16:46 گرينويچ - دوشنبه 30 مارس 2009 - 10 فروردین 1388

سیاست خارجی خاورمیانه ای ایران در سالی که گذشت

سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران در سال 1387 در منطقه خاورمیانه شاهد فراز و نشیب هایی بود. اگرچه برنامه تحقیقات هسته ای ایران و تنش بر سر این برنامه همچنان یک پای ثابت اثر گذار بر روابط خاورمیانه ای ایران بود، اما تحولات دیگری هم اتفاق افتاد که به تنهایی درصدی از کامیابی و یا شکست در سیاست خارجی ایران در این منطقه را به نمایش گذاشت.

یکی از مهم ترین رویدادهای این سال، حمله اسراییل به نوار غزه بود که در ماههای پایانی سال 87 اتفاق افتاد. ایران که از فردای انقلاب 1357، مساله فلسطین و مناقشه اسراییل و اعراب را یکی از محورهای استراتژیک خود قرار داده، بسرعت به نقش آفرینی پرداخت.

محاصره نوار غزه و بسته شدن راههای کمک رسانی به مردم از یک سو، و سپس حمله خونین اسراییل به غزه، دستگاه دیپلماسی خارجی ایران را فعال کرد تا آن کشور را حامی واقعی مردم فلسطین نشان دهد.

محمود احمدی نژآد به سبک و سیاقی که طی این سالها از خود نشان داده رهبران عرب را ملامت کرد که از خود حرکتی نشان دهند و در مقابل حملات اسراییل سکوت را کنار بگذارند. موضعگیریهای خارجی ایران، فضای داخلی را هم تحت تاثیر خود قرار داد.

گزارش رادیویی محمد امینی

شما نسخه مناسب فلش را ندارید .فایل پخش نمی شود

تازه ترین نسخه فلش را دانلود کنید

پخش فرمت های دیگر صوت و تصویر

تلاش های ایران برای ارسال کمک به مردم غزه با توقیف بک کشتی در قبرس یا عدم دادن اجازه رسیدن محموله دیگری توسط دولت مصر به مشکلاتی برخورد.

محمد علی ابطحی از معاونین محمد خاتمی، رییس جمهوری پیشین ایران، این اقدام را سمبلیک و نمادین توصیف کرده و گفته که هر کسی می توانست تصور کند که با توجه به روابط سرد شده میان ایران و مصر به مقصد نرسد و دیگران هم بر سر راه رسیدن محموله های امدادی ایران مانع تراشی کنند.


ایران و جنگ غزه: هزینه ها و دستاوردها

آنچه در حالت کلی به آرامی خود را در صفحه شطرنج موازنه قوا تثبیت کرد، افزایش قدرت ایران در منطقه بود که خود را در قالب مانورهایی چون پرتاب ماهواره امید به رخ کشورهای منطقه کشید.

با فروکش کردن شعله های نبرد، نوبت به بررسی دستاوردها رسید. محمد علی ابطحی معتقد است که آنچه مشخص شد آن بود که " نبرد غزه نشان داد سرمایه گذاریهای ایران روی گروههای اسلامی منطقه خاورمیانه کار بیهوده ای نبوده است".

موضعگیری های دولتمردان تهران در قبال جنگ غزه، از نظر برخی ناظران بیرونی، وجهه جمهوری اسلامی در نزد کشورهای اسلامی و دیگران را به عنوان یک نظام مصمم به مخالفت با سیاست های اسراییل و آمریکا بیشتر تقویت کرد.

از نظر آقای ابطحی یکی از بهترین دستاوردهای جنگ غزه آن بود که "هیبت اسراییل به عنوان یک موجودیت شکست ناپذیر به مقدار زیادی شکسته شد"، هرچند که آقای ابطحی تاکید دارد که این هیبت شکنی در جنگ حزب الله لبنان با اسراییل هم خود را نشان داده بود اما نبرد غزه این نکته را به شکل بهتری نشان داد.

از سوی دیگر، گری سیک، کارشناس مسائل ایران که در دوران سه تن از روسای جمهوری آمریکا در جمع مشاوران امنیت ملی ریاست جمهوری این کشور حضور داشته، نبرد غزه را برای سیاست خارجی ایران یک "هدیه مجانی" توصیف می کند که حکومت جمهوری اسلامی ایران از آن به بهترین وجه برای مقاصد تبلیغاتی اش استفاده کرد.

به بیان این سیاستمدار پیشین، "مردم جهان عرب با توجه به آنچه در تلویزیون های خود (از تحولات غزه) می دیدند، از واکنش های ایران بسیار استقبال کردند".

گری سیک معتقد است که ایران در این جنگ بدون دادن کمترین هزینه ای، منافع زیادی کسب کرد. این گفته آقای سیک نوعی انتقاد از سیاستهای غرب و اسراییل در مقابل فلسطینیان است که شرایط را به سمت چنین نتایجی سوق می دهند.

نقش آفرینی تهران در قبال بحران غزه، به نوعی خالی از هزینه هم نبود. روابط ایران و مصر که طی سالهای اخیر در مسیر بهبود نسبی حرکت کرده بود، بواسطه اصرار قاهره به بسته نگاه داشتن گذرگاه اصلی رفح، باعث شد تا محمود احمدی نژاد تا آنجا پیش برود که خواهان دست بکار شدن مردم مصر و نظامیان این کشور شود، امری که از نظر مصر دخالت در امور داخلی این کشور تلقی شود.

استمرار حرکت در مسیر قدرت منطقه ای

صرفنظر از جنگ غزه و پیامدهای آن برای سیاست خارجی ایران در سال 87، استمرار رویارویی ایران با غرب بر سر برنامه تحقیقات هسته ای، همچنان در پس زمینه نگاه کشورهای منطقه به ایران ادامه دارد. اما تحولات در این رابطه چنان نبود که سال 87 را از سالهای پیشین به شکل خاصی متمایز کند.

یکی از بهترین دستاوردهای جنگ غزه آن بود که هیبت اسراییل به عنوان یک موجودیت شکست ناپذیر به مقدار زیادی شکسته شد.

روی کار آمدن باراک اوباما در کاخ سفید که یک تحول چشمگیر بشمار می رفت و در ماههای پایانی سال 87 رخ داد، اثر خاصی روی صف بندی ها میان آمریکا و ایران و سایر حوزه ها از خود نشان نداد، چرا که در میان دیگر عوامل، کادر رهبری آمریکا از یک سو با بحران اقتصادی جهانی دست بگریبان شد و از سوی دیگر، تا اندازه ای به انتظار نتیجه انتخابات ریاست جمهوری ایران مانده که نتیجه و کم و کیف برگزاری آن در سال 88 مشخص خواهد شد.

اما آنچه در حالت کلی، در سال 1387، به آرامی خود را در صفحه شطرنج موازنه قوا در خاورمیانه تثبیت کرد، افزایش قدرت ایران در منطقه بود که خود را در قالب مانورهای موشکی و پرتاب ماهواره امید به رخ کشورهای منطقه کشید.

گری سیک می گوید "این تغییر موازنه قوا به نفع ایران محصول مستقیم سیاست های آمریکا بوده است". منظور آقای سیک آن است که دشمنان منطقه ای ایران، یعنی صدام حسین در عراق و طالبان در افغانستان به دست آمریکا ساقط شدند و همین کار باعث شد تا ایران به قدرت برجسته منطقه تبدیل گردد.

عراق: سیاست ثبات سازی و نقش آفرینی تهران

یکی از مظاهر نفوذ ایران در خاورمیانه، عراق پس از سقوط صدام حسین بوده است. دولتی با اکثریت شیعه در بغداد روی کار است و کشورهای عرب دارای حاکمان سنی در منطقه این تغییر صد و هشتاد درجه ای را به نفع جایگاه ایران می بینند.

در عراق، بدنبال سالها درگیری داخلی و تلفات سنگینی که به مردم عراق و نیروهای خارجی حاضر در آن کشور وارد می شد، گفت و گوهای تهران و واشنگتن با میزبانی دولت عراق ادامه یافت و اثرات این گفتگوها بنوعی خود را در آرام شدن فضای آن کشور نشان داد.

سر ریچارد دالتون، سفیر سابق بریتانیا در تهران این چرخش اوضاع در عراق را موفقیتی برای سیاست خارجی ایران در منطقه می داند اما در خصوص علت این چرخش نگاه خاص خود را دارد.
به گفته سفیر سابق بریتانیا در تهران، "سیاست ایران در سالی که گذشت در حوزه عراق خیلی خوب بود چرا که بین ایران و آمریکا نوعی همسویی بر سر ایجاد ثبات در عراق پدید آمد".

با وجود آرام شدن عراق، دو مساله فوری مورد نظر ایران همچنان در سال 87 حل ناشده باقی ماندند.

پنج ایرانی دستگیر شده بدست نیروهای آمریکایی در شهر اربیل عراق که ایران و عراق آنها را دیپلمات نامیده اند اما آمریکا آنان را اعضای سپاه پاسداران ایران می داند، همچنان در بازداشت باقی ماندند.

در سفری که اکبر هاشمی رفسنجانی رییس مجمع تشخیص مصلحت نظام ایران در هفته های پایانی سال 87 به عراق داشت، این زمزمه جانبی مطرح شد که شاید تعدادی از این بازداشتی ها آزاد شوند اما هفته ها پس از بازگشت آقای رفسنجانی گذشت و چنین اتفاقی نیفتاد.

مساله دیگری که برای جمهوری اسلامی ایران اهمیتی بمراتب بیشتر از دیگران در عراق دارد، سرنوشت اعضای تشکیلات موسوم به سازمان مجاهدین خلق است که همچنان درعراق حضور دارند.

کنترل این تشکیلات از آمریکایی ها به عراقی ها سپرده شد و دولتمردان بغداد مرتبا به ضرورت خروج آنان از عراق تاکید کرده اند هرچند در این راه ملاحظات خاصی هم وجود دارد.

خروج نام سازمان مجاهدین خلق از لیست سازمان های تروریستی اتحادیه اروپا که در سال 1387 اتفاق افتاد از دید برخی ناظران نوعی شکست برای دستگاه دیپلماسی ایران توصیف شد.

ناطق نوری، بحرین و روابط ایران و اعراب خلیج فارس

رویداد دیگری که در روابط ایران با کشورهای حوزه جنوبی خلیج فارس اتفاق افتاد، ماجرای بحرین بود. سخنان علی اکبر ناطق نوری، رییس سابق مجلس شورای اسلامی و رییس دفتر ویژه بازرسی رهبر جمهوری اسلامی که گفته بود بحرین یک زمانی استان چهاردهم ایران بوده است، بسرعت به یک چالش نسبتا زود گذر برای سیاسیون و دیپلمات های ایرانی تبدیل شد.

بحرین که دارای اکثریتی شیعه است در حوزه های اقتصادی و دیپلماتیک از خود واکنش تندی نشان داد و کشورهای عربی حوزه خلیج فارس و دیگر کشورهای عرب هم بسرعت به ماجرا پیوسته و تهران در موضع تدافعی قرار گرفت.

رضا قاسمی، سفیر سابق ایران در کویت از جمله کسانی است که این اظهارات را نسنجیده توصیف کرده است. به گفته این دیپلمات سابق، این اظهارات باعث شد ایران هزینه هایی بپردازد و وزیر کشورش را برای ترمیم اوضاع اعزام کند و مقامات بحرینی به تهران دعوت شدند.

این اظهارات از دید ناظران داخل ایران نیزاشتباهی بود که بیشتر برای سیاست خارجی ایران هزینه ایجاد کرد تا فایده، چرا که سیاست محمود احمدی نژاد طی سالهای اخیر، کاهش ارتفاع دیوار سوتفاهم در دو سوی خلیج فارس بوده است.

آقای احمدی نژاد بر خلاف روسای جمهوری پیشین ایران، تا آنجا پیش رفت که برای اعتماد سازی در جلسه شورای همکاری خلیج فارس هم شرکت کرد و یا به امارات متحده عربی سفر کرد که ادعای مالکیتش بر جزایر سه گانه هر از گاهی مایه صدور بیانیه هایی از سوی شورای همکاری علیه ایران می شود.

برخی مطبوعات و ناظران در داخل ایران این گونه اقدامات رییس جمهوری ایران را با توجه به نتایج و استمرار برخی مواضع از سوی اعراب خلیج فارس مورد پرسش قرار داده اند، هرچند از نگاه ناظرانی چون محمد علی ابطحی "اقدامات آقای احمدی نژاد قابل تامل و مثبت بوده اند چرا که اصولا هر گونه قدمی که برای بهبود روابط میان ایران و کشورهای حوزه خلیج فارس برداشته شود اقدام مثبتی ارزیابی می شود".

ریچارد دالتون، سفیر سابق بریتانیا در تهران هم دوازده ماهه گذشته را برای سیاست خارجی ایران در حوزه جنوبی خلیج فارس "موفقیت آمیز" می داند او گفته است که ایران نگاهی آغشته به توسعه طلبی ارضی به همسایگان آن سوی آب ها ندارد و بیشتر منطقه را با ثبات و آرامش می خواهد.

با همه اینها، سال 1387 در حالی به پایان رسید که چشم های منطقه به نتیجه انتخابات ریاست جمهوری 1388 دوخته شده است.

مطالب پرخواننده کنونی

BBC © 2014 بی بی سی مسئول محتوای سایت های دیگر نیست

بهترین روش دیدن این صفحه بر روی آخرین مرورگر مجهز به CSS است. با اینکه مرورگر کنونی تان قابلیت نمایش سایت را دارد ولی امکان بهترین تجربه تصویری را به شما نمی دهد . لطفا در صورت امکان مرورگر خود را به آخرین نسخه ارتقا دهید.