سفیر بریتانیا: شاه ماندنی است

شاه
Image caption دولت های بریتانیا و آمریکا سرنگونی شاه را تا چند هفته قبل از پیروزی انقلاب ممکن نمی دانستند

آرشیو ملی بریتانیا اسنادی را منتشر کرده است که نشان می دهد دولت این کشور و ایالات متحده تا پاییز ۱۳۵۷ بر این باور بودند که شاه در قدرت باقی خواهد ماند.

به گزارش خبرگزاری فرانسه، اسناد منتشر شده که مربوط به مکاتبات وزارت خارجه بریتانیا در سال ۱۳۵۷ است، نشان می دهد به رغم ناآرامی های گسترده در ایران مسوولان بریتانیایی، از جمله سفیر این کشور در تهران تا چند هفته مانده به پیروزی انقلاب، سرنگونی حکومت شاهنشاهی را غیرممکن می دانستند.

انتشار این اسناد بر اساس قانونی صورت گرفته که منتشر کردن اسناد محرمانه را در بریتانیا پس از سی سال مجاز می کند.

خروج شاه از ایران در دی ماه ۱۳۵۷ و به دست گرفتن قدرت به وسیله آیت الله خمینی در بهمن ماه آن سال، از مهمترین رخدادهای سیاسی قرن بیستم خاورمیانه به شمار می رود.

'حکومت در خطر نیست'

سر آنتونی پارسونز، سفیر وقت بریتانیا در تهران در مجموعه ای از گزارش ها که در سال ۱۹۷۸ و در آستانه پیروزی انقلاب اسلامی به لندن ارسال می کرد، مقام های مافوق خود را دائما در جریان اوضاع ایران قرار می داد.

آقای پارسونز در اردیبهشت ۱۳۵۷ در یکی از این گزارش ها نوشت: "حکومت چندان در خطر نیست، بلکه وضعی شبیه به خودرویی دارد که در زمین نرم گیر کرده و معلوم نیست کی دوباره با سرعت به راه می افتد".

سفیر وقت بریتانیا در ایران در گزارش مفصل دیگری که همان ماه برای وزارت خارجه بریتانیا فرستاد، نسبت به جدی بودن خطر سرنگونی شاه ابراز تردید کرد و نفوذ رهبران دینی را زیر سئوال برد.

او نوشت: "رهبران دینی ... در مساجد درباره نابودی ارزش های سنتی اسلامی و ایرانی در اثر دنباله روی کورکورانه از سنت ها و فناوری غربی و مسائل مشابه اعتراض می کنند".

او درباره خطر مخالفان شاه برای حکومت شاهنشاهی هم ابراز تردید کرده بود.

گزارش دیگری که سفارت بریتانیا در تابستان ۱۳۵۷ برای وزارت خارجه این کشور فرستاد، از بی علاقگی رهبران دینی به سرنگونی رژیم پهلوی خبر داده است. علت این بی علاقگی، نامشخص بودن جایگزین حکومت پهلوی عنوان شده بود.

Image caption دولت آمریکا در شهریور پنجاه و هفت نگران موضع انفعالی شاه بود

پیتر جی، سفیر بریتانیا در واشنگتن هم در هجدهم شهریور همان سال در گزارشی که به لندن فرستاد به این نکته اشاره کرد که ایالات متحده حکومت شاهنشاهی ایران را در معرض سقوط نمی داند.

هشت روز بعد آقای جی در گزارش دیگری، از نگرانی ایالات متحده از "انفعال و افسردگی" شاه خبر داد.

جیمز کالاهان، نخست وزیر وقت بریتانیا در واکنش به این گزارش گفته بود: "بله، ولی او می تواند دوباره به وضع سابق خود برگردد".

'انفعال و افسردگی شاه'

اما با گسترش تظاهرات و ناآرامی ها، خوشبینی آقای کالاهان به ناامیدی تبدیل شد و در ۱۳ آبان آن سال در حاشیه یکی از گزارش های سفیر بریتانیا در تهران نوشت: "بر این اساس، نمی توانم شانس زیادی را برای شاه تصور کنم".

با به پایان رسیدن آبان ماه، خوشبینی شخص سفیر هم به شدت کاهش یافت. اسناد منتشر شده نشان می دهد آقای پارسونز در آن زمان تنها بخت نجات شاه را، در افزایش نگرانی و خستگی مردم از ناآرامی ها و کاهش جذابیت آیت الله خمینی می دانست.

جیمز کالاهان، نخست وزیر وقت بریتانیا در آذر ماه ۱۳۵۷ در نامه ای به جیمی کارتر، رئیس جمهوری وقت ایالات متحده، پیشبینی وضعیت آینده حکومت شاه را غیرممکن دانست، ولی هشدار داد سقوط شاه عواقب بدی برای منافع لندن و واشنگتن خواهد داشت.

آقای کالاهان خطاب به جیمی کارتر نوشت: " یک دلخوشی کوچک وجود دارد و آن این است که ادامه هرج و مرج در ایران یا به روی کار آمدن یک حکومت تندروی مذهبی راستگرا، برای شوروی هم به اندازه ما ایجاد مشکل خواهد کرد".

در این حال، اسناد منتشر شده بیانگر تفاوت ارزیابی ایالات متحده و بریتانیا از اوضاع ایران در ماه های پایانی حکومت پهلوی است.

سفیر بریتانیا در تهران در هفدهم آذر در گزارشی امکان تداوم حکومت شاه را به طور فزاینده ای بعید عنوان کرد. در این حال آقای جی چند روز بعد به نقل از جیمی کارتر گزارش داد که آمریکا پیشبینی می کند شاه در قدرت باقی می ماند.

در پایان آذر ماه، سر آنتونی پارسونز در گزارشی نوشت: "مانند هر زمان دیگری پیشبینی نتیجه (اوضاع) مشکل است." او همچنین تنها امید برقراری حکومت پهلوی را، انتقال سلطنت از محمد رضا شاه به ولیعهدش دانست.

چند روز بعد بریتانیا از اتباعش خواست ایران را ترک کنند و خود شاه هم روز بیست و ششم دی از کشور خارج شد.

مطالب مرتبط