ایران و مصر؛ تنش به جای بهبود رابطه؟

Image caption دولت مصر رسما نسبت به برگزاری تظاهرات در برابر دفتر نمایندگی این کشور در تهران اعتراض کرده است

در پی تجمع اعتراض آمیز حامیان تشکل موسوم به «جنبش عدالت خواه دانشجویی» در مقابل دفتر حافظ منافع مصر در تهران، وزرات خارجه مصر نماینده دیپلماتیک ایران در قاهره را برای اعتراض به این اقدام فراخواند.

وزارت خارجه مصر با صدور بیانیه‌ای اعلام کرد که این وزارتخانه اعتراض خود را نسبت به تجمعات گاه به گاه در مقابل دفتر نمایندگی مصر در تهران و همچنین حملات ادامه دار برخی از روزنامه‌های ایران به سیاست‌ها و رهبری مصر بخصوص در روزهای اخیر به اطلاع مسئول دفتر حافظ منافع ایران در قاهره رسانده است.

روز دوشنبه به دعوت جنبش عدالت خواه دانشجویی، شماری از افراد در برابر دفتر حافظ منافع مصر در تهران گردهم آمدند و در اعتراض به سیاست دولت مصر در مورد محاصره نوار غزه از سوی اسرائیل، به زبان‌های فارسی و عربی، شعارهایی علیه حسنی مبارک رئیس جمهور مصر و در حمایت از رهبران ایران سر دادند.

جنبش عدالت خواه دانشجویی یکی از تشکل‌های دانشجویی وابسته به حکومت تلقی می‌شود، اما مسئولان ایرانی، معمولا تجمعات این گروه و نیروهای مشابه آن در برابر سفارتخانه‌ها و نمایندگی‌های خارجی در تهران را اقدامی «خودجوش» و یا «مردمی»‌ توصیف می‌کنند.

از آنجا که هرگونه گردهم‌آیی و تظاهرات گروههای دانشجویی منتقد و مخالف حکومت در ایران عملا ممنوع است، بنابراین بسیاری از تحلیل‌گران، تجمعات گروههای حامی دولت در مناسبت‌های مختلف از جمله تظاهرات اعتراض آمیز در برابر نمایندگی‌های خارجی در تهران را بدون مجوز پشت پرده‌ برخی از نهادهای حاکم ممکن نمی‌دانند.

احتمالا بر همین مبنا، وزارت خارجه مصر، تجمع اعتراض آمیز حامیان جنبش عدالت خواه دانشجویی و حتی نوشته‌های برخی از روزنامه‌های ایران علیه دولت آقای مبارک را به حساب دولت ایران گذاشته و به نماینده دیپلماتیک ایران در قاهره اعتراض کرده است.

با این حال، در پی گسترش تظاهرات اعتراض آمیز در برابر سفارتخانه‌ها و نمایندگی‌های دیپلماتیک کشورهای عرب در تهران، حسن قشقاوی سخنگوی وزارت خارجه ایران تلاش کرد تا از این نوع اقدام‌ها فاصله بگیرد.

آقای قشقاوی از نیروی انتظامی خواسته است تا «به صورت جدی از هرگونه تظاهرات و تجمعات بدون مجوز رسمی و تعرضات احتمالی به سفارتخانه‌ها جلوگیری به عمل آورد.»

واکنش آقای قشقاوی به تظاهرات گروههای حامی دولت در مقابل سفارتخانه‌های کشورهای عرب نوعی ابهام در مورد خط مشی واقعی دولت محمود احمدی نژاد در برابر کشورهای عرب منطقه را به نمایش می‌گذارد.

به عبارت دیگر، مشخص نیست که آیا دولت آقای احمدی نژاد به سیاستی دوگانه در برابر کشورهای عرب روی آورده و یا اینکه نهادهای رقیب آن در درون هیئت حاکمه، ابتکار عمل مربوط به تظاهرات در برابر سفارتخانه های عربی در تهران را به عهده دارند.

برخی ناظران سیاسی بر این باورند که اگر آقای احمدی نژاد به طور علنی با تظاهرات اعتراض‌آمیز گروهها و دسته‌های حامی نظام سیاسی مخالفت کند، چنین تظاهراتی انجام نخواهد شد و در آن صورت، نیازی به درخواست سخنگوی وزارت خارجه از نیروی انتظامی برای برخورد «جدی» با این گونه تجمعات پیش نخواهد آمد.

از نگاه این ناظران، دولت ایران از یک سو، خواهان ادامه روابط خود با اعراب میانه‌رو منطقه است و از سوی دیگر، از رفتار آنان در مقابل برخی بحران‌های منطقه‌ای بخصوص نزاع اعراب و اسرائیل به شدت خشمگین است. این رویکرد متناقض سبب شده است که دولت ایران در عرصه رسمی، موضع محتاطانه‌ای در برابر دولت‌های عرب در پیش گیرد، اما در همان حال، برای اعمال فشار علیه آنان، دست گروهها و دسته‌های حامی خود را برای اعتراض در برابر سفارتخانه‌ها و نمایندگی‌های سیاسی آنان در تهران باز بگذارد.

اعتراض مصر به تجمع در برابر دفتر حافظ منافع آن کشور در تهران نشان می دهد که کشورهای عرب، به این نوع تقسیم کار احتمالی آشنایی دارند و به «خودجوش» یا «مردمی» بودن تظاهرات در کشوری که جامعه مدنی فوق‌العاده نحیفی دارد و یا دولت آن، اصولا نهادهای مدنی مستقل از دولت را ابزار سلطه غرب می‌داند، باور ندارند.

با این همه، با توجه به شکاف‌هایی که بین جناح موسوم به اصولگرا در ایران پدید آمده، امکان اینکه تظاهرات اقشاری مانند طلاب و دانشجوهای بسیجی در برابر سفارتخانه‌های کشورهای عربی به ابتکار گروههای رقیب آقای احمدی نژاد در درون هیئت حاکمه و به قصد تضعیف موقعیت وی صورت گرفته باشد، منتفی نیست بخصوص اینکه برخی از سخنرانان تجمع اعتراضی از «هوس بعضی‌ها که برای رابطه با مصر دست و پای خود را می‌شکنند» انتقاد کردند.

با این حال، نباید از یاد برد که تا کنون سابقه نداشته است که جناح حاکم اختلاف‌های داخلی خود را به حوزه سیاست خارجی نیز سرایت دهد.

به هر حال، صرف نظر از مسائل پشت پرده این مسائل، آنچه در عرصه رسمی بین ایران و مصر جریان دارد، خلاف خواست آقای احمدی نژاد برای ارتقاء روابط سیاسی دو کشور در حد گشودن سفارتخانه است.

آقای احمدی نژاد که علاقه شدید خود را برای بازگشایی سفارت مصر در تهران پنهان نکرده است، هر چه به پایان دوره ریاست جمهوری خود نزدیکتر می‌شود، از بهبود رابطه با مصر دورتر می‌شود.

چند ماه پیش ساخت و نمایشی فیلمی با عنوان « اعدام فرعون» توسط یک سازمان شبه دولتی در ایران که در آن از ترور انور سادات رئیس جمهور فقید مصر به دست خالد اسلامبولی تجلیل به عمل آمده بود، روابط تهران و قاهره را دستخوش تشنج کرد.

هفته پیش نیز احمد ابوالغیط وزیر خارجه مصر در موضعی غیر منتظره اعلام کرد که کشورش از تلاش‌های بین‌المللی برای بازداشتن ایران از آنچه وی توسعه تسلیحات اتمی نامید، حمایت می‌کند.

هر چند که آقای ابوالغیط نسبت به هرگونه حمله نظامی علیه جمهوری اسلامی هشدار داد، اما حمایت آشکار او از اعمال فشارهای سیاسی و اقتصادی علیه ایران و متهم کردن جمهوری اسلامی به کوشش برای دستیابی به سلاح اتمی، به خوبی جهت گیری سیاسی مصر در خاورمیانه را مشخص می‌کند.

مطالب مرتبط