتابکی، محقق ارشد در پژوهشکده تاریخ اجتماعی بر اجتناب پذیر بودن انقلاب ۵۷ دست گذاشت

تورج اتابکی، محقق ارشد در پژوهشکده تاریخ اجتماعی و استاد کرسی تاریخ اجتماعی خاورمیانه و آسیای مرکزی در دانشگاه لیدن هلند اما با پرسشی دیگر آغاز کرد: آیا انقلاب ایران می‌توانست اجتناب ناپذیر باشد؟

او برای پاسخ به این پرسش به سال‌های قبل از انقلاب باز می‌گردد و سعی می‌کند نشان می‌دهد که پیش از انقلاب سال‌هایی بود که در آن انقلاب قابل اجتناب بود.

به باور او اگر شاه در سال‌های ۱۳۴۰ و ۱۳۴۱می‌توانست بین اقتصاد و سیاست تعادل را حفظ کند، شاید تاریخ سیر دیگری را می‌پیمود. او می‌گوید شاه شاید در آن زمان می‌توانست راه را برای گروه‌های کمی معتدل‌تر باز کند.

به گفته آقای اتابکی مقطع دوم در سال ۱۳۵۶ بود، یعنی در سال‌های منتهی به انقلاب که محمدرضا شاه پهلوی امیر عباس هویدا را زندانی کرد و جمشید آموزگار را به نخست‌وزیری گماشت.

تورج اتابکی معتقد است اگر راه برای شخصی مثل غلامحسین صدیقی باز می‌شد و شاه او را به نخست وزیری می‌گمارد، شاید آینده دیگری رقم می‌خورد.

ولنتین مقدم: انقلاب ایران و مسئله زنان ازمنظر مقایسه‌ای

اظهارات سخنران سوم این برنامه، ولنتین مقدم، بر مسئله زنان متمرکز بود. او مدرس دانشگاه و نویسنده کتاب "مدرنیزه‌شدن زنان: جنسیت و تغییرات اجتماعی در خاورمیانه" است.

او انقلاب ایران و وضعیت زنان در آن را با تحولات پرتغال، نیکاراگوئه و افغانستان مقایسه کرد. سر آخر نیز به مقایسه بین تونس و ایران دست زد و این تفاوت را در اصول قانون اساسی نشان داد.

به عقیده او هر چند وضعیت زنان به عنوان یک گروه اجتماعی در زمینه آموزش و سلامت پیشرفت کرد اما دیگر زمینه‌ها جمهوری اسلامی محدودیت‌های بسیاری بر مسئله زنان به وجود آورده است، از جمله در استخدام‌ها و اشتغال و حوزه سیاسی. او این موضوع را در مقایسه با دیگر موارد تحقیقی اش نشان داد.

ولنتین می‌گوید با وجود آنکه مقاومت‌های زنان در مقابل جمهوری اسلامی گسترده شده است اما آنها در زمینه سازماندهی خودشان قدرت چندانی به دست نیاورند.

کامران متین: چپ ایران و تغییرات رادیکال

Image caption کامران متین انقلاب ایران را در مسیر آینده بازخوانی کرد

چهارمین و آخرین سخنران این برنامه کامران متین، مدرس دانشگاه ساسکس در بریتانیا، بحث خود را بر رویدادهای پس از انقلاب متمرکز کرد و انقلاب ایران را در مسیر آینده بازخوانی کرد.

عنوان سخنرانی کامران متین، چپ ایران، تغییر رادیکال و مسئله ملی بود.

به عقیده آقای متین، ایران به یک بحران انقلابی نزدیک می‌شود و سوال این است که استراتژی چپ چیست؟ او مشخصا گفت که درباره چپ‌های مارکسیست صحبت خواهد کرد.

کامران متین همچنین موضوع عاملیت سیاسی را پیش کشید و به دنبال آن بود که چگونه چپ می‌تواند از دو گرایش عمده چپ سنتی در ایران فراتر برود.

به عقیده این استاد دانشگاه ساسکس، چپ ایران یا آنتی‌امپریالیست بوده و برای مبارزه با آمریکا چشم بر مسائل ملی و جنسیتی می‌بسته یا اقتصادگرا بوده و تضاد کار و سرمایه را اصل می‌گرفته که باز هم سبب نادیده گرفتن انواع تبعیض می‌شود.

به عقیده او، چنین رویکردی در چپ، چه ضد امپریالیست بودن چه اقتصادگرا بودن و تأکید بیش از حد بر طبقه کارگر، تقلیل‌گراست و برای پاسخ دادن به مسائل امروز ایران، همچون مسئله کردها، وا می‌ماند.

او تلاش کرد با اشاره به تجربه جنبش‌های کردی در ترکیه و سوریه به دنبال استراتژی و سیاستی باشد که نشان دهد که چطور یک استراتژی فراگیر می‌تواند هویت‌ جمعی و موقعیت طبقاتی را به هم گره بزند.

نویسنده کتاب "بازنویسی مدرنیته ایرانی: روابط بین‌الملل و تغییر اجتماعی" تلاش کرد تا نشان دهد نسبت چنین سیاستی با عاملیت سیاسی چیست؟

به نظر آقای متین، استراتژی امروز چپ، باید عدالت اجتماعی، دموکراسی رادیکال، برابری جنسیتی و چندگانگی ملیت‌ها را در کنار هم بفهمد و تنها چنین استراتژی می‌تواند طبقات کم‌درآمد، ملیت‌ها و زنان را به حرکت درآورد.

چهل سال بعد از انقلاب ایران، بازخوانی آن چه از منظر داخلی چه از منظر خارجی اغلب با نگاهی منفی دنبال می‌شود، بخصوص پس از فروپاشی شوروی که نوعی بدبینی به "پدیده" انقلاب رواج یافت و وجه "ضداستعماری" انقلاب هم کمرنگ‌تر شد.

پس از یازده سپتامبر و موج فزاینده اسلام‌هراسی، انقلاب ایران متهم شد که راه را برای بنیادگرایی و تندروی باز کرده است.

در برابر این نگاه بدبینانه، شماری نیز برای اعاده حیثیت از انقلاب، می‌کوشند وجه مدرن و مترقی انقلاب را از نیروهای مذهبی یا واپس‌گرا جدا کنند و ویژگی "ضدامپریالیستی و ضداستعماری" آن را همچنان ارزشمند می‌دانند.

با این حال گرایش عمده، به نفع گذر و بایگانی کردن پرونده انقلاب ۵۷ است.

حق نشر عکس Getty Images
Image caption به نظر می‌رسد اعتبار تمام متفکران در گرو یافتن پاسخی برای "مسئله انقلاب ۵۷" است. چرا انقلاب شد و پیامدهای آن چه بود؟