مترو تهران: ده سال رضایت و گلایه

عکس از مهر
Image caption گاهی تاخیر قطارها به حدی طولانی است که جمعیت هر ثانیه دو برابر می شود. بعضی وقت ها ریل خراب است، برق در تونل قطع می شود یا هواکش ها به موقع کار نمی کنند."

فعالیت های مترو یا همان مجموعه قطارهای شهری تهران در حالی از مرز ده سالگی گذشته که به گفته محسن هاشمی، مدیرعامل مترو تهران در این مدت، تعداد مسافرت های انجام شده در مترو از مرز دو میلیارد نفر گذشته و این وسیله حمل و نقل عمومی، به بخشی جدایی ناپذیر از زندگی عادی مردم تهران و حومه آن تبدیل شده است.

اولین برنامه ریزی ها برای ساخت مترو در سال 1350 انجام و طراحی اولین سیستم متروی تهران در سال 1354 آغاز شد. عملیات اجرا و احداث تونل آن هم در سال 1356 از تپه های عباس آباد یا همان ایستگاه میرداماد فعلی شروع شد، ولی با پیروزی انقلاب اسلامی، روند احداث تونل کند و سرانجام در سال 1359 همزمان با آغاز جنگ ایران و عراق، متوقف شد تا در سال 1365 دوباره مورد توجه برنامه ریزان قرار بگیرد و ساخت و ساز مترو از سال 1366 از سر گرفته شود.

امضای قرارداد تامین تجهیزات مترو در سال 1374، نقطه آغاز دوباره ای برای شروع فعالیت های قطار زیرزمینی تهران بود و سرانجام، جابجایی مسافران در نخستین مسیر فعال متروی تهران، یعنی مسیر شماره 5 در فاصله تهران و کرج از 16 اسفند سال 1377 شروع شد. طول خط متروی تهران الان به بیش از 90 کیلومتر رسیده که آن را در رتبه بیستم در بین قطارهای شهری کشورهای جهان قرار داده است.

محمد حسین مجاهد، کارشناس ارشد ترافیک معتقد است: "در شرایطی که تعداد خودروها در تهران بیش از اندازه افزایش پیدا کرده و جای تردد در زمین نیست، مترو بهترین گزینه برای حمل و نقل است که الان تعداد خطوط و قطارها در حال افزایش است.

او شرایط کنونی و نوع استفاده از مترو در تهران را مطلوب ارزیابی می کند و می گوید: "استفاده از مترو میزان قابل توجهی از بارترافیکی بین کرج تا تهران را کم می کند. هرچند شرایط کنونی آن هنوز کامل نیست، ولی روند توسعه مترو زمان بر است و مدتی طول می کشد تا به مرحله ای برسد که بتواند به طور کامل و اصولی به مردم خدمات رسانی کند."

رقابت سیاسی در تونل

جابه جایی مسافران شهری، اصلی ترین کارکرد مترو در جوامع مختلف به شمار می رود، ولی به گفته فهیمه خضرحیدری، خبرنگار حوزه شهری، متروی تهران کارکردهای دیگری هم پیدا کرده است. او با بیان این که مسایل در ایران، گاه کارکردهای فرعی پیدا می کنند، می گوید: "مترو هم چنین کارکردی پیدا کرده است، از جمله محور بحث هایی شدید و مناقشات اساسی و گسترده سیاسی در شهر تهران قرار گرفته است."

به گفته خانم خضرحیدری، متروی ایران از نهادهای اجتماعی و خدماتی معدود در ایران است که از ابتدا، مدیریتی یکپارچه داشته است و محسن هاشمی با عقبه سیاسی خاص خود در راس آن قرار دارد، عقبه ای که چندان در توافق و تفاهم با دولت نهم و رییس جمهوری محمود احمدی نژاد نبوده است و نیست.

در راس شهرداری تهران هم محمد باقر قالیباف حضور دارد که رقیب سیاسی و انتخاباتی رییس جمهوری ایران بود. در نتیجه، مجموعه روابطی که در حمل و نقل عمومی شهر تهران وجود دارد، رقابتی سیاسی به وجود آورده است و دولت با نادیده گرفتن حقوق شهروندان در استفاده از حمل و نقل عمومی کارآمد و روان، به جای انجام وظایف خود در قبال متروی تهران و تامین اعتبارات آن، از تامین این اعتبارات سر باز زده است.

رشد حلزونی

Image caption در صورتی که فاصله زمانی بین قطارها به 2 دقیقه برسد، متروی تهران جزو 10 متروی اول جهان خواهد بود.

خانم خضرحیدری یادآور می شود که اختلاف نظرهای سیاسی، کار توسعه متروی 10 ساله تهران را با دشواری روبه رو کرده است و می گوید: "در طول ده سالی که مترو درتهران راه اندازی شده، توسعه خطوط به کندی انجام شده و مترو رشدی حلزونی داشته است. در حالی که اگر اعتبارات مورد نیاز، تزریق می شد، مترو گسترش بیشتری داشت و پهنه بیشتری از تهران را در بر می گرفت، هرچند ظرفیت موجود مترو، بار قابل توجهی از ترافیک را بر دوش دارد."

ناظران می گویند علاقه مندی محمود احمدی نژاد، رییس جمهوری ایران و شهردار سابق تهران به اجرای پروژه مونوریل در تهران یکی دیگر از دلایل کندی رشد مترو است.

محسن هاشمی، مدیرعامل مترو تهران هم ملوک الطوايفی بودن مراکز تصميم گيری در تهران را يکی از نابسامانی های عمده مديريت شهری اين "ابرشهر" می داند و می گويد: "هر نهاد تصميم گير که پول و زور داشته باشد، بدون توجه به قوانين و مقررات و با معطل گذاشتن طرح های جامع، هر کاری که دلش می خواهد می کند و طرح های مهم شهری را فدای زورگویی خود می کند."

او اعلام کرده است که در صورت افزايش تعداد واگن ها درشبکه مترو آمادگی 2 ميليون سفر در روز و یا همان 700 ميليون سفر در سال وجود دارد.

سخن شهروندان

با آن که به گزارش خبرگزاری ایلنا، "مرکز ملی مطالعات و سنجش افکار عمومی ايران" اعلام کرده است که بيش از 90 درصد مسافران مترو از خدمات ارائه شده توسط مترو رضايت کامل دارند، دغدغه های مشخصی سبب شده است برخی مسافران داخل شهری در تهران، منتظر ماندن پشت چراغ های قرمز را به حضور در تونل های مترو ترجیح دهند.

به گفته وحیده، مسافر هر روزه مترو در تهران، جمعیتی که از مترو استفاده می کند، هر روز بیشتر می شود، ولی به نظر می رسد تعداد قطارها جوابگو نیست. به ویژه جمعیت در ساعت "پیک" رفت و آمد وحشتناک است؛ در این ازدحام گاه خانم هایی هستند که غش می کنند یا دستشان می شکند. گاهی تاخیر قطارها به حدی طولانی است که جمعیت هر ثانیه دو برابر می شود. بعضی وقت ها ریل خراب است، برق در تونل قطع می شود یا هواکش ها به موقع کار نمی کنند."

امیر معدلت هم که سعی می کند تا حد ممکن از مترو استفاده نکند، شلوغی بیش از حد مترو را علت این کار می داند و می گوید: "مردم خیلی فشرده سوار مترو می شوند و همیشه داد و بیداد مردم شنیده می شود که به فشار و ازدحام جمعیت اعتراض می کنند. تهویه مترو هم نامناسب است و مخصوصادر تابستان خیلی اذیت می کند."

با این حال، محسن هاشمی، مدیرعامل مترو تهران اعلام کرده است که بهره برداری از مترو در یک دهه گذشته، دستاوردهایی را مانند صرفه جويی يک ميليارد و 200 ميليون ليتر در مصرف سوخت، صرفه جويی 587 ميليون ساعت در وقت مسافران و کاهش سه ميليون و 800 هزار تن انواع آلاينده‌‏های هوا به دنبال داشته است.

نیازهای آینده

اما نیازهای کنونی شبکه متروی تهران چیست؟

فهیمه خضرحیدری، خبرنگار حوزه شهری، با تاکید بر این که متروی تهران برای تامین واگن های جدید، نیازمند اعتباراتی گسترده است که بیشتر آن تامین نمی شود، می گوید: "واگن هایی که در تهران در حال خدمات رسانی هستند، می توانند خطرآفرین باشند، چون همانند همه جای دنیا، باید این واگن ها هر از گاه از خطوط خارج شوند و بعد از بازرسی، تعمیر و بازسازی به خطوط بازگردانده شوند، ولی در ایران، نه تنها واگن های جدیدی به ناوگان اضافه نشده است، بلکه واگن های موجود هم به موقع ترمیم نشده اند، در نتیجه ممکن است این واگن های فرسوده، هر آن فاجعه ای بیافریند."

محمد حسین مجاهد، کارشناس حمل و نقل هم ظرفیت کنونی مترو در تهران را با بیشتر شهرهای بزرگ دنیا قابل قیاس نمی داند و می گوید: "سیستم مترو در شهرهایی مانند پاریس، مسکو و حتی باکوی آذربایجان از سال ها پیش راه اندازی شده است و استفاده بهینه ای از آنها می شود، ولی مترو در تهران، هنوز به ظرفیت لازم نرسیده است، هرچند تکمیل خطوط در حال انجام است، و خدماتی که ارائه می شود، کافی است، ولی شرط لازم را برای یک کلان شهر ندارد."

برخی دیگر از ناظران نیز گلایه می کنند که خدماتی که در متروی تهران ارائه می شود، هنوز ابتدایی است؛ مسافران باید خیلی فشرده سوار شوند و واگن ها در بسیاری وقت ها در شرایطی همانند "کنسرو" هستند. در نتیجه، خدمات موجود برای خیل جمعیتی که از مترو استفاده می کنند، کم است و مترو شان شهروندی را برای شهروندان تهران تامین نمی کند.

با آن که شبکه متروی تهران، با جابه جایی بیش از یک میلیون نفر در روز، کارایی خود را نشان داده است، تعداد ایستگاه های آن مطلوب ارزیابی نمی شود، هرچند در صورتی که فاصله زمانی بین قطارها به 2 دقیقه برسد، جزو 10 متروی اول جهان خواهد بود.