معاون اول رئیس جمهوری چه سهمی از قدرت دارد؟

شاید دهمین دوره انتخابات ریاست جمهوری ایران شبیه ترین دوره به انتخابات ریاست جمهوری آمریکا باشد که پاییز گذشته برگزار شد.

نامزدها تلاش کرده اند تا با اعلام برنامه های حزبی و جمعی، رای دهندگان را به جای انتخاب فرد به مقایسه و سپس انتخاب برنامه ها تشویق کنند.

اما در کنار همه این استراتژی ها و تاکتیک های انتخاباتی برای دومین بار در تاریخ ایران، مهدی کروبی یکی از نامزدهای انتخابات، غلامحسین کرباسچی از چهره های مشهور اصلاح طلب را به عنوان معاون اول خود معرفی کرده است.

پیش از این در جریان نهمین دوره انتخابات ریاست جمهوری، مصطفی معین یکی از نامزدهای اصلاح طلب، محمدرضا خاتمی را به عنوان معاون اول خود، در صورت پیروزی، معرفی کرده بود.

به نظر می رسد که معرفی معاون اول توسط نامزدهای انتخابات ایران به تاسی از انتخابات ریاست جمهوری آمریکا باشد.

انتخاب معاون اول در ایالات متحده آمریکا با هدف افزایش مشارکت عمومی در انتخابات و کمک به پیروزی نامزد ریاست جمهوری و همچنین ایجاد توازن میان تمایلات متعدد درون حزبی صورت می گیرد.

به طور مثال باراک اوباما که نامزد جوان حزب دموکرات بود، جوزف بایدن را که یک سیاستمدار با تجربه و مسن است، به عنوان معاون خود انتخاب کرد و جان مک کین، نامزد مسن حزب جمهوری خواه، سارا پیلین را که زنی جوان بود به معاونت برگزید.

این مقام در صورت بروز مشکل برای رئیس جمهوری آمریکا جانشین او می شود. به طور مثال در جریان معاینه پزشکی جورج بوش در دوران ریاست جمهوری اش که یک بار هم با بیهوشی رئیس جمهوری همراه بود، دیک چنی معاون آقای بوش برای چند ساعت زمام امور در آمریکا را به دست گرفت.

اما معاون اول رئیس جمهوری در ایران دومین مقام عالیرتبه در هیأت وزیران است و اداره هیأت وزیران در غیاب رئیس جمهوری و مسئولیت هماهنگی سایر معاونان رئیس جمهوری را بر عهده دارد.

معاون اول رئیس جمهوری ایران مانند دیگر معاونان این مقام از سوی رئیس جمهوری انتخاب می شود و احتیاج به رأی اعتماد مجلس ندارد و به این ترتیب فقط به شخص رئیس جمهوری پاسخگو است.

در صورت فوت، عزل، استعفا، غیبت یا بیماری بیش از دو ماه رئیس جمهوری و یا در موردی که مدت ریاست جمهوری پایان یافته و جانشین او به هر دلیلی هنوز انتخاب نشده و یا امور دیگری از این قبیل، معاون اول رئیس جمهوری مسئولیت‌ها و اختیارات رئیس جمهوری در ایران را بر عهده می گیرد.

معاون رئیس جمهوری ایران در این صورت باید به همراه رؤسای مجلس و قوه قضائیه در مدت کمتر از ۵۰ روز انتخابات ریاست جمهوری را برگزار کند.

درباره جایگاه و میزان تاثیرگذاری معاون اول رئیس جمهوری در ساختار سیاسی ایران دیدگاه های متفاوتی وجود دارد.

صادق زیباکلام، استاد علوم سیاسی در دانشگاه تهران می گوید: میزان تاثیر گذاری معاون اول رئیس جمهوری ایران به نوعی کارکرد نخست وزیر را دارد، بستگی به روحیه شخص رئیس جمهوری دارد که تا چه حد به معاون خود برای اداره امور اختیار دهد. اما این جایگاه تاکنون عمدتا تشریفاتی بوده است.

اما حسین باستانی، روزنامه نگار ایرانی مقیم پاریس که با ساختار نهاد ریاست جمهوری ایران آشنایی نزدیکی دارد، می گوید معاون اول رئیس جمهوری در ایران هدایت نهاد ریاست جمهوری، ابلاغ قوانین و بخشنامه ها و اداره امور اداری و داخلی هیات دولت را بر عهده دارد.

پست معاون اول رئیس جمهوری در ایران در جریان اصلاح قانون اساسی در سال ۱۳۶۸ به قوه مجریه افزوده شد.

حسن حبیبی اولین معاون اول در تاریخ ایران است که این سمت را ۱۲ سال در اختیار داشت.

در دولت دوم محمد خاتمی، محمدرضا عارف معاون اول رئیس جمهوری شد و در حال حاضر هم پرویز داوودی معاون اول رئیس جمهوری ایران است.

در دوره ریاست جمهوری محمد خاتمی، با تغییر پروتکل های تشریفاتی، معاون اول رئیس جمهوری ایران همرتبه نخست وزیر قرار گرفت و از این پس سفر نخست وزیر کشورهای مختلف به ایران با استقبال رسمی و میزبانی معاون اول رئیس جمهوری برگزار شد.

از جمله این ها، سفر رجب طیب اردوغان نخست وزیر ترکیه به ایران به میزبانی محمدرضا عارف، معاون اول محمد خاتمی و سفر نوری مالکی به تهران با استقبال و میزبانی پرویز داوودی، معاون اول محمود احمدی نژاد بوده است.

مطالب مرتبط