'نقش نیکسون و فورد در تضعیف شاه'

براساس یک گزارش تازه توسط نشریه "میدل ایست ژورنال" که با کمک اطلاعات قبلا محرمانه تنظیم شده است، دولت های نیکسون و فورد شرایطی را پدید آوردند که به تزلزل حکومت پهلوی در اواخر دهه 1970 و وقوع انقلاب اسلامی در ایران دامن زد.

"میدل ایست ژورنال" توسط یک موسسه مطالعاتی به نام "انستیتوی خاورمیانه" در واشنگتن منتشر می شود. این گزارش حاصل دو سال تحقیقات اندرو اسکات کوپر، پژوهشگر، است. لس آنجلس تایمز روز جمعه مطلبی به قلم برزو دراگاهی درباره این گزارش چاپ کرد که در زیر می خوانید.

Image caption شاه از خریداران عمده تسلیحات آمریکا در دهه 70 میلادی بود

گنجینه ای از یادداشت ها، متون مکالمات و سایر مناظرات نشان می دهد که در اواسط دهه 1970 اختلافات شدیدی میان دولت های جمهوری خواه آمریکا و محمد رضا شاه پهلوی بر سر قیمت نفت بروز کرد.

گزارش آقای کوپر در "میدل ایست ژورنال" بر نقش سیاستگذاران کاخ سفید - از جمله دونالد رامسفلد دستیار ارشد پرزیدنت فورد - تمرکز دارد که امیدوار بودند بهای نفت را پایین ببرند و بلندپروازی های شاه را مهار کنند؛ این تلاش ها علیرغم اخطارهای هنری کیسینجر، وزیر خارجه وقت آمریکا، انجام شد که می گفت چنین حرکاتی ممکن است ظهور یک "رژیم رادیکال" در ایران را تسریع کند.

جرالد فورد درحال سبک سنگین کردن گزینه های خود برای فشار بر شاه برای پایین آوردن قیمت نفت بود که هنری کیسینجر در محاوره ای در اوت 1974 به او هشدار داد: "شاه آدمی لجوج و سرسخت است. اما او دوست واقعی ماست. اگر زیر پایش را خالی کنیم کمرش را شکسته ایم."

تحلیلگران و مورخان اغلب بر این باورند که این جیمی کارتر، رئیس جمهور دموکرات، بود که در مورد ایران خرابکاری کرد و اجازه داد این کشور به یکی از مخالفان آمریکا در منطقه بدل شود. اما این گزارش (میدل ایست ژورنال) حاکیست که پیشینیان جمهوری خواه وی نه تنها به سقوط شاه کمک کردند بلکه درحال حرکت به سوی عربستان سعودی به عنوان متحد کلیدی آمریکا در منطقه خلیج فارس بودند.

بررسی اوضاع قبل از انقلاب ایران، برای حوادث امروز هم دارای اهمیت است. کوپر می گوید وضعیت اقتصادی ایران درست پیش از انقلاب به وضعیت کنونی شباهت دارد و این بار محمود احمدی نژاد رئیس جمهور ایران با تکیه بر بهای بالای نفت، پول زیادی خرج می کند.

گزارش آقای کوپر عمدتا بر اسناد بایگانی شده در کتابخانه ریاست جمهوری جرالد فورد استوار است.

این اسناد حاکیست که با نمایان شدن آثار شدیدا منفی بهای سنگین نفت در اوایل دهه 1970، واشنگتن به تدریج به ایران ترشرویی نشان داد.

پس از پایان تحریم نفتی به خاطر حمایت آمریکا از اسرائیل در مارس 1974، مقام های آمریکایی شاه را عامل اصلی بالا ماندن قیمت نفت می دانستند و خواهان دست برداشتن وی از تندروی بودند.

وی در برخوردی با ژنرال حسن طوفانیان - که سه دهه پیش در گزارشی توسط واشنگتن پست تشریح شده - به او گفت: "سعی نکن مرا دور بزنی. فراموش نکن که تمامی صادرات [تسلیحاتی] باید به تایید من و کیسینجر برسد."

ویلیام سایمون وزیر خزانه داری و انرژی در دولت های نیکسون و فورد، از جمله کسانی بود که طرفدار فشار بر ایران بودند. وی شاه را به خاطر بهای بالای نفت مقصر می شناخت و می خواست آمریکا از معاملات تسلیحاتی به عنوان اهرم فشار استفاده کند.

وی در ژوئیه 1974 در اشاره به شاه ایران به پرزیدنت نیکسون گفت: "او، به همراه ونزوئلا، سرکرده کسانی است که مسئول قیمت نفت هستند. آیا می شود بر شاه فشار وارد کرد؟".

در طول سالیان، کیسینجر از رفتاری دوستانه تر با ایران و شاه حمایت می کرد. این گزارش حاکیست که کیسینجر دارای بینشی ویژه در مورد بی ثباتی ایران بود. در آن زمان محیط های دانشگاهی در ایران متلاطم بود و چریک ها به تاسیسات آمریکا حمله می کردند و مقام های مهم ترور می شدند.

حتی در سال 1974 نیز یک تحلیل سازمان اطلاعات آمریکا، سیا، زنگ خطرها را به صدا درآورد چرا که می گفت برنامه بازسازی بلندپروازانه ایران توسط شاه باعث کشمکش فرهنگی و ایجاد قطب های متضاد اقتصادی در این کشور شده است.

اواخر سال 1976 شاه به دلیل کمبود شدید پول گرفتار مشکلات عمیق اقتصادی بود. او از اوپک می خواست بهای نفت را 25 درصد بالا ببرد، حرکتی که آمریکا با آن مخالف بود.

براساس این اسناد، فورد که پس از استعفای نیکسون جانشین او شده بود در دسامبر 1976 به اردشیر زاهدی سفیر ایران گفت: "مشاوران من اتفاق نظر دارند که وضع اقتصاد جهانی خوب نیست. هر گونه افزایشی در بهای نفت اثری جدی بر ساختار مالی جهان به جا خواهد گذاشت."

اما مقام های آمریکایی به خصوص سایمون، بدون آگاهی شاه سرگرم همکاری با عربستان بودند تا در ازای کمک به افت قیمت نفت به این پادشاهی عرب کمک سیاسی و تسلیحاتی ارائه دهند. سعودی ها در اجلاس ماه دسامبر در دوحه، قطر، با اعلام اینکه تولید نفت را سه میلیون بشکه در روز افزایش خواهند داد (از 8 میلیون و 600 هزار به 11 میلیون و 600 هزار) اوپک را شگفت زده کردند. آن حرکت باعث افت قیمت نفت شد.

کیسینجر به فورد گفت: "ما باید به خاطر آنچه در اوپک اتفاق افتاد به خود تبریک بگوییم. من همواره گفته ام که سعودی ها نقش کلیدی دارند... دیپلماسی عالی ماست که باعث این وضع شد."

اما این یک پیروزی بود که ضررهای زیادی به دنبال داشت. ایران که همه ذخایر خود را صرف خریداری سلاح های آمریکایی و برنامه تمدن بزرگ شاه کرده بود - برنامه ای که با تزریق حجم عظیمی پول به کشور باعث تورم شد - با کمبود شدید مالی روبرو شد.

شاه ورشکسته شده بود. افت بهای نفت همراه با تورم او را وادار به ترک طرح های بلندپروازانه برای مدرن سازی کشورش کرد.

کوپر در گزارش خود می نویسد: "فروپاشی اجلاس دوحه، و تصمیم عربستان سعودی برای تضعیف بهای نفت خام و افزایش تولید برای اشباع بازار، اقتصاد ایران را به سوی پرتگاه سوق داد."

دولت شاه که به دلیل افت شدید درآمد نفتی به لرزه درآمده بود، یک بودجه ریاضتی را اعمال کرد که باعث بیکاری هزاران نفر و از بین رفتن اعتماد سرمایه گذاران شد و طبقه متوسط ایران را وحشتزده کرد. هرج و مرج اقتصادی و بیکاری به سرعت گسترش یافت.

ظرف یک سال پس از اجلاس دوحه، اولین تظاهرات انبوه در خیابان های پایتخت ایران شکل گرفت؛ تظاهراتی که انقلاب را به دنبال داشت.