18:04 گرينويچ - پنج شنبه 05 فوريه 2009 - 17 بهمن 1387

نهضت آزادی ایران

نهضت آزادی ایران، که انشعابی از جبهه ملی به شمار میرود، در سال 1340 به دست آیت الله محمود طالقانی، مهندس مهدی بازرگان، دکتر یدالله سحابی، مهندس منصور عطایی، حسن نزیه، رحیم عطایی و عباس سمیعی تأسیس شد.

حسن نزیه در یک سخنرانی در همان سال مهم ترین اهداف تأسیس نهضت آزادی ایران را از جمله "احیای حقوق اساسی ملت ایران با استقرار حکومت قانون برای تعیین حدود اختیارات و مسئولیت های مصادر مختلفه مملکت به منظور تأمین واقعی حکومت مردم بر مردم" و نیز "مجاهدت برای تأمین بی طرفی ایران و تضمین آن وسیله دو

بلوک شرق و غرب دنیا از یک طرف و ایجاد همبستگی بیشتر بین کشورهای صلح جوی بیطرف" برشمرد.

مهدی بازرگان نیز در آستانه تشکیل این گروه، شعار "ما ایرانی هستیم، ما مسلمانیم، ما مصدقی هستیم" را برای معرفی آن برگزید.

رهبران نهضت آزادی، از جمله مهدی بازرگان، محمود طالقانی و یدالله سحابی، در زمان سلطنت محمد رضا شاه پهلوی، سالیانی را در زندان سپری کردند.

با بسته تر شدن فضای سیاسی، فعالیت نهضت آزادی تقریبا در ایران متوقف شد، اما دفترهای آن در اروپا و آمریکا به رهبری علی شریعتی، ابراهیم یزدی و مصطفی چمران فعالیتهای خود علیه حکومت شاه را افزایش دادند.

مشی نهضت آزادی ایران در رویارویی با نظام شاهنشاهی در آغاز مشروطه گرایانه بود و به تدریج به سیاستهای براندازانه آیت الله خمینی نزدیک شد.

آن گونه که در کتاب مدافعات در دادگاه غیرصالح تجدید نظر نظامی (انتشارات مدرس، مهرماه 1350) آمده است، مهدی بازرگان در دفاعیه خود در دادگاه خطاب به قاضی دادگاه نظامی گفت: "ما آخرین کسانی هستیم که از راه قانون اساسی به مبارزه سیاسی برخاسته ایم. ما از رییس دادگاه انتظار داریم این نکته را به بالاتریها بگویند."

هفت روز پیش از پیروزی انقلاب سال 1357، آیت الله خمینی طی پیامی مهدی بازرگان را به سمت نخست وزیری دولت موقت منصوب کرد.

آیت الله خمینی با بیان اینکه "مخالفت با ولایت فقیه، تکذیب ائمه اطهار و اسلام است"، ملی گرایی را "اساس بدبختی مسلمین" دانست و گفت:"ملی گرایی مخالف اسلام است."

در پیام وی خطاب به مهدی بازرگان آمده است: "بنا به پیشنهاد شورای انقلاب، بر حسب حق شرعی و حق قانونی ناشی از آرای اکثریت قاطع قریب به اتفاق ملت ایران... جنابعالی را بدون در نظر گرفتن روابط حزبی و بستگی به گروهی خاص، مأمور تشکیل دولت موقت مینمایم."

مهدی بازرگان که دچار اختلاف نظرهای اساسی با آیت الله خمینی و روحانیان نزدیک به او شد، در پی اشغال سفارت آمریکا در سیزده آبان 1358، به نشانه اعتراض از مقام خود استعفا کرد.

برخی از این اختلافات به روند قانوگذاری در مجلس خبرگان قانون اساسی بازمیگشت؛ زیرا نهضت آزادی از جمله با گنجاندن برخی از مواد اسلامی در این قانون مخالف بود.

مهدی بازرگان علیه اعدام بدون محاکمه شخصیتهای نظامی و سیاسی دوران شاه نیز اعتراض کرد و "بی قانونی های جاری در کشور" را مخل فعالیت دولت موقت دانست.

پیش از آن در جریان همه پرسی برای جمهوری اسلامی مهدی بازرگان گفته بود:"در همه پرسی این سئوال در برابر مردم خواهد بود: جمهوری دموکراتیک اسلامی؛ آری یا نه؟"

اما آیت الله خمینی طی یک سخنرانی بازرگان را تلویحا "شیطان" نامید و گفت: "جمهوری اسلامی؛ نه یک کلمه کم و نه یک کلمه زیاد."

آیت الله خمینی، همچنین در بیست و دوم اسفندماه 1357 در قم گفت:"به آنها که از دموکراسی حرف می زنند گوش ندهید. آنها با اسلام مخالفند. می خواهند ملت را از مسیر خودش منحرف کنند. ما قلم های مسموم آنهایی را که صحبت ملی و دموکراتیک و اینها را می کنند، می شکنیم."

آیت الله خمینی که در آغاز مهدی بازرگان را مردی خوانده بود که "صالح و متدین" و "عقیده مند به دیانت و امین و ملی" است، تبلیغاتی گسترده علیه جبهه ملی و نهضت آزادی ایران را هدایت کرد.

آیت الله خمینی با بیان اینکه "مخالفت با ولایت فقیه، تکذیب ائمه اطهار و اسلام است"، ملی گرایی را "اساس بدبختی مسلمین" دانست و گفت:"ملی گرایی مخالف اسلام است."

وی صریحا به نهضت آزادی و هواداران محمد مصدق تاخت و در سخنرانی خود خطاب به جمع شورای عالی قضایی، در سی و یکم تیرماه 1359، گفت: "ما چقدر از این ملیت سیلی خوردیم. من نمیخواهم بگویم که در زمان ملیت، در زمان آن کس ]مصدق[ که این همه ازش تعریف می کنند، چه سیلی به ما زدند ... بروند کنار اینها. بروند گم شوند."

رهبران نهضت آزادی، از جمله مهدی بازرگان، محمود طالقانی و یدالله سحابی، در زمان سلطنت محمد رضا شاه پهلوی، سالیانی را در زندان سپری کردند. در عکس مهدی بازرگان

با اشاره آیت الله خمینی مطبوعات غیرهوادار روحانیان حاکم توقیف شدند؛ از جمله روزنامه میزان، ارگان نهضت آزادی ایران.

مهدی بازرگان در کتاب "انقلاب ایران در دو حرکت" که در آغاز دهه شصت منتشر شد، مواردی را به عنوان نقض قانون اساسی جمهوری اسلامی از سوی آیت الله خمینی برشمرد و از آیت الله خمینی آشکارا انتقاد کرد.

مشی قانونگرایانه نهضت آزادی ایران، پس از پیروزی انقلاب نیز تداوم یافت. این روش که از سوی انقلابیون اسلامگرا و چپگرا به سازش کاری و غیرانقلابی گری تعبیر شد، مانع از پایداری حضور نهضت آزادی در بدنه قدرت سیاسی گردید.

نهضت آزادی ایران جز در نه ماهی که مهدی بازرگان، نخست وزیر دولت موقت بود، همواره در چهل و هفت سال اخیر، گروه اپوزیسیون حکومت قلمداد شده است.
در سی سال اخیر شماری از اعضای آن زندانی شده اند. نهضت آزادی ایران، اکنون از نظر جمهوری اسلامی، گروهی غیرقانونی است.

BBC © 2014 بی بی سی مسئول محتوای سایت های دیگر نیست

بهترین روش دیدن این صفحه بر روی آخرین مرورگر مجهز به CSS است. با اینکه مرورگر کنونی تان قابلیت نمایش سایت را دارد ولی امکان بهترین تجربه تصویری را به شما نمی دهد . لطفا در صورت امکان مرورگر خود را به آخرین نسخه ارتقا دهید.