به روز شده:  16:30 گرينويچ - پنج شنبه 04 ژوئن 2009 - 14 خرداد 1388

تحول در رهبری: از انتخاب تا انتصاب

آیت الله خمینی و خامنه ای

ناظران می گویند آیت الله خمینی اعتماد به نفس زیادی داشت

بیست سال پس از درگذشت آیت الله خمینی، رقابت جناح های رقیب اما وفادار به او در جمهوری اسلامی به بالاترین حد خود رسیده است.

رقابت جناح ها در شرایطی صورت می گیرد که با درگذشت آیت الله خمینی رهبری جمهوری اسلامی از یک رهبری متکی بر انتخاب مردم به یک رهبری متکی بر انتصاب خبرگان تحول یافته است.

رویارویی دو جناح اصلی موسوم به چپ و راست در زمان آیت الله خمینی در سایه اقتدار و کاریزما و جذبه شخصی آیت الله خمینی قرار داشت و او گاه با یک عتاب یا رد یا تایید می توانست به مجموعه ای از منازعات پایان دهد، اما به هر حال اختلاف دو جناح اصلی که ریشه در برداشت آن ها از دو مفهوم اسلام و جمهوریت داشت همچنان در مبارزات انتخاباتی نمود می یابد.

اگرچه انشعاب در روحانیت در قالب شکل گیری مجمع روحانیون مبارز با مواضع چپ شکل گرفت اما در هنگام درگذشت آیت اللله خمینی جناح های منتقد آیت الله خامنه ای توانایی اعمال نفوذ برای اعمال گزینه ای دیگر نداشتند.

گزارش رادیویی علی اصغر رمضانپور

برای پخش این فایل، نرم افزار "جاوا اسکریپت" باید فعال شود و تازه ترین نسخه "فلش" نیز نصب شده باشد

تازه ترین نسخه "فلش" اینجا قابل دریافت است

پخش با "ریل پلیر" یا "ویندوز میدیا پلیر"

سهم مردم

صادق طباطبایی از اعضای خانواده رهبر پیشین جمهوری اسلامی به بی بی سی فارسی می گوید که چهره های روحانی نزدیک به آیت الله خمینی بر سر رهبری آیت الله خامنه ای به توافق رسیده بودند.

به گفته آقای طباطبایی، "در میان کسانی که به امام نزدیک بودند، در روزهای آخرزندگی او این فکر وجود داشت که نگاه امام متوجه آقای خامنه ای است."

در سال ۱۳۶۸ قانون اساسی زیر نظر گروهی که آیت الله خمینی تعیین کرده بود، تغییر کرد تا هم قدرت ولی فقیه را بیشتر کند و هم پست نخست وزیری را به نفع رییس جمهوری حذف کند. اما به نظر برخی از صاحب نظران مانند احمد سلامتیان، تحلیلگر مسایل ایران، تمرکز قانونی نتوانست اعتماد به نفسی را که در زمان آیت الله خمینی وجود داشت، زنده کند.

آقای سلامتیان در ارزیابی تحولات رهبری در ایران از منظر توجه به ارای مردم می گوید: "جمهوری اسلامی در راس حکومت، اعتماد به نفسی را که در شخص آقای خمینی نهفته بود از دست داده است. چنان که در دور نخست انتخابات ریاست جمهوری که آقای خمینی تعیین صلاحیت ها را از جانب خود به شورای انقلاب تفویض کرد، بیش از نود نفر تایید شدند و در میان ۹ نفر اصلی طیف متنوعی از دیدگاه های مختلف و مخالف با دیدگاه رسمی وجود داشت و آقای خمینی عملا کسی را رد صلاحیت نکرد."

در میان کسانی که به امام نزدیک بودند، در روزهای آخرزندگی او این فکر وجود داشت که نگاه امام متوجه آقای خامنه ای است

صادق طباطبایی، از بستگان آیت الله خمینی

به گفته صاحب نظران امور ایران،اعتماد به نفس رهبری جمهوری اسلامی سبب شد تا عملا در نخستین دوره ریاست جمهوری حلقه انتخاب برای رای ملت به عنوان میزان نهایی باز بماند.

آقای طباطبایی می گوید: "امام به شورای نگهبان می گفت که به شما چه مربوط که مردم چه تشخیص می دهند. شما حق ندارید بگویید مردم در تشخیص و صلاح خودشان اشتباه کرده اند و این خیلی منافات دارد با نگرش هایی که امروز می گویند ما تشخیص می دهیم صلاح مردم چیست."

تغییر در معیار گزینش رهبری

تغییر در رهبری جمهوری اسلامی از نظر موقعیت مذهبی و انقلابی و شخصی از نظر گروهی از صاحب نظران تا حدی است که به تعبیر آقای سلامتیان آنچه پس از آیت الله خمینی مانده است، شکل تغییر یافته ای از جمهوری اسلامی است. در شکل جدید، دیگر اعتبار مرجعیت تایید کننده رهبری نیست و انتخاب افکار عمومی جای خود را به انتخاب خبرگان و اتکای به قدرت عرفی دولت داده است که با مفهوم آرمانشهری ولایت فقیه مورد نظر آیت الله خمینی متفاوت است.

البته دیدگاهی هم هست که معتقد است اگرچه بر اساس قانون اساسی امکانات حقوقی ولی فقیه در قانون اساسی بعدی افزایش یافته است، اما آیت الله خامنه ای کمتر از آیت الله خمینی از اختیارات خود استفاده کرده و به نیروهای رقیب اجازه حضور بیشتر داده است.

علیرضا حقیقی، استاد دانشگاه و تحلیلگر مسایل ایران در تورنتو می گوید: "از جنبه واقع گرایانه سیاست تفاوت اساسی میان آیت الله خمینی و آیت الله خامنه ای وجود دارد. موقعیت آیت الله خمینی از جهت دینی و انقلابی پایین تر از سلف خود بود و عملا قدرت برخورد عتاب آلود با رقبایی را نداشت که خود را همطراز یا بالاتر از او می دانستند."

از نگاه آقای حقیقی میان آیت الله خامنه ای به عنوان رهبر جدید و جناح چپ فضایی از بی اعتمادی وجود دارد که ناشی از اختلاف نظرهای روحانیون و روشنفکران چپ گرای هوادار آیت الله خمینی در دوران رهبری آیت الله خمینی است.

به گفته آقای حقیقی مثلا در زمینه رسانه ها در دوره آیت الله خامنه ای آزادی و تنوع بیشتری وجود دارد اما از سوی دیگر نمی توان این واقعیت را نادیده گرفت که در دوران آقای خمینی شرایط جنگ و درگیری دولت با مخالفان مسلح در جامعه ایران حاکم بود.

شرایط جدید و نهاد تازه

با وجود همه اختلاف نظر ها نمی توان این نکته را نادیده گرفت که با درگذشت آیت الله خمینی، دوره ۱۰ ساله تنش های انقلابی و جنگ و درگیریهای خشونت آمیز سیاسی و اعدام های گسترده مخالفان به پایان رسید و تغییر رهبری، ایران را برای دوره ای از تجربه جمهوریت در سایه ولایت مطلقه فقیه آماده شد.

به گفته آقای حقیقی، رهبری جمهوری اسلامی در دوره جدید، از یک دفتر متعارف در نظام مرجعیت موسوم به "بیت" به یک سازمان اداری عریض و طویل با بودجه و نیروی انسانی گسترده تبدیل شده که نظارت نزدیکی را بر همه دستگاه های دولتی در ایران دنبال می کند.

BBC © 2014 بی بی سی مسئول محتوای سایت های دیگر نیست

بهترین روش دیدن این صفحه بر روی آخرین مرورگر مجهز به CSS است. با اینکه مرورگر کنونی تان قابلیت نمایش سایت را دارد ولی امکان بهترین تجربه تصویری را به شما نمی دهد . لطفا در صورت امکان مرورگر خود را به آخرین نسخه ارتقا دهید.