سرگذشت فرزندان آیت الله خمینی

آیت الله خمینی و پسرش احمد

بیست سال پس از درگذشت آیت الله خمینی، هنوز جدال بر سر میراث بنیانگذار جمهوری اسلامی بخشی جدانشدنی از سیاست ورزی روزمره در ایران است.

حتی در جریان مبارزه انتخابات ریاست جمهوری اخیر، گروه ها و طیف های مختلف همچنان پیروی از آرمان های آیت الله خمینی را به عنوان عامل برتری خویش بر رقیب معرفی می کنند و دیگری را به خاطر آنچه تخطی از همان آرمان ها می دانند، متهم می کنند.

در این میان اما از میراث داران حقیقی وی، یعنی خانواده و بازماندگانش، اثری جز اظهار نظرهای پراکنده به چشم نمی خورد. شاید بر همین مبنا بتوان آنها را حقیقتا پیرو آرای او دانست که در زمان حیاتش - به اذعان منابع متعدد - نزدیکان خود را از ورود به عرصه قدرت رسمی برحذر می داشت.

این رویه تقریبا تمام و کمال پس از مرگ آیت الله خمینی نیز ادامه یافته و کمتر پیش آمده چهره ای از تبار او حضوری علنی و پیوسته در منازعات سیاسی جمهوری اسلامی داشته باشد. آنچه در پی می آید، معرفی مختصری است از اعضای خاندان وی که جز مواردی اندک نامی از آنان برده نمی شود.

مصطفی خمینی، پسر

آیت الله خمینی دو فرزند پسر داشت که هر دو همچون وی به تحصیلات حوزوی روی آوردند.

Image caption درگذشت مصطفی خمینی ضربه سنگینی برای آیت الله خمینی بود

مصطفی، فرزند بزرگتر، را بسیاری نزدیکترین شخص به آیت الله خمینی دانسته اند. وی در سال ۱۳۰۹ در قم به دنیا آمد و در جوانی پا به عرصه فعالیت های سیاسی علیه رژیم پهلوی گذاشت. پس از دستگیری های متعدد در سال ۱۳۴۳ به ترکیه تبعید و سال بعد همراه با پدرش به عراق منتقل شد.

مصطفی خمینی در سال ۱۳۵۶، در حالی که به نظر می رسید به عنوان پسر ارشد از نقاط اتکای روحانی سالخورده در پیشبرد جنبشش باشد، طی حادثه ای که جزئیات آن همچنان مورد بحث است، در شهر نجف جان سپرد.

آیت الله خمینی پس از درگذشت فرزندش گفت: "... برای همه مردم پیش می آید و خداوند تبارک و تعالی الطافی دارد به ظاهر و الطافی خفیه است. یک الطاف خفیه ای خدای تبارک و تعالی دارد که ما علم به آن نداریم اطلاعی بر او نداریم، و ... از این جهت در این طور اموری که پیش می آید جزع و فزع می کنیم، صبر نمی کنیم."

با این حال بسیاری براین باورند که درگذشت مصطفی، سنگین ترین ضربه برای آیت الله خمینی بود. درگذشت او به جهت پیامدهای آن در داخل ایران نیز قابل تامل است چرا که مراسمی که در عزای وی برگزار می شد، در تشدید مخالفت ها و فعالیت های ضد حکومت پهلوی موثر بود.

از مصطفی خمینی دو فرزند به نام های حسین و مریم باقی ماند که شرح مخصتری از آنها در ادامه خواهد آمد.

احمد خمینی، پسر

پسر کوچکتر آیت الله خمینی که پس از مرگش در ایران به "یادگار امام" ملقب شد، احمد نام داشت.

او در سال ۱۳۲۴ در قم متولد شد و چون پدر و برادر ارشدش به تحصیلات حوزوی روی آورد. بعد از درگذشت مصطفی خمینی، احمد نقشی برجسته تر در همراهی پدر خود یافت.

احمد خمینی در آستانه انقلاب و در دهه پس از آن - تا زمان درگذشت آیت الله خمینی - نزدیکترین فرد به او بود و به باور بسیاری ناظران مناسبات رهبر جمهوری اسلامی با دیگر شخصیت ها و نیروهای سیاسی جز از طریق او میسر نبود.

شاید از همین روست که بحث های مختلفی پیرامون نقش احمد خمینی در وقایع ده سال آغازین جمهوری اسلامی در بررسی تاریخ معاصر ایران شکل گرفته است.

در سال های پایانی زندگی آیت الله خمینی، انتظار عمومی بر این بود که احمد پس از پدر نقشی پررنگ تر در عرصه سیاست ایران عهده دار خواهد شد.

انتشار نامه ای خطاب به آیت الله منتظری، نایب وقت رهبر جمهوری اسلامی، که در همان دوران از سمت خود کنار گذاشته شد، به این نگاه دامن می زد.

با این حال به سنت پیشین، او پس از آیت الله خمینی نیز مستقیما وارد سیاست نشد و پنج سال پس از پدرش در شرایطی که چهل و نه سال بیشتر نداشت، درگذشت.

بدون حضور احمد خمینی - که به گنجینه "اسرار امام" را ملقب شده بود - جدال بر سر میراث آیت الله خمینی در بسیاری موارد بی حکم می ماند.

از این رو شاید بتوان مرگ زودهنگام او را ضربه ای برای پژوهندگان تاریخ جمهوری اسلامی دانست.

احمد خمینی با دختر آیت الله طباطبایی سلطانی ازدواج کرده بود که با همسر محمد خاتمی، رئیس جمهوری سابق ایران، نسبت دختر خالگی دارد. حاصل این پیوند سه پسر به نام های حسن، یاسر و علی بوده است.

زهرا، صدیقه و فریده، دختران

Image caption آیت الله خمینی و نوادگانش

از میان پنج فرزند آیت الله خمینی تنها سه دختر او در قید حیاتند. زهرا (مصطفوی) تنها دختر - و به نوعی تنها فرزند - آیت الله خمینی است که در سال های پس از درگذشت پدر حضوری پررنگ در عرصه عمومی داشته.

او سمت دبیرکلی تشکلی با عنوان جمعیت زنان جمهوری اسلامی را برعهده دارد، جمعیتی که در آستانه انتخابات ریاست جمهوری سال ۱۳۷۶ به جمع حامیان محمد خاتمی پیوست.

همسر وی محمود بروجردی است که در دوران نخست وزیری میرحسین موسوی در کابینه وی حضور داشت.

گزارش های اخیر حاکی از آن است که وی - و تشکل متبوعش، جمعیت زنان - در انتخابات ریاست جمهوری دهم از نخست وزیر پیشین حمایت کرده اند.

خانم مصطفوی یک پسر به نام مسیح و یک دختر به نام لیلی دارد.

صدیقه (اشراقی) دیگر دختر آیت الله خمینی است که به لحاظ تعداد نقش بیشتری از فرزندان دیگر در گسترش خاندان خمینی داشته است.

همسر وی آیت الله شهاب الدین اشراقی در قید حیات نیست، اما چهار دختر و سه پسر از وی باقی مانده که با نام خانوادگی اشراقی در سال های اخیر حضوری ملموس در عرصه عمومی ایران داشته اند. دختران خانم اشراقی زهرا، عاطفه، نفیسه و نعیمه نام دارند و پسران وی محمد تقی، علی و مرتضی.

دختر دیگر آیت الله خمینی فریده نام دارد. همسر وی محمد حسن اعرابی است و تنها فرزند آنها فرشته نام دارد.

نوه ها - فرزندان مصطفی

Image caption حسین خمینی به یکی از منتقدان حکومت برجا مانده از جد خود تبدیل شده است

مصطفی خمینی با نوه آیت الله عبدالکریم حائری، موسس حوزه علمیه قم، ازدواج کرد.

پسر او به نام حسین یکی از پر جنجال ترین اعضای خاندان خمینی بوده است.

او که همچون پدر و پدربزرگ خود تحصیلات حوزوی دارد، در سال های اخیر با اظهار نظرهای تندی که علیه نظام جمهوری اسلامی کرد، نام خود را بر سر زبان ها انداخت. وی تا سال ها پس از درگذشت آیت الله خمینی در صحنه سیاست حضور نداشت، اما سفرش به ایالات متحده در سال ۱۳۸۲ تعجب بسیاری را برانگیخت.

به ویژه که بنا به برخی گزارش ها وی در آن سفر با رضا پهلوی، پسر محمدرضا آخرین پادشاه پهلوی، نیز دیدار کرد. سه سال پس از آن حتی گزارش هایی در برخی رسانه های عرب زبان منتشر شد که به نقل از وی خواستار مداخله آمریکا و تغییر رژیم جمهوری اسلامی شد. حسین خمینی سه پسر به نام های مهدی، محمد و علی دارد.

دختر مصطفی خمینی به نام مریم در رشته پزشکی تحصیل کرده و در سال های اخیر خارج از ایران سکونت داشته است.

نوه ها - فرزندان احمد

حسن خمینی، پسر بزرگ احمد، را می توان شناخته شده ترین چهره خاندان خمینی در سال های اخیر دانست.

وی متولد ۱۳۵۱ و چون پدرش در لباس روحانیت است. به رغم اینکه حضور فعال در عرصه سیاست ایران ندارد، اما شاید تنها نواده آیت الله خمینی است که در نگاه عموم از جایگاهی ویژه در میان سران جمهوری اسلامی برخوردار است.

او هیچگاه سمتی رسمی در ساختار سیاسی ایران نداشته، اما بسیاری وی را بطور بالقوه چهره ای موثر در معادلات می دانند. در سال ۱۳۸۷ حمله برخی رسانه های تندرو به حسن خمینی مبنی بر این که وی سوار خودرو بی ام و می شود، واکنش های بسیاری را برانگیخت.

برخی ناظران موضع گیری های هرازچندگاهی وی را به مواضع اصلاح طلبان نزدیک می دانند. در عین حال برخی نیز معتقدند که وی مناسبات حسنه ای با عموم گروه های غیرافراطی - اعم از اصلاح طلبان و اصولگرایان معتدل - دارد.

Image caption حسن خمینی در سالهای اخیر مورد انتقاد تندروها قرار گرفته است

حسن خمینی عموما در شهر قم ساکن است. وی با دختر آیت الله موسوی بجنوردی ازدواج کرده است. دو دختر به نام های نرگس و فرشته و پسری به نام احمد دارد.

یاسر خمینی، دومین فرزند احمد خمینی، در دوران انقلاب به دنیا آمده و همچون دیگر خمینی ها - از برادرش حسن گرفته تا پدر و پدربزرگش - به کسوت روحانیت درآمده است.

شاید به خاطر جوانی، یا تمایل به دوری از سیاست و قدرت، از او ردپای چندانی در عرصه عمومی ایران نمی توان یافت. همسر یاسر خمینی دختر محمد صدر است که خود برادرزاده امام موسی صدر است. آقای صدر در دوران ریاست جمهوری محمد خاتمی معاون وزیر امور خارجه بود.

کم سن ترین پسر احمد خمینی و کم سن ترین نوه پسری آیت الله خمینی، علی نام دارد. وی متولد ۱۳۶۵ است و بنا به گزارش ها دمشغول تحصیلات حوزوی است. می توان گفت حضور علی خمینی در عرصه عمومی محدود به انتشار خبر ازدواج او با نوه آیت الله سیستانی، از مراجع بزرگ حال حاضر شیعیان، می شود که ساکن نجف است

نوه ها - فرزندان زهرا، فریده و صدیقه

مسیح بروجردی، پسر زهرا مصطفوی، از معدود نوادگان دختری آیت الله خمینی است که به لباس روحانیت درآمده است.

دختر زهرا (مصطفوی) به نام لیلی با یکی دیگر از خاندان طباطبایی ها ازدواج کرده که حاصل آن دختری است به نام هدی. این نوه آیت الله خمینی عروس محسن رضایی، فرمانده پیشین سپاه و دبیر فعلی مجمع تشخیص مصلحت نظام است.

آقای رضایی اعلام کرده است در صورت پیروزی انتخابات ریاست جمهوری، لیلی بروجردی را به عنوان وزیر امور خارجه اش به مجلس معرفی خواهد کرد.

صادق طباطبایی، همسر لیلی بروجردی که در انتخابات ریاست جمهوری دهم از آقای رضایی حمایت کرد، عموی هدی است.

فرشته اعرابی، تنها فرزند فریده و همسر برادر دیگر صادق طباطبایی به نام مرتضی است که پیش از غلامحسین کرباسچی، شهردار تهران بود.

بنابراین دو نوه دختری آیت الله خمینی به عقد برادرانی درآمده اند که خواهرشان همسر احمد، پسر آیت الله خمینی است. برادران طباطبایی، خواهرزاده های موسی صدر هستند.

شاید بتوان گفت پس از حسن خمینی، زهرا اشراقی، دختر صدیقه، شناخته شده ترین نوه آیت الله خمینی است. وی همسر محمدرضا خاتمی، برادر رئیس جمهور پیشین ایران است.

خانم اشراقی در سال های اخیر به ویژه در دوران ریاست جمهوری محمد خاتمی حضوری قابل توجه در فضای عموم داشت و برخی نظراتش - به ویژه در مورد زنان - توجه رسانه ها را جلب کرده است. وی یک پسر به نام علیرضا و یک دختر به نام فاطمه دارد.

Image caption زهرا اشراقی همسر محمد رضا خاتمی، برادر رییس جمهوری پیشین ایران است

بنا به برخی گزارش ها فاطمه اشراقی، نتیجه آیت الله خمینی، به همراه همسرش - پسر صادق خرازی، سفیر سابق ایران در فرانسه - در حال حاضر ساکن لندن است.

دختران دیگر صدیقه (اشراقی) حضور عمومی چندانی ندارند. نفیسه و نعیمه اشراقی به ترتیب با پسران محمد صادق روحانی و آیت الله جلال الدین طاهری، امام جمعه پیشین و روحانی سرشناس اصفهان، ازدواج کردند. عاطفه با یک شهروند پاکستانی ازدواج کرد و بنا به برخی گزارش ها در حال حاضر مقیم لندن است.

در میان پسران صدیقه (اشراقی) بی تردید علی سرشناس تر از دیگران است.

وی پس از سال ها فعالیت در شهرداری در انتخابات مجلس هشتم قصد ورود به عالم سیاست را داشت، اما با مانع شورای نگهبان روبرو شد. موضوع رد صلاحیت نوه آیت الله خمینی تعجب بسیاری را برانگیخت و بحث و جدل هایی را در پی داشت. اما نهایتا او با تجدیدنظر شورای نگهبان مخالفت کرده و ترجیح داد دوباره از فضای عمومی فاصله بگیرد.

برادران او مرتضی و محمد تقی نیز همچون اکثریت قریب به اتفاق نوادگان آیت الله خمینی از سیاست جمهوری اسلامی دورند و اطلاع چندانی از آنها در دسترس نیست. در بین این دو مرتضی با نوه دختری آیت الله محقق داماد ازدواج کرده است.