12:19 گرينويچ - جمعه 30 ژانويه 2009 - 11 بهمن 1387

ساواک: نگاهبان شاه بسیج‌کننده مخالفان؟

ساواک که نخست به منظور شناسایی و بازداشت اعضای حزب توده تاسیس شده بود، به تدریج فعالیت های خود را بسط داد و به جمع آوری اطلاعات و زیر نظر گرفتن هر گونه فعاليت مخالفان حکومت پهلوی پرداخت.

سابقه تشکیل ساواک يا سازمان امنیت و اطلاعات کشور در دوران پهلوی به بعد از بازگشت محمد رضا شاه پهلوی به ايران پس از ماجراهای 28 مرداد سال 1332 باز می گردد.

ساواک که روابط نزدیکی با سازمان های سیا و موساد داشت، به تدریج در فضای سیاسی ایران قدرت امنیتی بیشتری گرفت.

ساواک از سال 1335 تا 1357 سازمان اصلی پلیس امنیتی و اطلاعاتی ایران در حکومت محمد رضا شاه پهلوی بود، از قدرت و اختیارات بسیاری در برخورد با مخالفان و فعالان سیاسی برخوردار بود.

اما انگیزه تشکیل ساواک چه بود و این سازمان تا چه حد در برانگیختن احساسات ضد شاه در دهه 50 نقش داشت؟

این گزارش را اینجا بشنوید

شما نسخه مناسب فلش را ندارید .فایل پخش نمی شود

تازه ترین نسخه فلش را دانلود کنید

پخش فرمت های دیگر صوت و تصویر

داریوش همایون، وزیر سابق اطلاعات و فرهنگ در دوران پهلوی، در باره انگیزه و نحوه تشکلیل ساواک به بی بی سی می گوید:"فکر تشکیل دستگاهی برای نگهداری حکومت و پلیس سیاسی در دوران مصدق پیش آمد ، اما فرصت تشکیل و عملی شدن این طرح در آن دوران ایجاد نشد. اما این طرح بعدا مقدمه ای شد برای تشکیل اداره ای به نام سازمان امنیت و اطلاعات کشور که ساواک مخفف آن بود."

آقای همایون می افزاید:"پیش از تشکیل ساواک، حکومت نظامی وظایف آن را انجام می داد و هدف اصلی حکومت نظامی هم مبارزه با حزب توده و عوامل این حزب و همچنین دستگیری طرفداران جبهه ملی بود که پس از تشکیل و موفقیت سازمان امنیت و اطلاعات، ساواک وظیفه حفظ رژیم پادشاهی را برعهده گرفت."

ساواک که نخست به منظور شناسایی و بازداشت اعضای حزب توده تاسیس شده بود، به تدریج فعالیت های خود را بسط داد و به جمع آوری اطلاعات و زیر نظر گرفتن هر گونه فعاليت مخالفان حکومت پهلوی، دانشجویان، اتحادیه های کارگری، نویسندگان و همین طور روحانیون پرداخت و سانسوری گسترده تر را اعمال کرد.

آن طور که داریوش همایون می گوید نحوه عمل ساواک به گونه ای بود که این طرز تفکر را القا می کرد که ساواک اساسا سیستمی بود برای برخورد با مخالفین.

به گفته آقای همایون با انتصاب ارتشبد نصیری، رییس گارد شاهنشاهی به ریاست این سازمان، شرایطی ایجاد شد که ساواک بیشتر بر خبرچینی و گرد آوری اطلاعات در باره افراد و گروه های هدف و مورد نظر این سازمان تمرکز کرد.

از سال 1342 به بعد بود که شاه سازمان های امنیتی خویش از جمله ساواک را توسعه بخشید. ساواک در این دوران با همکاری شهربانی و دستگاه های انتظامی دیگر در سرکوبی عناصر ضد نظام سلطنتی فعالیت گسترده ای داشت؛ فعاليتی که تا سال های آخر رژیم پهلوی همچنان ادامه داشت.

احمد سلامتیان ، کارشناس مسائل سیاسی ایران و نماینده اولین دوره مجلس پس از انقلاب سال 1357 معتقد است که ساواک تا آخرین روزهای عمرش یک سازمان نظامی برای تامین امنیت سیاسی بود، به همین دلیل نه از تخصص لازم کسانی که به کار اطلاعاتی در زمینه سیاسی سر و کار دارند، برخوردار بود و نه ابزاری به جز ابزار نظامی سرکوب در اختیار داشت؛ در نتیجه ساواک به طور دائم به صورت نظامی و سرکوبگرانه با اندیشه ها و نظرات برخورد می کرد.

اما آیا ساواک در برانگیختن احساسات ضد شاه در دوران رژیم پهلوی نقشی داشت؟

به هر حال با اوج گیری ناآرامی ها در دهه 50 در ایران شاه دستور انحلال ساواک را داد و رییس پیشین ساواک ارتشبد نصیری که د ر آن زمان سفیر ایران در پاکستان بود به ایران فراخوانده شد و به زندان افتاد.

داریوش همایون معتقد است که افزایش بی رویه اختیارات ساواک و حضور این سازمان در تمامی امور جامعه از جمله سانسور مطبوعات و امثال اینها باعث شد که فضای تبلیغاتی بسیار منفی نه تنها برای کل نظام پادشاهی به وجود بیاورد، بلکه در تمام دنیا ساواک به نماد سرکوبگری و اختناق در ایران بدل شود.

وزیر اطلاعات و فرهنگ دوران پهلوی می افزاید:"شرایط به گونه ای شد که در دوره انقلاب کلمه ساواک کافی بود که همه افکار عمومی را در همه جا علیه رژیم پادشاهی بسیج کند."

مهدی خانبابا تهرانی از فعالان سیاسی پیش از انقلاب نيز معتقد است که ساواک در بستن فضای سیاسی ایران در حکومت پهلوی نقشی مهم داشت.

به گفته این فعال سیاسی، در اثر خشونت ها و قانون شکنی هایی که سازمان امنیت و اطلاعات کشور انجام داد، ساواک در چشم مردم ایران به یک نهاد سرکوبگر و نهادی تبدیل شد که به فرمان خارجی و به فرمان قدرت دیکتاتوری ایران، جامعه ایران را به خفقان سوق داده بود.

به هر حال با اوج گیری ناآرامی ها در دهه 50 در ایران شاه دستور انحلال ساواک را داد و رییس پیشین ساواک ارتشبد نصیری که د ر آن زمان سفیر ایران در پاکستان بود به ایران فراخوانده شد و به زندان افتاد.

با اين حال تمامی اين اقدامات، نتيجه ای برای شاه در بر نداشت و نتوانست به فروکش کردن موجی بينجامد که در فرجام خود، نظام پادشاهی در ايران را به زير کشيد.

BBC © 2014 بی بی سی مسئول محتوای سایت های دیگر نیست

بهترین روش دیدن این صفحه بر روی آخرین مرورگر مجهز به CSS است. با اینکه مرورگر کنونی تان قابلیت نمایش سایت را دارد ولی امکان بهترین تجربه تصویری را به شما نمی دهد . لطفا در صورت امکان مرورگر خود را به آخرین نسخه ارتقا دهید.