آیت الله خامنه ای و ۲۰ سال فرماندهی سیاست خارجی

آیت الله خامنه ای
Image caption آیت الله خامنه ای سیاستهای خارجی محمود احمدی نژاد را که ماجراجویانه خوانده شده، تایید کرده است

در مناظره ی اخیر تلویزیونی محمود احمدی نژاد با میرحسین موسوی، دو نامزد انتخابات ریاست جمهوری، دو طرف به نقد صریح دیدگاه یکدیگر در زمینه سیاست خارجی پرداختند. آقای احمدی نژاد در دفاع از برخی سیاستهای خود تاکید می کرد که آنها به تایید رهبر ایران رسیده است. در حقیقت بسیاری معتقدند آیت الله علی خامنه ای حرف اول و آخر را در تصیمیمات بزرگ دیپلماتیک می زند.

اما سکان سیاست خارجی ایران در دست کیست؟ این سئوالی است که کشورهای غربی در سال های اخیر به خصوص پس از انجام مذاکرات اتمی با ایران عملا به جواب آن رسیده اند.

جهت گیری کلی سیاست خارجی ایران را رهبر این کشور تعیین می کند. شورای عالی امنیت ملی و مجمع تشخیص مصلحت نظام هم به عنوان بازوی مشورتی و کارشناسی عمل می کنند. در نهایت وزارت خارجه ایران مجری تصمیم هایی است که در این سطوح گرفته شده است.

اصول دیپلماسی رهبر

دو دهه پس از رهبری آیت الله خامنه ای در ایران، کشورهای غربی آرام آرام دریافته اند که او در برابر اعمال فشار تن به مصالحه نخواهند داد و باور دارد سازش در برابر فشار نتیجه معکوس می دهد و به افزایش آن منجر می شود.

صادق زیباکلام، استاد علوم سیاسی دانشگاه تهران به بخش فارسی بی بی سی گفت که آیت الله خامنه ای به یک تقابل و ستیز تاریخی بین کشورهای در حال توسعه و کشورهایی که او آنها را متعلق به نظام سلطه می داند، اعتقاد دارد.

به اعتقاد کارشناسان آیت الله خامنه ای، کشورهای اسلامی و عربی را نیز به پیروی از همین دیدگاه دعوت کرده و در قبال مسئله فلسطین و اسرائیل که یکی از بغرنج ترین بحران های منطقه خاورمیانه است چنین دیدگاهی دارد و گروه های مبارز فلسطینی را به "ایستادگی" تشویق می کند.

فلسطین محوری که از دوره رهبری آیت الله خمینی به همراه آمریکا ستیزی یکی از ارکان سیاست خارجی ایران را تشکیل داده در ۲۰ سال اخیر نیز ادامه یافته است. با این همه به گفته کارشناسان نگاهی به دوره ریاست جمهوری آیت الله خامنه ای که سرتاسر آن ایران درگیر جنگ عراق علیه این کشور بود، نشان می دهد که او سیاستمداری علاقمند به توسعه روابط با کشورها است.

Image caption به نظر می رسد مهمترین چالشهای دیپلماتیک در دهه سوم رهبری آیت الله خامنه ای، مدیریت صحیح برنامه اتمی و رابطه با آمریکاست

آیت الله خامنه ای حتی یکبار نیز در سفر به آمریکا و مقر سازمان ملل در نیویورک با سخنرانی در مجمع عمومی نشان داد چنانکه برخی از سیاستمداران کنونی ایران، سازمان ملل را بی ارزش و فاقد کارایی می خوانند، او چنین دیدگاهی ندارد.

سعید رجایی خراسانی، نماینده پیشین ایران در سازمان ملل به بخش فارسی بی بی سی گفت که آیت الله خامنه ای با حضور و سخنرانی در مجمع عمومی سازمان ملل نشان داده است که به سیاست خارجی چند وجهی و استفاده از ظرفیت های بین المللی اعتقاد دارد.

آقای رجایی خراسانی می گوید آیت الله خامنه ای در بازگشت از سازمان ملل در اولین نماز جمعه تهران گفت که مواضع ایران را از بلند ترین منبر دنیا به جهانینان اعلام کردیم.

بر خلاف دیدگاهی که سیاست خارجی ایران را یک سیاست غیر منعطف می خواند، نگاهی به دیپلماسی منطقه ای ایران و سیاست این کشور در قبال غرب، نمونه هایی از عملگرایی را در دوران رهبری آیت الله خامنه ای به دست می دهد که نشان از مصلحت سنجی رهبران ایران و تقدم عملگرایی بر ایدئولوژی در مواقع حساس دارد.

نمونه این سیاست را می توان در گفتگو ایران و آمریکا دید که برخلاف سه دهه مخالفت با هرگونه ارتباطی با آمریکا، رهبر ایران در نهایت با این استدلال که در این گفتگوها "ایران نسبت به اشتباهات آمریکا در منطقه و عراق تذکر خواهد داد" اجازه انجام این مذاکرات را صادر کرد.

مذاکره پس از ۲۸ سال

به این ترتیب ایران و آمریکا پس از ۲۸ سال دوری به طور علنی بر سر میز مذاکره با یکدیگر نشستند، اما چند ماه پس از انجام این گفتگو ها هنگامی که اعلام شد اوضاع امنیتی عراق بهبود یافته است، مذاکرات پایان یافت.

این مذاکرات در اوج تهدیدات آمریکا و احتمال اقدام نظامی آمریکا علیه این کشور انجام شد و توانست تا حدودی از بحران بالا گرفته در روابط دو کشور بکاهد.

رهبر ایران چند ماه پس از این گفت قطع رابطه ایران و آمریکا امری ابدی نیست هر زمان که تشخیص دهد آمریکا رفتارش را در قبال ایران تغییر داده و برای ایجاد رابطه زمان مناسبی است، آن را اعلام خواهد کرد.

پس از حوادث یازدهم سپتامبر ۲۰۰۱ همکاری نزدیک ایران با نیروهای های ائتلاف در حمله به افغانستان که به سقوط طالبان و روی کار آمدن حکومت ملی دمکراتیک در این کشور منجر شد و در ماجرای حمله به عراق و برچیدن حکومت بعثی صدام حسین هم تداوم یافت، یکی از مهمترین تحولاتی است که سیاست خارجی ایران طی ۲۰ ساله گذشته با آن رو به رو بوده است.

در جریان این دو رویداد دو دشمن دیرین ایران در شرق و غرب کشور که ایران و آمریکا دیدگاه نسبتا مشترکی درباره آن پیدا کرده بودند، کنار زده شدند و موقعیت بین المللی ایران و قدرت منطقه ای این کشور در خاورمیانه همزمان با سیاست تنش زدایی محمد خاتمی رئیس جمهوری وقت ایران افزایش یافت.

Image caption پیگیری نکردن فتوای قتل سلمان رشدی یکی از تصمیمات مهم آیت الله خامنه ای در عرصه دیپلماسی بود

با این همه به گفته کارشناسان نگاه آیت الله خامنه ای به سیاست آمریکا نسبت به ایران همواره با تردید هایی همراه بوده است.

علیرضا حقیقی کارشناس مسائل ایران در کانادا می گوید همکاری ایران با آمریکا در حمله به افغانستان و سپس در "محور شرارت" قرار گرفتن ایران از سوی جورج بوش سابقه بدی از همکاری ایران با امریکا را در ذهن رهبران جمهوری اسلامی ساخت.

به گفته آقای حقیقی، از دیدگاه رهبر ایران، جمهوری اسلامی هرگاه از خود نرمشی نشان داده است، با فشار بیشتر و تحریم های تازه آمریکا مواجه شده است و این موضوع یک بدبینی نسبت به نیات آمریکا در قبال ایران شکل داده است. برنامه اتمی و حمایت رهبر

اما همزمان با روی کار آمدن حکومت هایی نزدیک به جمهوری اسلامی ایران در افغانستان و عراق و گسترش روابط ایران با غرب، موضوع توسعه برنامه های اتمی ایران هم در دستور کار قرار گرفت.

برنامه های اتمی ایران که در دولت میرحسین موسوی و دوره ریاست جمهوری آیت الله خامنه ای و پس از وقفه ای که تحولات انقلاب اسلامی و جنگ ۸ ساله عراق علیه ایران مانع آن بود، آغاز شده، در دهه دوم انقلاب اسلامی که همزمان با رهبری آیت الله خامنه ای بود، با سرعت بیشتری پیگیری شد.

شروع مذاکره ایران با چین و سپس روسیه و عقد قرارداد تکمیل نیروگاه اتمی بوشهر و ساخت کارخانه تولید هگزافلوراید اورانیوم (یا همان کیک زرد) در اصفهان از اولین اقداماتی بود که برای ورود ایران به جمع دارندگان فن آوری اتمی، در دولت اکبر هاشمی رفسنجانی شکل گرفت و به گفته صاحب نظران آیت الله خامنه ای هموراه از مدافعان آن بوده است.

این برنامه در دولت محمد خاتمی هم پیگیری شد و با گسترش برنامه های اتمی ایران که شامل فعالیت های متعدد تحقیقاتی و تولیدی در زمینه اتمی می شد، نگرانی جامعه جهانی را برانگیخت.

مذاکره ایران با قدرت های اروپایی که با هدف "اعتمادسازی" با جامعه جهانی صورت گرفت و با حمایت رهبر ایران ادامه یافت، مدتی به تعلیق برخی از فعالیت های ایران در زمینه غنی سازی اورانیوم منجر شد که در دولت محمود احمدی نژاد مورد انتقاد قرار گرفت و در جریان مبازرات انتخاباتی به آن تاخته شد.

اما مدیران و گردانندگان و مذاکراه کنندگان وقت پرونده اتمی ایران با تکیه بر حمایت های آیت الله خامنه ای از اقدامات خود دفاع می کنند.

نقطه ثقل سیاست خارجی ایران

Image caption آیت الله خامنه ای از رییس جمهوری آمریکا خواسته است رفتار دولتش در قبال ایران را تغییر دهد

به تعبیر برخی از کارشناسان و ناظران مسائل ایران، حمایت رهبری ایران از اقدامات دولت های گذشته در ایران در قبال دولت وقت و همچنین حمایت او از دولت فعلی در مقابل دولتمردان سابق که اکنون به صف منتقدان پیوسته اند، باعث شده است یک انسجام نسبی در روند تحولات اتمی ایران حفظ شود.

رهبر ایران مطابق اختیاراتی که قانون اساسی این کشور در اختیارش قرار گذاشته و در بازنگری قانون اساسی پیش از درگذشت آیت الله خمینی هم گسترده تر شد، سکان اصلی سیاست خارجی این کشور را بر عهده دارد.

اما به زعم کارشناسان تفاوت های میان دهه اول رهبری آیت الله خامنه ای با دهه دوم وجود دارد. این تفاوت چه تاثیری در سیاست خارجی ایران داشته است؟

صادق زیباکلام استاد علوم سیاسی دانشگاه تهران به بخش فارسی بی بی سی می گوید که پس از درگذشت آیت الله خمینی هرچه از نفوذ اکبر هاشمی رفسنجانی کاسته شد عملگرایی در سیاست خارجی ایران جای خود را به نگاه ایدئولوژیک آیت الله خامنه ای داد.

در اواخر دهه ۷۰ خورشیدی در شرایطی که سفرای اروپایی در اواخر دولت اکبر هاشمی رفسنجانی ایران را ترک کرده بودند و رابطه ایران و بریتانیا که نیز پس از فتوای آیت الله خمینی درباره قتل سلمان رشدی، نویسنده کتاب "آیات شیطانی" به پایین ترین سطح خود رسیده بود، دیدار کمال خرازی وزیر خارجه وقت ایران با رابین کوک همتای بریتانیایی اش در نیویورک به این سردی پایان داد.

در این دیدار ایران اعلام کرد که فتوای آیت الله خمینی یک حکم حکومتی نیست بلکه فتوای یک رهبر مذهبی است و دولت ایران هم برای اجرای آن برنامه ای ندارد و هزینه ای نخواهد کرد.

سفرای اروپایی نیز پیش از این به تهران بازگشته بودند و ایران و کشورهای اروپایی به ویژه با فرانسه و بریتانیا که همواره هاله ای از بدبینی تاریخی درباره آنها وجود داشته است، دوره ای گرم از روابط را تجربه کردند.

صاحب نظران در مسائل سیاست خارجی اعتقاد دارند که این تحولات با موافقت و حتی راهبرد رهبر ایران اجرا شده، همچنان که تماس آمریکا با ایران بدون توجه به رهبر جمهوری اسلامی و در نظر در گرفتن دیدگاه های او که هرگونه اعمال فشار اقتصادی و سیاسی و حتی نظامی را رد می کند، تاکنون محکوم به شکست بوده است.

اکنون به نظر می رسد مهمترین چالشهای دیپلماتیک در دهه سوم رهبری آیت الله خامنه ای، مدیریت صحیح برنامه اتمی و رابطه با آمریکاست.