سی سال ریاست جمهوری در ایران با شش نفر

از راست: بنی صدر،رجایی، آیت اله خامنه ای، رفسنجانی، خاتمی، احمدی نژاد

امسال سی امین سالی است که ایران با پیروزی انقلاب اسلامی و تغییر نظام حکومتی اش از شاهنشاهی به جمهوری اسلامی، مقام ریاست جمهوری دارد.

طی سی سال گذشته ایران دارای شش رئیس جمهوری بوده که در جریان برگزاری ۹ دوره انتخابات به این مقام دست یافته اند. انتخابات ریاست جمهوری در ایران برای اولین بار در ۵ بهمن سال ۱۳۵۸ برگزار شد و می بایست دوره های دیگر آن هم هر ۴ سال یکبار در همین تاریخ برگزار می شد اما سیر حوادث انقلاب اسلامی تاریخ انتخابات را از میانه زمستان تا اواسط تابستان و اینک تا روزهای آخر بهار جا به جا کرده است.

ابوالحسن بنی صدر، اولین رئیس جمهوری ایران است که در بهمن ماه سال ۱۳۵۸ با بیش از ۱۰ میلیون رای انتخاب شد.

آقای بنی صدر تحصیل کرده دانشگاه سوربن پاریس است و در جریان حضور آیت الله خمینی در نوفل لوشاتو در حومه پایتخت فرانسه در شمار نزدیکان آیت الله خمینی به جمع سران انقلاب رسید و همراه همین گروه در تاریخ ۱۲ بهمن ۱۳۵۷ به تهران بازگشت.

اولین رئیس جمهوری: مغضوب و معزول

بر خلاف خواست حزب جمهوری اسلامی که عمده اعضای آن مسئولان نظام تازه تاسیس بودند، آیت‌الله خمینی به بنی‌صدر اجازه داد تا پیش از تشکیل مجلس، با ادای سوگند ریاست جمهوری، کار خود را آغاز کند.

ابوالحسن بنی صدر خود به بی بی سی می گوید که آیت الله خمینی به او گفته به سه دلیل نمی تواند رئیس جمهوری شود: "اول اینکه با ولایت فقیه مخالفید، با اینکه روحانیت در مشاغل خصوصی باشد مخالفید و با مالکیت خصوصی مخالفید."

به گفته آقای بنی صدر، بنیانگذار جمهوری اسلامی پس از انتخاب او نامه ای نوشته و گفته که از او حمایت خاصی نکرده و احمد خمینی فرزند آیت الله خمینی نیز گفته که پدرش به فرد دیگری رای داده است.

اما با این همه آیت الله خمینی یک ماه پس از پیروزی آقای بنی صدر در انتخابات او را به ریاست شورای انقلاب که هیات سیاست‌گذار و نظریه پرداز انقلاب اسلامی محسوب می شد، منصوب کرد و فرماندهی کل قوا را نیز به او داد.

در زمان ریاست جمهوری آقای بنی صدر جنگ عراق با ایران که هشت سال نیز به طول انجامید آغاز شد.

شیوه اداره امور جنگ، مخالفت با ادامه گروگانگیری در سفارت آمریکا در تهران، مخالفت با محمد علی رجایی نخست وزیر و اعضای کابینه اش که مورد حمایت حزب جمهوری اسلامی بود آرام آرام موقعیت آقای بنی صدر را نزد رهبران انقلابی ایران تضعیف کرد.

احمد سلامتیان، رئیس ستاد انتخاباتی ابوالحسن بنی صدر در سال ۱۳۵۸ به بی بی سی می گوید که او در شرایطی به عنوان اولین رئیس جمهوری ایران انتخاب شد که هنوز وضعیت نهادهای حاکمیت جمهوری اسلامی و میزان اختیارات و نحوه عملشان در قانون تدوین نشده بود.

سرانجام در پی کشمکش های ابوالحسن بنی صدر و حزب جمهوری اسلامی که اکثر کرسی های مجلس اول را در اختیار داشت و تضعیف جایگاه او، اولین رئیس جمهوری ایران در خرداد سال ۱۳۶۰ با رای قاطع مجلس با عنوان "عدم کفایت سیاسی" از کار برکنار شد .

آقای بنی صدر پس از عزل با حکم بازداشت به اتهام خیانت و توطئه علیه نظام رو به رو شد.

او در این دوره با سازمان مجاهدین خلق همراه شد با این هدف که برای ایستادن مقابل فشارهای روزافزون منتقدانش پایگاهی داشته باشد.

اما اعلام جنگ مسلحانه سازمان مجاهدین خلق علیه جمهوری اسلامی و انفجار در دفتر حزب جمهوری اسلامی که اعضای آن از مخالفان جدی ابوالحسن بنی صدر بودند، شرایط سیاسی ایران را دگرگون کرد به شکلی که آقای بنی صدر به همراه مسعود رجوی از ایران گریخت و بار دیگر ساکن پاریس شد.

دومین رئیس جمهوری: کشته شد

دو ماه پس از عزل ابوالحسن بنی صدر، محمد علی رجایی نخست وزیر کابینه او که مورد حمایت حزب جمهوری اسلامی بود با بیش از ۱۲ میلیون رای به ریاست جمهوری رسید.

آقای رجایی از فعالان و مبارزان سیاسی در دوره شاه بود که در چهار سال پایانی دوران پهلوی به دلیل همکاری با "جمعیت موتلفه اسلامی" زندانی بود.

محمد علی رجایی پیش از انتخاب به عنوان دومین رئیس جمهوری ایران، مدتی وزیر آموش و پرورش و دوره ای کوتاه نیز نماینده مجلس بود.

او در دوران نخست وزیری نیز مدتی به طور همزمان سرپرست وزارت امور خارجه بود.

در دوران بسیار کوتاه ریاست جمهوری آقای رجایی، محمد علی باهنر نخست وزیر ایران بود که در این دوره ترکیب کابینه ایران در زمان نخست وزیر آقای رجایی تقریبا حفظ شده بود.

محمد محسن سازگارا، معاون سیاسی وزیر مشاور در دوران ریاست جمهوری محمد علی رجایی می گوید که این دوره یکی از بحرانی ترین ادوار تاریخ انقلاب اسلامی است.

عزل رئیس جمهوری سابق، شروع درگیری گروه های چریکی و آغاز جنگ مسلحانه سازمان مجاهدین خلق و به اوج رسیدن جنگ ایران و عراق در شرایطی که نیروی های متجاوز در خاک ایران حضور داشتند، به گفته تحلیلگران، از این مقطع از تاریخ ایران، دوره ای سخت ساخته است.

آقای سازگارا می گوید با این همه بر خلاف دوره پیشین که رئیس جمهوری با نخست وزیر درگیرهای فراوانی داشت، آقای رجایی و باهنر با یکدیگر به خوبی تفاهم داشتند و به نظر می رسید که این ترکیب می توانست ایران را به سوی آرامش ببرد. اما دوران ریاست جمهوری آقای رجایی در هشتم شهریور سال ۱۳۶۰ با انفجار بمبی در دفتر نخست وزیری به پایان رسید.

مسئولیت این انفجار را شخص یا گروهی به عهده نگرفت اما سازمان مجاهدین خلق از مظنونان اصلی آن است.

سومین رئیس جمهوری: جانشین بنیانگذار جمهوری اسلامی

با کشته شدن دومین رئیس جمهوری ایران در جریان بمبگذاری، در حدود یک ماه بعد سومین انتخابات ریاست جمهوری ایران برگزار شد و در آن آیت الله علی خامنه ای با بیش از ۱۵ میلیون رای به عنوان سومین رئیس جمهوری ایران کار خود را آغار کرد و چهار سال بعد از آن نیز توانست بار دیگر در انتخابات ریاست جمهوری به پیروزی برسد.

یک ماه پس از پیروزی انقلاب، آیت الله خامنه‌ای، به همراه محمد بهشتی و اکبر هاشمی رفسنجانی حزب جمهوری اسلامی را تأسیس کرد که فعالیت گسترده‌ ای را علیه ابوالحسن بنی ‌صدر، و دیگر رهبران جبهه‌ملی و نهضت آزادی ایران مدیریت می ‌کرد.

در سال ۱۳۵۹ علی خامنه‌ای نماینده‌آیت الله خمینی در شورای عالی دفاع شد و نقشی کلیدی در مدیریت جنگ ایران و عراق به دست گرفت. در تیرماه سال ۱۳۶۰ در هنگام سخنرانی در مسجد ابوذر تهران از ترور جان سالم به در برد؛ اما از ناحیه‌کتف و دست راست دچار آسیب دائمی شد.

در زمان ریاست جمهوری علی خامنه ‌ای وزارت اطلاعات تأسیس شد و تلاشی عمده برای گسترش قدرت و امکانات سپاه پاسداران انقلاب اسلامی صورت گرفت.

آقای خامنه ای پس از انتخاب به عنوان رئیس جمهوری جدید ایران ابتدا علی اکبر ولایتی را به عنوان نخست وزیر پیشنهادی به مجلس معرفی کرد اما با عدم رای اعتماد به او، سرانجام میر حسین موسوی را به مجلس معرفی کرد که توانست از مجلس رای اعتماد بگیرد.

سعید رجایی خراسانی از دولتمردان دوران ریاست جمهوری آیت الله خامنه ای که نماینده ایران در سازمان ملل متحد نیز بود، بی بی بی سی فارسی می گوید که شکل اداره کشور در این دوران نسبت به امروز تفاوت های عمده داشت.

به گفته آقای رجایی خراسانی، نقش ریاست جمهوری در این دوره بیشتر یک نقش تشریفاتی و صوری بود اما گاهی وظایف رئیس جمهوری و نخست وزیر به شکلی به یکدیگر گره می خورد که اداره کشور را با مشکلاتی رو به رو می کرد.

هرچند از عمق اختلافات رئیس جمهوری وقت و نخست وزیر، اطلاعات مکتوب و قابل استنادی وجود ندارد، اما اختلاف این دو بر سر دامنه اختیارات رئیس جمهوری و تداخل آن با وظایف نخست وزیری که غالبا با وساطت آیت الله خمینی پایان می گرفته، مشهور است و در خاطرات مکتوب اکبر هاشمی رفسنجانی نیز درج شده است.

این اختلافات به حدی بوده که پس از در آیت الله خمینی و با بازنگری در قانون اساسی، برای افزایش اختیارات رئیس جمهوری، پست نخست وزیری از قانون اساسی ایران حذف شد.

از مهمترین حوادث دوران ریاست جمهوری آقای خامنه ای پذیرش قطعنامه ۵۹۸ و پایان جنگ ایران و عراق و درگذشت بنیانگذار جمهوری اسلامی است.

پس از درگذشت آیت الله خمینی، آقای خامنه ای با رای مجلس خبرگان به رهبری جمهوری اسلامی منصوب شد.

چهارمین رئیس جمهوری: مرد همیشه رئیس

در ششم مرداد سال ۱۳۶۸، انتخابات زود هنگام ریاست جمهوری برگزار شد و در جریان آن، اکبر هاشمی رفسنجانی به عنوان چهارمین رئیس جمهوری ایران با بیش از ۱۵ میلیون رای انتخاب شد.

آقای هاشمی رفسنجانی در سن چهارده سالگی، برای آموزش در علوم حوزوی به قم رفت و در آنجا در جلسات درس آیت الله خمینی حضور یافت.

او طی سال های طلبگی در قم با افکار آیت الله خمینی در رابطه با حکومت اسلامی آشنا و به یکی از وفادارترین و تاثیر گذارترین یاران آیت الله خمینی در جریان انقلاب اسلامی بدل شد.

در جریان پیروزی انقلاب آقای رفسنجانی به عضویت در شورای انقلاب درآمد و به اولین دوره مجلس پس از پیروزی انقلاب نیز راه یافت.

آقای هاشمی رفسنجانی یکی از بنیانگذاران حزب جمهوری اسلامی نیز هست. در زمان درگذشت آیت الله خمینی، او ریاست مجلس ایران را بر عهده داشت اما با نامزدی در انتخابات ریاست جمهوری، این جایگاه را پس از آیت الله خامنه ای به دست آورد.

از مهمترین ویژگی های دوره ریاست جمهوری آقای هاشمی رفسنجانی شروع دوره بازسازی ایران پس از هشت سال جنگ عراق با ایران است.

آقای رفسنجانی با شعار بهبود زندگی و رفاه مردم به پیروزی دست یافت و در سال های آغاز دوران ریاست جمهوری اش با اعمال سیاست اقتصاد بازاری و حمایت از سرمایه گذاری و سرمایه داری، صحنه اقتصادی و اجتماعی را دگرگون کرد. عباس عبدی، تحلیلگر مسائل ایران و یکی از منتقدان دوران ریاست جمهوری اکبر هاشمی رفسنجانی به بی بی سی فارسی می گوید که آقای هاشمی رفسنجانی گرایش به مادیات و زندگی را ترویج کرد و افزایش قیمت نفت و تغییر شرایط بین المللی به نفع ایران، این ذهینیت را در ایران تقویت کرد که گویی قرار است اتفاق جدی در کشور رخ دهد. اما از اواسط دوران هشت ساله ریاست جمهوری اکبر هاشمی رفسنجانی شرایط برای او و کابینه اش تغییر کرده بود.

سیاست ایجاد فضای بازتر فرهنگی و هنری که با حضور محمد خاتمی در وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی پیگیری می شد با استعفای او از وزارت و روی کار آمدن علی لاریجانی صورتی دیگر به خود گرفت و سیاست تعدیل اقتصادی و واقعی کردن قمیت ها نرخ تورم را که در سال های اول ریاست وی تک رقمی شده بود به شکل بی سابقه ای بالا برد.

سیاست های اقتصادی آقای هاشمی رفسنجانی با مخالفت مجلس رو به رو شد و کابینه هماهنگی که او در دور اول ریاست تشکیل داده بود، با روی کار آمدن مجلس چهارم و پنجم به سوی کابینه ای با حضور همه گروه های سیاسی هدایت شد که دیگر با شتاب سال های اولیه، سیاست های اقتصادی مدرن اش را پیگیری نمی کرد.

با این همه ادامه طرح های عمده بازسازی کشور و آغاز سیاست درهای باز برای دعوت گام به گام از سرمایه گذاران خارجی تا پایان دوران ریاست جمهوری آقای هاشمی رفسنجانی ادامه یافت.

در پایان دو دوره ریاست جمهوری آقای هاشمی رفسنجانی او به ریاست مجمع تشخیص مصلحت نظام منصوب شد و چندی بعد نیز به ریاست مجلس خبرگان رسید.

پنجمین رئیس جمهوری: اولین رئیسی که صفت "سابق" گرفت

در جریان یک انتخابات پرشور در روز دوم خرداد ۱۳۷۶ محمد خاتمی با رای ۲۰ میلیونی پنجمین رئیس جمهوری ایران شد و چهار سال بعد نیز با رای ۲۱ میلیونی دوباره به ریاست جمهوری رسید.

آقای خاتمی دانش آموخته رشته کارشناسی فلسفه غرب از دانشگاه اصفهان و کارشناسی ارشد در رشته علوم تربیتی از دانشگاه تهران است. محمد خاتمی تحصیلات حوزوی اش را نیز در قم انجام داده است.

او پس از انقلاب به ریاست مرکز اسلامی ایران در هامبورگ رسید و پس از بازگشت به ایران از طرف آیت الله خمینی مسئول روزنامه کیهان شد.

آقای خاتمی مدتی نیز نماینده مردم اردکان در مجلس شورای اسلامی بود و در کابینه میر حسین موسوی و مدتی هم در دولت اکبرهاشمی رفسنجانی وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی بود.

شعار اصلی آقای خاتمی در زمان رقابت های انتخاباتی، اصلاحات و توسعه سیاسی در داخل و تنش زدایی در سیاست خارجی بود.

او در شرایطی وارد نهاد ریاست جمهوری ایران شد که بر سر اختلاف ایران و اروپا در مورد قتل گروهی از مخالفان جمهوری اسلامی در آلمان که به پرونده "میکونوس" شهرت یافت، سفرای کشورهای اروپایی ایران را ترک بودند و روابط ایران و همسایگانش نیز دوره ای سرد و گاهی بحرانی را سپری می کرد.

محمد علی ابطحی، رئیس دفتر و معاون رئیس جمهوری ایران در دوره محمد خاتمی به بی بی سی فارسی می گوید که دولت آقای خاتمی توانست شعار تنش زدایی از سیاست خارجی اش را به مرحله عمل برساند و نه فقط کشورهای منطقه که اروپایی ها هم نسبت به ایران اعتماد و اطمینانی پیدا کردند که به حضور ایران در خانواده جهانی و افزایش کرامت ایرانیان در سطح جهانی انجامید.

اما دوره هشت ساله ریاست جمهوری آقای خاتمی را می توان یکی از پرهیجان ترین دوره های تاریخ جمهوری اسلامی توصیف کرد.

اختلاف گروه های سیاسی در حمایت یا مخالفت با اصلاحات سیاسی آقای خاتمی، بحث های سیاسی در ایران را به شدت افزایش داد و جنبش مدنی ایران را وارد مرحله تازه ای کرد که برخی از تحلیلگران، آن را ادامه منطقی انقلاب مشروطه توصیف کردند.

در اختیار قرار گرفتن مجلس ششم توسط هواداران سیاست های خاتمی و سپس آغاز به کار شورای شهر و روستا، قدرت مانور رئیس جمهوری ایران را که پشتوانه رای ۲۰ میلیونی داشت بالا می برد اما همزمان با مخالفت نهادهای دیگر نظام سیاسی که با اصلاحات آقای خاتمی مخالف بودند عملا جنبش اصلاحات از اواسط دوره ریاست جمهوری او به بن بست کشیده شد.

قتل های زنجیره ای روشنفکران و دگر اندیشان توسط "افراد خودسر" از درون نهاد های دولتی، سرکوب دانشجویان پس از حوادث ۱۸ تیرماه که به دنبال اعتراض دانشجویان نسبت به توقیف روزنامه سلام (روزنامه حامی دولت) صورت گرفت، دستگیری فعالان مدنی و روزنامه نگاران و همچنین تعطیلی پی در پی مطبوعات حامی اصلاحات، بخشی از بحران هایی است که دولت محمد خاتمی با آن تا به انتهای دوران ریاست جمهوری دست به گریبان بود.

آقای خاتمی یک بار در توصیف شرایط ریاست جمهوری اش گفته بود که دولت اش هر ۹ روز با یک بحران عمده رو به رو بوده است.

محمد علی ابطحی می گوید که با این همه دولت توانست با ایجاد یک سیاست منطقی، میزان سرمایه گذاری خارجی را افزایش دهد و فضای فرهنگی و اجتماعی را به جایگاه متناسب ایرانیان نزدیک کند.

در دوره آقای خاتمی فعالیت احزاب و گروه های مدنی از جمله سازمان های غیر دولتی کوچک شتاب گرفت و به یکی از نماد های شتاب توسعه سیاسی و فرهنگی در ایران تبدیل شد. اما موانعی که آقاتی خاتمی برای پیشبرد وعده های انتخاباتی اش با آن رو به رو بود، باعث شد که گروهی از هوادارانش که بعدها به صف منتقدان پیوستند او را در استفاده از ظرفیت تاریخی که برای اصلاحات عمیق تر در اختیارش بود سرزنش کنند.

آقای خاتمی پس از پایان دوره ریاست اش سمت دولتی نپذیرفت و اولین مقام اجرایی در ایران شد که صفت "رئیس جمهوری سابق" گرفت.

او در جریان دهمین دوره انتخابات ریاست جمهوری ابتدا اعلام نامزدی کرد اما پس از چند هفته انصراف داد.

رئیس جمهوری ششم: زنده کردن شعارهای اوایل انقلاب

دورره نهم انتخابات ریاست جمهوری، برای اولین بار در تاریخ انتخابات ایران به مرحله دوم کشیده شد و سرانجام محمود احمدی نژاد در رقابت با اکبر هاشمی رفسنجانی با ۱۷ میلیون رای به پیروزی رسید.

آقای احمدی نژاد در سال ۱۳۷۶ و هم‌زمان با داشتن سمت استاندار اردبیل، موفق به دریافت مدرک تحصیلی دکترا در رشته مهندسی و برنامه‌ریزی حمل و نقل ترافیک شد. او پیش از رسیدن به ریاست جمهوری، شهردار تهران بود.

یکی از شعارهای اصلی آقای احمدی نژاد در جریان رقابت های انتخاباتی اش، "آوردن پول نفت بر سر سفره مردم" و الگوبرداری از دوران ریاست جمهوری محمد علی رجایی بود که به نمادی از ساده زیستی و خدمت رسانی در جمهوری اسلامی مشهور شده است.

صادق زیباکلام، استاد علوم سیاسی در دانشگاه تهران به بی بی سی فارسی می گوید که آقای احمدی نژاد اصرار زیادی داشت که به شعار های اول انقلاب در عرصه داخلی و خارجی باز گردد.

به گفته آقای زیباکلام رهبران دهه نخست جمهوری اسلامی اعتقاد داشتند که یک "نظام سلطه استکبار" در جهان حاکم است که ایران به پیکار تاریخی با آن رفته و آقای احمدی نژاد طی چهار سال ریاست جمهوری اش دوباره این تلقی را زنده کرده است.

گروهی از منتقدان آقای احمدی نژاد می گویند که هرچند او در زندگی شخصی، فردی ساده زیست است اما این ضرورتا به معنای ساده زیستی آقای احمدی نژاد در مقیاس حکومتی و نبود ریخت و پاش های دولتی نیست و انتقادهای مجلس به چگونگی هزینه منابع دولتی در چهار ساله گذشته می تواند این موضوع را روشن کند.

منتقدان آقای احمدی نژاد بی اعتنایی به نظرات کارشناسی به ویژه در تصمیم گیرهای اقتصادی، تنش آفرینی بی دلیل در عرصه خارجی، تنگ شدن عرصه برای فعالان فرهنگی و سخت گیری های اجتماعی را از ویژگی ها دوران ریاست جمهوری آقای احمدی نژاد توصیف می کنند.

مطالب مرتبط