حزب جمهوری اسلامی

Image caption بیرکل حزب جمهوری اسلامی، محمد بهشتی بود که در هفت تیر 1360 به همراه ده‌ها تن از اعضای این حزب ترور شد.

حزب جمهوری اسلامی، حدود دو هفته پس از پیروزی انقلاب سال 1357 اعلام موجودیت کرد و با اشاره‌ آیت الله خمینی، بنیانگذار جمهوری اسلامی در خرداد ماه 1366 تعطیل شد.

پنج روحانی انقلابی، محمد جواد باهنر، محمد بهشتی، سید علی خامنه ‌ای، عبدالکریم موسوی اردبیلی و اکبر هاشمی رفسنجانی مؤسسان این حزب بودند.

پنج تن یادشده به همراه حسن آیت، اسدالله بادامچیان، عبدالله جاسبی، میرحسین موسوی، حبیب الله عسکراولادی مسلمان، سید محمود کاشانی (فرزند آیت الله

ابوالقاسم کاشانی)، مهدی عراقی و علی درخشان از اعضای شورای مرکزی اولیه‌حزب جمهوری اسلامی بودند.

حزب جمهوری اسلامی، مهم‌ ترین تشکل مسلمانان انقلابی هوادار روحانیت در برابر دیگر تشکل‌ های سیاسی مانند نهضت آزادی ایران، حزب توده و گروه‌های چپگرا یا ملی‌ گرا در دهه‌نخست جمهوری اسلامی است.

این حزب با الگوگیری از حزب حاکم اتحاد جماهیر شوروی و به نیت کادرسازی برای کارگزاران جمهوری اسلامی بنا نهاده شد.

به دلایل گوناگون، از جمله چیرگی فضای توده‌گرایی در سال‌های پس از انقلاب، حزب جمهوری اسلامی ساختار حزبی به معنای مدرن نیافت.

مرتضی نبوی، وزیر اسبق پست و تلگراف و تلفن و از اعضای حزب جمهوری اسلامی در مصاحبه ‌ای گفته است:"مردم به دلیل نام حزب ابتدا تصور می‌ کردند که هر کس به جمهوری اسلامی اعتقاد دارد، باید عضو حزب باشد و به همین دلیل استقبال خوبی از عضویت در حزب می‌ کردند و تعداد زیادی آمدند و ثبت نام کردند. در این میان از طرفداران همه‌ گروه‌ها بودند؛ از مجاهدین خلق گرفته تا گرایش‌های دیگر."

هزاران نفر با انگیزه‌های گوناگون در شهرهای مختلف ایران به این حزب پیوستند.

Image caption حزب جمهوری اسلامی، حدود دو هفته پس از پیروزی انقلاب سال 1357 اعلام موجودیت کرد و با اشاره‌ آیت الله خمینی، بنیانگذار جمهوری اسلامی در خرداد ماه 1366 تعطیل شد.

درک رهبران روحانی از حزب، بیش از آنکه فعالیت در چارچوب جامعه‌مدنی باشد، برقراری سازمانی توده ‌گرا برای تربیت نیروی انسانی بود و از این همین رو آیت الله خمینی در آغاز، تشکیل حزب را موجب پیدایش "مفسده" می ‌دانست.

وی در بیست و هفتم مردادماه 1358 در سخنرانی خود گفت: "من انقلابی نیستم. اگر ما انقلابی بودیم اجازه نمی‌دادیم "احزاب" اینها اظهار وجود کنند. تمام احزاب را ممنوع اعلام می‌ کردیم. تمام جبهه ‌ها را ممنوع اعلام می‌ کردیم و یک حزب و آن حزب الله، حزب مستضعفین تشکیل می‌دادیم و من توبه می ‌کنم از این اشتباهی که کردم."

حزب جمهوری اسلامی، روزنامه‌ ای با نام "جمهوری اسلامی" راه انداخت که تا کنون نیز منتشر می ‌شود.

دبیرکل حزب جمهوری اسلامی، محمد بهشتی بود که در هفت تیر 1360 به همراه ده‌ها تن از اعضای این حزب ترور شد.

سپس محمد جواد باهنر جایگزین وی گشت، اما در هشت شهریور همان سال، او در مقام نخست وزیر به همراه محمد علی رجایی، رییس جمهوری در حادثه‌ انفجار دفتر نخست وزیری جان باخت. از آن هنگام تا زمانی تعطیلی حزب، علی خامنه‌ای رهبر کنونی جمهوری اسلامی، دبیرکلی این حزب را به عهده داشت.

محمد بهشتی، شخصیت بارز جبهه‌هواداران آیت الله خمینی، چندی پیش از پیروزی انقلاب پس از سال‌ها اقامت در آلمان به ایران بازگشت و به سامان دادن نیروهای مسلمان نزدیک به روحانیت پرداخت.

از آنجا که تصمیم‌ گیران سیاسی در واشنگتن گمان داشتند آیت الله خمینی به دلیل کهولت سن و نداشتن تجربه‌سیاسی، قدرت رهبری نظام تازه ‌تأسیس را نخواهد داشت، از طریق زیبگینو برژینسکی، مشاور امنیت ملی جیمی کارتر، رییس جمهوری وقت ایالات متحده، با برخی نزدیکان آیت الله خمینی مانند محمد بهشتی و مهدی بازرگان، رهبر نهضت آزادی ایران تماس‌هایی را برقرار کردند.

محمد بهشتی پس از انقلاب، با فرمان آیت الله خمینی به مقام ریاست دیوان عالی کشور (قوه‌ قضاییه‌کنونی) منصوب شد.

حزب جمهوری اسلامی، پس از سه سال توانست کنترل سه قوه قضاییه، مجریه و مقننه را در دست خود بگیرد.

در جریان نخستین انتخابات ریاست جمهوری، برخی اعضای حزب جمهوری اسلامی با جامعه‌روحانیت مبارز تهران اختلاف نظر پیدا کردند؛ زیرا جامعه‌روحانیت مبارز از ابوالحسن بنی صدر حمایت می ‌کرد، اما حزب جمهوری اسلامی ابتدا جلال الدین فارسی را نامزد اعلام کرد و پس از آینکه گفته شد جلال الدین فارسی ایرانی تبار نیست ، حسن حبیبی را نامزد این پست اعلام کرده بود.

زمانی که عدم کفایت ابوالحسن بنی صدر برای ریاست جمهوری در مجلس شورای ملی (که بعدها به مجلس شورای اسلامی تغییر نام داد) به رأی گذاشته شد، سید علی خامنه‌ای که آن هنگام نماینده‌مردم تهران در مجلس بود، نقشی کلیدی بازی کرد.

حزب جمهوری اسلامی در طرد، حذف و سرکوب جریان‌های کمونیستی و چپگرای مسلمان مانند سازمان مجاهدین خلق ایران و نیز گروه‌های ملی ‌گرا مانند جبهه‌ملی فعالیتی پر رنگ داشت.

همچنین این حزب در اجبار کابینه‌دولت موقت مهدی بازرگان به استعفا و به حاشیه راندن نهضت آزادی ایران نقشی پرتأثیر ایفا کرد.

Image caption حزب جمهوری اسلامی در اجبار کابینه‌دولت موقت مهدی بازرگان به استعفا و به حاشیه راندن نهضت آزادی ایران نقشی پرتأثیر ایفا کرد.

از جمله حزب جمهوری اسلامی با انتصاب عباس امیرانتظام (که به اتهام جاسوسی در زندان بود) به نهضت آزادی ایران، کوشید این گروه را مخالف اصلی سیاست آمریکا ستیزی جمهوری اسلامی معرفی کند.

در تاریخ بیست و پنجم و بیست و ششم اسفندماه 1359، سید علی خامنه‌ ای در روزنامه‌ جمهوری اسلامی، که خود مدیرمسئول آن بود، مقالاتی شدیداللحن علیه نهضت آزادی ایران نوشت.

حزب جمهوری اسلامی، در مرامنامه و نیز در کتاب "مواضع ما" دیدگاه‌های خود را در زمینه‌سیاست، اقتصاد و فرهنگ شرح داده است، اما به دلیل بافت ناهمگون اعضای حزب، به زودی اختلافات بر سر مسائل سیاسی و اقتصادی رخ نمود.

طیفی از این حزب به اقتصاد بسته‌دولتی باور داشتند و به دست میرحسین موسوی رهبری می‌شدند.

شاخه ‌ای دیگر که بیشتر از بازاریان سنتی و هسته‌ اصلی جمعیت هيئت‌های مؤتلفه‌اسلامی بودند، دخالت وزارت بازرگانی و وزارت اقتصاد و دارایی را در تعیین قیمت‌ ها و کنترل واردات و صادرات نمی‌ پذیرفتند.

چهره‌های شاخص جریان دوم، حبیب الله عسکراولادی مسلمان و سید علی خامنه‌ای بودند.

این دست اختلافات و نیز زوال دشمن مشترک که جریان‌های چپگرا یا ملی ‌گرا بودند، همچنین دستیابی رهبران حزب جمهوری اسلامی به قدرت در ساختار سیاسی، دامنه‌اختلافات را گسترده کرد تا آنجا که به اشاره‌آیت الله خمینی در 11 خرداد 1366 حزب جمهوری اسلامی تعطیل شد؛ اما میراث حزب جمهوری اسلامی در گروه‌های سیاسی منشعب از آن تا امروز حفظ شده است.