دو سال همنام؛ از ۷۶ تا ۸۸

می‌گویند سال ۱۳۸۸ سال گاو است. دوازده سال پیش یعنی سال ۱۳۷۶ نیز سال گاو بود. آیا این همنامی ممکن است سال ۸۸ را برای ایرانیان به سال ۷۶ شبیه کند؟

سال ۷۶ به روز دوم خرداد آن معروف است، روزی که ایرانیان بر خلاف انتظار بسیاری از ناظران سیاسی، به پای صندوق‌های رای هجوم بردند و بیش از بیست میلیون رای به نام محمد خاتمی به صندوق‌ها ریختند.

در واقع، در نوروز سال ۷۶ به مخیله کمتر کسی خطور می‌کرد که رئیس کتابخانه ملی با حضور در انتخابات ریاست جمهوری، علی اکبر ناطق نوری، رئیس وقت مجلس و نامزدی که گفته می‌شد تمام نهادهای حاکم برای پیروزی آن بسیج شده‌اند، به سختی شکست دهد و آغازگر جنبشی اجتماعی برای انجام اصلاحات سیاسی در ایران شود.

بهار اصلاحات

پیش از دوم خرداد ۷۶ نامی از اصلاحات و ضرورت آن در میان نبود. اصلاح طلبان نیز چنین مفهومی را در ذهن نداشتند. گویا حداکثر انتظار آنها این بود که آقای خاتمی با کسب پنج - شش میلیون رای، زمینه ایجاد یک جریان سیاسی را به وجود آورد.

دوم خرداد اما برای همه تکان دهنده بود، نه فقط در داخل ایران بلکه در جامعه بین‌الملل.

آمریکا که پیش از آن با متهم کردن ایران به دخالت در انفجار پایگاه الخبر در ظهران عربستان، طبق برخی شواهد آماده حمله نظامی به ایران می‌شد، این مساله را از دستور کار خود خارج کرد.

کشورهای اروپایی هم که بر سر تشکیل دادگاه میکونوس و متهم شدن شماری از مسئولان بلندپایه ایرانی به دخالت در کشتار رهبران گروههای مخالف در خارج از کشور، سفیران خود را از ایران فراخوانده بودند، در پی یافتن بهانه‌ای برای بازگشت آنها به تهران برآمدند.

Image caption میرحسین موسوی و محمد خاتمی از چهره های خبرساز سال جدید خورشیدی خواهند بود

کشورهای عرب منطقه هم که در انتظار بروز برخوردی شدید بین ایران و غرب بودند و از تاثیر این برخورد بر کشورشان بیمناک به نظر می رسیدند، پس از دوم خرداد نفس راحتی کشیدند. این همه تنها به این علت بود که رئیس جمهور جدید از تنش زدایی در روابط خارجی ایران سخن می‌گفت، بدون آنکه ابعاد آن را به روشنی توضیح دهد.

در داخل ایران نیز بسیاری از اقشار و طبقات اجتماعی از اینکه با رای خود به آقای خاتمی اراده خود را به کرسی نشانده و مانع پیروزی نامزدی منتسب به نظام حاکم شده بودند، احساس پیروزی می‌کردند و از این احساس به شور و شوق وصف ناپذیری رسیده بودند.

از این رو، اقشار مختلف هر کدام به فراخور نیازهای زندگی خود انتظاراتی از رئیس جمهور جدید داشتند، نیازهایی که دایره وسیعی از انواع گوناگون مطالبات اجتماعی و سیاسی و اقتصادی را در بر می‌گرفت.

کمای محافظه کاران

به نظر می‌رسید که دوم خرداد نیروهای نهفته در بطن جامعه ایران را آزاد و در قالب جنبشی آرام و مسالمت‌آمیر بسیج کرده است. در حقیقت این نیرو به قدری قوی بود که نیروهای محافظه کار را برای مدتی در کمای سیاسی فرو برد و زمینه را برای اظهار نظر آزاد فعالان عرصه‌های سیاسی و اجتماعی ایران فراهم کرد.

در این دوره، امید و نشاط سراسر جامعه ایران را فرا گرفته بود و حتی بدبین‌ها نیز نسبت به اصلاح امور کشور خوشبین شده بودند.

به هر حال، سال ۷۶ ، صرف نظر از سال‌های تلخ پس از آن، برای اغلب ایرانیان شادی و امید به ارمغان آورد، بخصوص اینکه در این سال باران پر باری هم بارید و عوام را نسبت به «خیر بودن قدم سید» مطمئن کرد.

اینک آیا ممکن است سال ۸۸ نیز به سالی شبیه سال ۷۶ برای ایرانیان تبدیل شود و ۲۲ خرداد آن تحولی همسنگ ۲ خرداد آن دیگری برای جامعه ایرانی در پی داشته باشد؟

شباهت ها و تضادها

هرچند در دسته اصلاح طلبان چند دستگی و عدم اطمینان مشاهده می شود، اما مسلما شباهت‌هایی بین اوضاع پیش از دوم خرداد سال ۷۶ با شرایط این روزهای ایران می‌توان دید از جمله:

رابطه آمریکا و ایران به مرحله سرنوشت سازی رسیده، مرحله‌ای که ممکن است به سازشی تاریخی و یا رویارویی بی‌سابقه‌ای منجر شود.

روابط اتحادیه اروپا و ایران نیز متاثر از ادامه برنامه هسته‌ای ایران در وضع دشواری قرار گرفته و به تبع رابطه ایران و آمریکا ممکن است به رفع یا بالا گرفتن تنش بیانجامد.

کشورهای عرب منطقه از عملکرد ایران در خاورمیانه نگران شده و در پی تحکیم صفوف خود برای مقابله با ایران هستند.

در حوزه داخلی نیز، بر اثر سیاست‌های دولت محمود احمدی نژاد، بار دیگر سطح نارضایتی عمومی و شکاف بین دولت و ملت و نمایندگان مجلس افزایش یافته و برخی از ناظران می گویند که بسیاری از ایرانیان علاقمندند که در جریان انتخابات در مقابل دولت حاکم مانور قدرت دهند.

این شباهت‌ها اما هیچ تضمینی برای تکرار حادثه‌ای مانند ۲ خرداد ۷۶ در ۲۲ خرداد ۸۸ فراهم نمی‌کند چرا که تفاوت شرایط موجود با آن سال نیز بسیار است.

یکی از تفاوت ها این است که بسیاری از ایرانیان با توجه به انعطاف ناچیز حکومت برای تن دادن به اصلاحات، نسبت به انجام کارهای بزرگ از طریق انتخابات امید ندارند.

محافظه کاران نیز با تجربه کردن هشت سال دولت اصلاحات، ظاهرا خود را در مقابل پدیده تازه‌ای از جنس آن واکسینه کرده و برای مقابله سریع با آن آمادگی دارند.

اصلاح طلبان نیز به خلاف آن زمان، چهره سیاسی تازه‌ای که سبب هیجان عمومی شود، برای حضور در انتخابات مطرح نکرده و به سراغ چهره‌های با سابقه‌ای رفته‌اند که هر کدام به نحوی یادآور بازگشت به گذشته هستند.

با این حال، سال ۸۸ ممکن است نه لزوما از راه انتخابات به سالی شگفت انگیز برای ایرانیان تبدیل شود، چرا که به هر حال سال گاو است و گاو هم مظهر سختکوشی و برکت و نعمت شناخته می‌شود!