زمستان طولانی ایران و اروپا در سال ۱۳۸۷

ایران و کشورهای اروپایی در سال ۱۳۸۷ سالی سرد را در روابط دو جانبه خود پشت سر گذاشتند.

رفت و آمدهای سیاسی بین مقام های بلند پایه ایران و کشورهای اروپایی کاهش یافت. در مواردی که سفر وزیران خارجه ایران یا یکی از کشورهای اروپایی به ایران برنامه ریزی می شد، بر اثر مواضع یکی از دو طرف انجام این سفرها متوقف می شد.

مذاکرات ایران با گروه ۱+۵ که در میانه تابستان این سال با حضور سعید جلیلی مسئول پرونده اتمی ایران و خاویر سولانا مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا و برای اولین بار با شرکت نماینده دیپلماتیک آمریکا در ژنو برگزار شد، به تعبیر برخی از تحلیلگران سیاسی آخرین تماس رسمی سطح بالای دو طرف در سال گذشته بود.

در جریان این دیدار قرار بود ایران دیدگاهش را نسبت به بسته پیشنهادی کشورهای ۱+۵ یعنی آمریکا، بریتانیا، فرانسه، روسیه و چین (پنج عضو دائم شورای امنیت) به همراه آلمان، اعلام کند.

اما پس از گفت و گوی های طولانی در ژنو اعلام شد که ایران در جریان این نشست بسته ای پیشنهادی به گروه ۱+۵ ارائه کرده است.

مقام های ایرانی این بسته پیشنهادی دو صفحه ای را شامل پیشنهادهایی برای مذاکرات جامع ایران و اروپا توصیف کردند و خواستار پاسخگویی طرف مقابل به آن شدند.

به فاصله چند روز پس از برگزاری جلسه ژنو، کشورهای غربی از جمله آمریکا اعلام کردند که ایران دو هفته فرصت خواهد داشت که نظرش را در رد یا قبول بسته پیشنهادی ۱+۵ اعلام کند. منوچهر متکی، وزیر امور خارجه ایران در واکنش به این خواسته، پذیرش هرگونه ضرب الاجلی را از سوی کشورش رد کرد و بار دیگر خواستار پاسخ غرب به بسته پیشنهادی اش شد.

صدور پنجمین قطعنامه

Image caption شورای امنیت سازمان ملل متحد در آخرین هفته های ریاست جمهوری جورج بوش پنجمین قطعنامه تحریمی را علیه ایران صادر کرد

مقام های ایرانی مکررا از وجود ابهام در بسته پیشنهادی ۱+۵ به این کشور سخن می گفتند. در این شرایط با اتمام مهلتی که برای پاسخ گویی ایران تعیین شد، پنجمین قطعنامه شورای امنیت سازمان ملل متحد، به تصویب رسید.

با این همه چند هفته پس از نشست ژنو پنجمین قطعنامه تحریمی شورای امنیت سازمان ملل متحد تصویب شد.

در حالی که سعید جلیلی قطعنامه جدید شورای امنیت را "بیانیه‌ای چند خطی" و بدون نکته‌ای تازه توصیف کرد، علی لاریجانی، رییس مجلس شورای اسلامی قطعنامه مذکور را "چرخش موذیانه" گروه ۱+۵ نامید و نسبت به عواقب آن هشدار داد.

آقای لاریجانی با اشاره به احتمال تغییر روش ایران در برابر گروه ۱+۵ گفت که "شاید نیاز است که در باره ادامه این تفنن سیاسی تصمیم دیگری گرفته شود."

به گفته آقای لاریجانی، همه بحث‌ها در آن چند هفته با مسئولان ایرانی حول و حوش تنظیم زمان بندی جدید برای مذاکرات بعدی بوده که به یکباره حرکت نمایشی پیگیری قطعنامه از سوی کشورهای ۱+۵ مطرح شد.

از سخنان رییس مجلس ایران که خود زمانی مذاکره کننده ارشد ایران با گروه ۱+۵ بود چنین برداشت می‌شود که ایران در پشت پرده در حال رایزنی با اعضای ۱+۵ بوده تا مقدمات آغاز مذاکرات رسمی دو طرف فراهم شود، اما گروه ۱+۵ بر خلاف روند مذاکرات، به صورتی غیر مترقبه علیه ایران قطعنامه صادر کرده است.

محمد رضا جلیلی، استاد موسسه مطالعات عالی بین المللی در ژنو به بخش فارسی بی بی سی گفت که امیدواری هایی نسبت به گرم شدن روابط دو طرف در جریان مذاکرات ژنو وجود داشت اما پس از این نشست و با توجه به نتایج آن، دیدار تازه ای میان مقام های ایرانی و ۱+۵ انجام نشد.

اهرم فشار به ایران

گرچه برنامه اتمی ایران همچون سال های اخیر مهمترین موضوعی است که در گرم شدن روابط ایران و اروپا خودنمایی می کند، اما موضوع خروج نام سازمان مجاهدین خلق، از فهرست سازمان های تروریستی اتحادیه اروپا نیز به بدبینی ایران نسبت به سیاست های اروپا در قبال این کشور دامن زد.

در میانه زمستان سال ۱۳۸۷ خورشیدی وزیران امور خارجه کشورهای عضو اتحادیه اروپا تصمیم گرفتند نام سازمان مجاهدین خلق را از فهرست گروه های تروریستی حذف و دستور مسدود شدن دارایی های این سازمان را لغو کنند.

پس از آنکه در ماه اکتبر و دسامبر سال ۲۰۰۸، دادگاه اروپا، عالیترین مرجع قضایی اتحادیه اروپا، علیه تصمیم این اتحادیه در مسدود کردن دارایی های سازمان مجاهدین خلق رای داد، پیش بینی می شد که شورای وزیران این سازمان را از فهرست گروه های تروریستی خارج سازد.

صادق صبا، تحلیلگر مسائل ایران در سرویس جهانی بی بی سی معتقد است که با اعلام پایان جنگ مسلحانه مجاهدین خلق و تضعیف اعضای این سازمان پس از سقوط حکومت صدام حسین در عراق، این نیرو دیگر تهدیدی برای ایران نیست و مقام های ایرانی هم به این موضوع واقف اند اما گروهی از تحلیلگران در ایران خروج نام مجاهدین از فهرست گروه های تروریستی اتحادیه اروپا را اهرم فشار این اتحادیه بر ایران توصیف می کنند.

ناکامی در تنها سفر اروپایی

در سال ۱۳۸۷ محمود احمدی نژاد پس از سه سال به مناسبت نشست سران دولتهای عضو سازمان خواروبار و کشاورزی سازمان ملل متحد (فائو) به ایتالیا سفر کرد. این نخستین سفر آقای احمدی نژاد به اروپا در مقام ریاست جمهوری ایران بود.

ایتالیا که همواره روابط گرمی با ایران طی سه دهه اخیر داشته و در دوره موسوم به اصلاحات در ایران اولین میزبان اروپایی محمد خاتمی رئیس جمهوری سابق ایران بود، حتی برای آقای احمدی نژاد مراسم استقبال رسمی هم برگزار نکرد.

مقام های رسمی ایتالیا هم در جریان این سفر حاضر به ملاقات با رئیس جمهوری ایران نشدند و مراسم شام رسمی نیز که دولت ایتالیا به افتخار حضور رهبران فائو برگزار کرد، بدون دعوت از آقای احمدی نژاد به پایان رسید.

کمتر از یک ماه پس از انجام این سفر، دولت ایران ابوالفضل زهره وند، سفیر این کشور در ایتالیا را فراخواند. گفته شده که علت فراخوانی ابوالفضل زهره وند، ناکامی او در ترتیب دادن دیدار محمود احمدی نژاد با رهبران کشورهای مختلف در حاشیه نشست فائو بوده است.

علی کربلایی، خبرنگار در ایتالیا می گوید که علت ملاقات نکردن رهبران ایتالیا با رئیس جمهوری ایران مواضع او درباره اسرائیل بود و این موضوع ربطی به کم کاری یا برنامه ریزی نامناسب سفیر ایران نداشت.

با سفر رئیس جمهوری ایران به رم که با بی اعتنایی مقام های ایتالیایی مواجه شد، فرصتی که می توانست در حاشیه اجلاس فائو به نزدیکی ایران و غرب کند، عملا از دست رفت. برخی از تحلیلگران اعتقاد دارند که گفته های محمود احمدی نژاد در باره اسرائیل و تکرار چند باره آن در ایتالیا که اسرائیل را جرثومه فساد خواند و بار دیگر اعلام کرد که روند نابودی این کشور آغاز شده، به دوری هرچه بیشتر ایران و اروپا در سال ۱۳۸۷منجر شد.

اسرائیل و موضوعات مربوط به آن که به نظر می رسد دیگر مقام های ایرانی از جمله علی لاریجانی رئیس مجلس ایران با سکوت از کنار آن عبور کنند، همواره در سخنرانی های رئیس جمهوری ایران مایه دلخوری مقام های اروپایی شده است.

سال گذشته هنگامی که آقای لاریجانی برای شرکت در کنفرانس امنیتی به مونیخ در آلمان سفر کرده بود، خبرنگاران از او درباره دیدگاه ایران نسبت به هولوکاست (کشتاریهودیان به دست آلمان نازی) پرسیدند، آقای لاریجانی گفت که این موضوعی تاریخی است که به تاریخدانان و محققان مربوط می شود نه به سیاستمداران.

نظیر چنین اقداماتی از سوی دیگر مقام های ایرانی نیز در سال گذشته دیده شد اما با این همه به نظر می رسد که تلاش های پراکنده برای حل سو تفاهم های به وجود آمده میان ایران و اروپا بر سر موضوعات مربوط به اسرائیل، در سال گذشته چندان کامیاب نبود.

مجادله ایران و فرانسه

Image caption رئیس جمهوری فرانسه سال گذشته در کاخ الیزه انتقادات کم سابقه ای را متوجه همتای ایرانی خود کرد

روند دوری ایران و اروپا در سال گذشته تا به آنجا پیش رفت که نیکولا سارکوزی، رئیس جمهوی فرانسه در انتقادی کم سابقه از محمود احمدی نژاد گفت "نمی دانم چگونه مردمی مانند ملت ایران که یکی از باستانی ترین ملل و دارای یکی از تمدن های قدیمی جهان، مردمی فرهیخته، با فرهنگ و آزاده است، باید امروز چنان گرفتار شوربختی شوند که برخی از رهبران کنونی این کشور نماینده آنان باشند."

آقای سارکوزی گفته بود حاضر نیست با محمود احمدی نژاد که از محو اسرائیل سخن می گوید، دست بدهد.

اظهارات آقای سارکوزی با واکنش محمود احمدی نژاد رو به رو شد که گفت در ایران کسی آرزوی دست دادن و مذاکره با سارکوزی را ندارد.

آزاده کیان استاد دانشگاه در پاریس روابط ایران و فرانسه را نسبت به سال های گذشته سرد توصیف می کند و چشم انداز آن را نیز با ادامه سیاست های روسای جمهوری ایران و فرانسه مثبت ارزیابی نمی کند.

در پی مجادله روسای جمهوری ایران و فرانسه، وزیر امور خارجه ایران که قرار بود برای شرکت در نشستی درباره افغانستان راهی پاریس شود، سفر خود را لغو کرد.

تماس های ایران و اروپا در سطح مقام های سابق

با این همه گرچه رفت و آمدهای سیاسی مقام های ایران و اروپا در سال گذشته کاهش یافت اما سفر مقام های سابق سیاسی اروپا به ایران به دعوت محمد خاتمی، رئیس جمهوری سابق ایران ادامه داشت.

گروهی از رهبران سابق اروپایی که در میان آنها رومانو پرودی نخست وزیر سابق ایتالیا، لیونل ژوسپن، نخست وزیر سابق فرانسه، مری رابینسون، رئیس جمهوری پیشین ایرلند، جورج سامپایو، رئیس جمهوری سابق پرتقال حضور داشتند برای شرکت در نشستی با عنوان دین در دنیای به تهران سفر کردند.

Image caption گرهارد شرودر صدر اعظم سابق آلمان اواخر سال گذشته خورشیدی به ایران سفر کرد

سفر اسفند ماه گرهارد شرودر صدراعظم آلمان به ایران هم که در آن احتمال میانجیگری این کشور در ارتباط با مسائل ایران و آمریکا مطرح شد، نشان داد که اروپا در حال حاضر تماس با ایران را در حد رهبران سابق این قاره نگه داشته است.

مهران براتی، تحلیلگر مسائل ایران در آلمان به بخش فارسی بی بی سی گفت که سفر آقای شرودر یک سفر غیر سیاسی بود که البته با اطلاع وزارت خارجه آلمان انجام شد.

گرهارد شرودر، صدر اعظم سابق آلمان در سفری به ایران خواستار گفت وگوی مستقیم تهران و واشنگتن شده است.

آقای شرودر هنگام ورود به تهران گفت چنین گفت وگوهایی میان دو کشور او را "بسیار خوشحال" خواهد کرد.

برخی از کارشناسان در این شرایط که روابط ایران و اروپا دوره ای کم رونق را سپری می کند، وجود تماس های دو طرف را در سطح مقام های سابق برای جلوگیری از قطع ارتباط کامل، مفید ارزیابی می کنند.

در حالی که رئیس جمهوری جدیدی در امریکا به روی کار آمده که از گفت و گو های مستقیم و بدون پیش شرط با ایران سخن می گوید، روابط ایران و اروپا در سال گذشته خورشیدی دوره ای سرد را طی کرد.

با این همه به نظر می رسد که منافع سیاسی و اقتصادی ایران ایجاب می کند که دو طرف طی ماه های آینده زمینه مراودات خود را فراهم کنند.

گروهی از صاحب نظران امیدوارند با احتمال کاهش تنش در میان روابط ایران و آمریکا، مناسبات ایران و کشورهای اروپایی هم که در سال های نه چندان دور روابط گرمی با ایران داشت، دوباره از سر گرفته شود.