فتوای قتل رشدی و روابط ایران و غرب

آیت الله خمینی
Image caption فتوای آیت الله خمینی پیامدهای گسترده ای برای روابط ایران با غرب داشت

با انتشار پیام آیت الله خمینی در رسانه ها و اعلام مرتد بودن سلمان رشدی در 25 بهمن سال 1367 تظاهرات در ایران و برخی کشورهای دیگر جهان، در حمایت از حکم آیت الله خمینی آغاز شد.

ماجرا به "آیات شیطانی"، پنجمین کتاب سلمان رشدی مربوط می شد. یکی از جنجال برانگیزترین داستان های عصر حاضر که پیش از آن در هند، کشور زادگاه نویسنده ممنوع شده بود و برخی مسلمانان در مصر، پاکستان و آفریقای جنوبی، با واکنش نسبت به انتشار "آیات شیطانی"، این کتاب را در فهرست آثار ممنوعه قرار داده بودند. گروهی دیگر هم با تظاهرات در بریتانیا، نسخه هایی از این کتاب را سوزانده و خواستار جمع آوری نسخه های دیگر از کتابفروشی ها شده بودند.

ماشاءالله شمس الواعظین، روزنامه نگار و تحلیلگر مسایل سیاسی می گوید: "حرف های آیت الله خمینی در باره سلمان رشدی به طور عمده به دنبال پذیرش قطعنامه 598 توسط ایران و انفعال و تاثیر منفی که این قطعنامه بر سپاه و بسیجیان برجای گذاشت، به عنوان یک حرکت شوک آور و به منظور منسجم کردن نیروهای ایران در عرصه داخلی صورت گرفت که نتایج خود را برجای گذاشت."

پس از صدور فتوای آیت الله خمینی، دولت ایران، عزای عمومی اعلام کرد و از هسته های مقاومت حزب الله در سراسر جهان خواست که به انتشار این کتاب واکنش نشان دهند. برخی مسلمانان کشورهایی مانند افغانستان، پاکستان، بنگلادش و هند هم از این حکم استقبال کردند.

عیسی سحرخیز، روزنامه نگار و تحلیلگر مسایل سیاسی می گوید: "این فتوا شوکی را به جهان وارد کرد و شاید بتوان گفت اولین بار بود که چنین برخوردی با یک مساله فرهنگی صورت می گرفت. فتوای آیت الله خمینی باعث شد جهان اسلام حس کند کسی هست که از حق و حقوقش در برابر توهین های که در دنیا می شود، دفاع کند و واکنش های بسیار مثبتی را در افکار عمومی مسلمانان و حتی کشورهای جهان سوم به دنبال داشت."

تاثیر فتوا بر جایگاه ایران

در سوی دیگر ماجرا، گروه های مخالف، قرار داشتند؛ آمریکا انتشار این کتاب را در راستای آزادی بیان خواند و بریتانیا تاسف خود را از فتوای آیت الله خمینی اعلام کرد.

ماشاءالله شمس الواعظین می گوید: "هم دولت ها و هم جوامع غرب با این فتوا به مخالفت برخاستند و جایگاه ایران در جهان غرب آسیبی جدی دید."

عیسی سحرخیز هم معتقد است که صدور این فتوا سبب شد کشورهای غربی احساس کنند یک رهبر مذهبی در امور کشوری دیگر دخالت می کند. به گفته او، آنها حس کردند یک رهبر مذهبی، به گونه ای، به اموری واکنش نشان می دهد که در کشوری دیگر اتفاق می افتد و چنین مساله ای سبب شد در سطح روابط کشورها مسایلی ایجاد شود."

در همان زمان، وزارت امور خارجه ایران، سفیران و کارداران چند کشور اروپایی را که مخالفت خود را با فتوای آیت الله خمینی اعلام کرده بودند، احضار و به موضع گیری دولت هایشان به شدت اعتراض کرد.

رویکرد تهران سبب شد در اول اسفند 1367، کشورهای اروپایی تصمیمی جمعی بگیرند تا سفیران و کارداران خود را از تهران فرابخوانند.

با در نظر گرفتن واکنش دولت بریتانیا که از دید ایران حامی اصلی سلمان رشدی بود، مجلس شورای اسلامی، وزارت امور خارجه ایران را موظف کرد به دولت بریتانیا یک هفته فرصت دهد تا به طور رسمی مخالفت خود را با چیزی اعلام کند که موضع گیری های غیراصولی در مقابل جهان اسلام، جمهوری اسلامی و مطالب کتاب آیات شیطانی خوانده شد، , در غیر این صورت روابط دیپلماتیک دو طرف قطع شود.

این موضع گیری با ابراز تاسف دولت بریتانیا همراه شد، ولی از آنجا که عذرخواهی به صورت رسمی انجام نشده بود، جمهوری اسلامی ایران بر اساس مصوبه 16 اسفند 1367 مجلس، روابط دیپلماتیک خود را با بریتانیا تقلیل داد و به این ترتیب، روابط بین دو کشور به سطح کاردار تنزل یافت.

سردی روابط ایران با بریتانیا و حتی اتحادیه اروپا تا 10 سال ادامه یافت، تا این که در ملاقات وزیران امور خارجه وقت ایران و بریتانیا در حاشیه مجمع عمومی سازمان ملل سال 1998 میلادی، شرایط تغییر کرد.

بهبود تدریجی روابط

کمال خرازی، وزیر امور خارجه وقت ایران در آن سال اعلام کرد که دولت جمهوری اسلامی ایران نه قصد دارد زندگی نویسنده آیات شیطانی را تهدید کند و نه هیچوقت فعالیتی برای این کار کرده است.

این اظهارات و گفتگوهای دوجانبه سبب شد روابط ایران و بریتانیا دوباره به سطح سفیر ارتقا یابد و بخشی از نگرانی ها مرتفع شود، هرچند این هم باز پایان کار نبود.

Image caption سلمان رشدی را شاید بتوان نماد رویارویی ایران و غرب در دهه 90 دانست

در سال 2005 میلادی، آیت الله خامنه ای، رهبر کنونی جمهوری اسلامی ایران، در پیام حج خود، بار دیگر سلمان رشدی را مرتد و مهدور الدم خواند که بیشتر تحلیلگران، این توصیف را به معنای تجدید فتوای آیت الله خمینی ارزیابی کردند، هرچند در پیگیری های خبرنگار روزنامه تایمز، چاپ لندن، وزارت امور خارجه بریتانیا اعلام کرد که از دید این کشور، دولت ایران، رسما پشتیبانی خود را از این فتوا پس گرفته است، در نتیجه این فتوا، دیگر پشتوانه دولتی ندارد.

عیسی سحرخیز، این نظر را منطقی تر می داند. به گفته او همین که دولت به طور مستقیم برای اجرای این فتوا وارد عمل نشد، نشان می دهد که نباید پشتوانه ای دولتی برای آن در نظر گرفت. او می گوید: "دیدیم که در داخل ایران، نهادهای دولتی درگیر این ماجرا نشدند و مثلا بنیاد 15 خرداد به عنوان جریانی که دولتی تلقی نمی شود، وارد بحث هایی مانند اعطای جایزه و این امور شد."

با این حال، حسن قشقاوی سخنگوی وزارت امور خارجه ایران در آخرین نشست خبری خود در روز چهارشنبه، 23 بهمن ماه، در پاسخ به این پرسش که "آیا فتوای آیت الله خمینی در باره سلمان رشدی پابرجاست؟" گفت که مکانیزم فتوای شرعی با مکانیزم تصمیم سیاسی متفاوت است و فتوای شرعی تا زمانی که لغو نشود پابرجا است.

ماشاءالله شمس الواعظین می گوید: "اگر به این فتوا، درونی نگاه کنیم، باید گفت این فتوا از نظر فقهی، غیرقابل حذف و غیرقابل پس گرفتن است. مجتهدی که مرجع تقلید شیعیان بوده، این فتوا را داده، همانطور که پیش از آن هم فتواهای دیگری داشته است. این را هم باید در نظر داشت فتوایی که آیت الله خمینی داد، در واکنش به خواست جهان اسلام و علمای جهان اسلام بود. این فتوا غیرقابل برگشت است، ولی اجرای آن می تواند الزام آور نباشد."

لقب شوالیه

سلمان رشدی، نویسنده هندی تبار بریتانیایی، با داشتن 11 کتاب و دریافت دست کم چهار جایزه معتبر ادبی، در ژوئن سال 2007 میلادی از سوی ملکه الیزابت دوم، لقب شوالیه گرفت که باعث شد او بار دیگر در مرکز توجه ها قرار بگیرد.

اعطای این لقب، واکنش هایی را در کشورهایی به دنبال داشت که پیش از آن به انتشار کتاب آیات شیطانی اعتراض کرده بودند. مقامات ایرانی هم در این دسته قرار داشتند. از جمله غلامعلی حداد عادل، رئیس وقت مجلس شورای اسلامی ایران اعلام کرد که اقدام بریتانیا در دادن این لقب به سلمان رشدی، بی جواب نخواهد ماند.

البته عیسی سحرخیز معتقد است که این اظهارات تاثیری در روابط بین المللی ایران نداشته است. او می گوید: "در شرایط کنونی، بحث فتوایی که صادر شده است، در روابط بین المللی ایران نقشی ندارد و مسایل دیگری در سطح روابط موثر است."

با اینکه فتوای قتل سلمان رشدی، او را وادار کرد 10 سال در اختفا و تحت حفاظت پلیس زندگی کند، کتاب های او در فهرست کتاب های پرفروش قرار گرفتند و به طور مشخص، نمایشنامه های متعددی با اقتباس از کتاب آیات شیطانی نوشته شد و به روی صحنه رفت.

صرف نظر از تاثیرهایی که این فتوا در شرایط زندگی و حرفه ای سلمان رشدی داشت، به گفته ماشاءالله شمس الواعظین، فتوای آیت الله خمینی نتیجه ای مهم تر در سطح جهانی به دنبال آورد.

او می گوید: این فتوا از نظر بین المللی، در مجموع، هزینه اهانت یا چیزی را که اهانت به ادیان تلقی می شود، برای نویسندگان، روزنامه نگاران و کسانی که علاقه مند هستند بدون هیچ مرزی، دموکراسی و آزادی بیان را تعریف کنند، بسیار بالا برد."

سلمان رشدی، در اطلاعیه ای که در سال 1990 میلادی منتشر شد، از مسلمانان بخاطر جریحه دار کردن احساساتشان پوزش خواست اما پس از مدت کوتاهی، در یک مصاحبه، این عذرخواهی را بزرگ ترین اشتباه زندگی اش خواند. او همچنین در سال 2008 میلادی اعلام کرد که احتمال دارد در باره فتوای آیت الله خمینی و سال های پس از آن، کتابی منتشر کند.