راهپیمایی در ایران؛ از جنبش تنباکو تا انتخابات ریاست جمهوری

Image caption طرفداران میرحسین موسوی و مهدی کروبی دو نامزد معترض در دهمین دوره انتخابات ریاست جمهوری طی روزهای گذشته دست به راهپیمایی زده اند

صحنه سیاسی ایران طی این هفته شاهد برگزاری راهپیمایی دو گروه موافق و مخالف نتایج اعلام شده دهمین دوره انتخابات ریاست جمهوری بوده است.

راهپیمایی در فرهنگ سیاسی ایران طی دهه های گذشته به یکی از مهمترین اشکال ابراز نظر گروه های سیاسی و مذهبی در آمده و همچون کشورهای دمکراتیک در فرهنگ سیاسی ایران جایی محکم برای خود دارد.

چند سال پس از انقلاب اسلامی که تلاطم و شور ناشی از انقلاب پایان گرفت، راهپیمایی هایی که همه گروه های سیاسی و اجتماعی و مذهبی در آن شرکت داشتند، پایان گرفت و دیگر راه پیمایی یا تظاهراتی به نشانه اعتراض عملا رخ نداد.

گرچه در جریان حوادث ۱۸ تیر ۱۳۷۸ هم راهپیمایی هایی از سوی دانشجویان صورت گرفت اما مجوزی از سوی وزارت کشور ایران برای تظاهرات صادر نشد.

تجمع زنان ایرانی نیز که ۲۲ خرداد ۱۳۸۵ در حمایت از برابری حقوق بانوان ایرانی با مردان بدون مجوز وزارت کشور ایران برگزار شد با واکنش نیروی انتظامی پایان گرفت.

طی سی سال گذشته هم راهپیمایی به طور روشمند به یکی از روش های تبلیغاتی در ایران بدل شده است به طوری که برگزاری راهپیمایی هایی که به دعوت دولت انجام می شود، از زمان دعوت عمومی تا برگزاری آن فقط چند ساعتی زمان می برد.

توان بسیج توده ها برای شرکت در راهپیمایی، نظم عمومی هنگام برگزاری، هماهنگی با مقام های شهری و انتظامی و همچنین راهنمایی و رانندگی و برقراری امکانات حمل و نقل عمومی برای بازگشت تظاهرکنندگان از مواردی است که به گفته ناظران مسائل ایران، طی سی سال گذشته مقام های این کشور در آن تبحر پیدا کرده اند.

Image caption راهپیمایی علما و مردم در جریان حوادث مشروطه به صدور فرمان تاریخی مظفرالدین شاه و تشکیل مجلس شورای ملی و دادگستری منجر شد

سازمان تبلیغات اسلامی هم که یکی از مهمترین وظایف آن برگزاری راهپیمایی های مناسبتی است هر ساله دست کم در ۲۲ بهمن سالروز انقلاب اسلامی و آخرین جمعه ماه رمضان که به فرمان آیت الله خمینی بنیانگذار جمهوری اسلامی، روز قدس نام گرفت و همچنین سالروز تسخیر سفارت آمریکا در تهران، راهپیمایی برگزار می کند.

دعوت به این راهپیمایی ها عموما با تبلیغ در رادیو و تلویزیون دولتی این کشور و دیگر رسانه های دولتی همراه است و با چاپ پوستر، سربند و پرچم و دیگر ادوات تبلیغی همراه است.

این سازمان طی سه دهه گذشته در مواردی همچون مخالفت با حمله نیروهای ائتلاف به رهبری آمریکا به افغانستان و عراق و دیگر مناسبت های مذهبی همچون حمله به اماکن مقدس شیعیان راهپیمایی های اضطراری سامان داده است.

راهپیمایی و مرجعیت شیعه

طی دو قرن گذشته در ایران، برگزاری راهپیمایی و تحصن در اماکن مقدس شیعیان که عموما با هدایت مرجعیت شیعه انجام شده است بر تاریخ معاصر این کشور تاثیرات عمیقی گذار شده است.

به تعبیر برخی از تاریخ دانان، قیام تنباکو در ایران نخستین جنبش عمومی و گسترده ناشی از اتحاد عمومی با علمای شیعه بوده است.

Image caption یکی از مهمترین تصورهای باقی مانده از روزهای پیش از انقلاب اسلامی، راهپیمایی های خود جوش مردمی است

ناصرالدین شاه با عقد یک قرار داد امتیاز تنباکو را به مدت پنجاه سال به یکی از اتباع بریتانیایی به نام تالبوت سپرد اما با اعتراض تولید کنندگان و فروشندگان تنباکو که به اعتراض خیابانی کشیده شد و حمایت مرجعیت شیعه را نیز به دنبال داشت، این قرارداد که رویتر نام داشت، لغو شد.

تحصن تجار و بازاریان ایران و سپس مشروطه خواهان ایران در صد سال پیش نیز که با حمایت مرجعیت شیعه همراه بود، سرانجام باعث یکی از بزرگترین دستاوردهای سیاسی اجتماعی ایران شد که با صدور فرمان مشروطیت توسط مظفرالدین شاه، ایجاد مجلس و برپایی دادگستری را به همراه داشت که اتفاقی کم نظیر در میان کشورهای همجوار ایران بود.

یکی از نقاط عطف در پیروزی انقلاب اسلامی به اعتقاد انقلابیون حوادث مربوط به خرداد سال ۱۳۴۲ بوده است.

ارثیه ای برای قرن بیست و یکم

پس از انتشار خبر دستگیری آیت الله خمینی در پانزدهم خرداد ۱۳۴۲، بسیاری از مردم قم، به منزل او رفتند و به اتفاق فرزندش، مصطفی، در حدود ساعت شش بامداد، به سمت حرم حضرت معصومه حرکت کردند.

پس از مدتی، خیابان های اطراف صحن ، لبریز از جمعیتی شد که شعار " یا مرگ یا خمینی" را تکرار می کردند.

در همان زمان، علما و مراجع وقت شیعه هم با صدور بیانیه هایی، خواستار آزادی فوری آیت الله خمینی شدند.

Image caption طرفداران محمود احمدی نژاد دو روز پس از دهمین انتخابات ریاست جمهوری ایران در یکی از خیابان های مرکزی راهپیمایی و تجمع کردند

با ورود نیروهای مسلح برای تقویت نیروهای شهربانی قم، تیراندازی و رگبار مسلسل ها شروع شد و تعداد زیادی از مردم زخمی یا کشته شدند.

در روز پانزدهم خرداد ۱۳۴۲، در بیشتر شهرها، درگیری، راهپیمایی، برگزاری جلسات و نیز سخنرانی و اعتراض به دستگیری آیت الله خمینی صورت گرفت. در بعضی از شهرها مانند شیراز، تبریز و مشهد، اعتراض از شدت بیشتری برخوردار بود که در اثر این حوادث، تعداد زیادی کشته، مجروح یا زندانی شدند.

جنبش پانزده خرداد، آزادی فوری آیت الله خمینی را در پی نداشت و بر این اساس اعتراض ها از همه نقاط ادامه داشت.

سرانجام گروهی از علمای شیعه از قم ،برای چاره جویی، در تهران اجتماع کردند ومراجع تقلی هم با صدور اعلامیه ای خواستار آزادی آیت اله خمینی شدند.

آزادی فردی که ۱۴ سال بعد بنیانگذار جمهوری اسلامی شد و نظام ۲۵۰۰ ساله شاهنشاهی را ساقط کرد سرانجام در هجدهم فروردین ۱۳۴۳ به دست آمد.

به زعم کارشناسان گروه های مذهبی همچون هیات موتلفه اسلامی که اینک به حزب بدل شده و چند سال بعد نهضت آزادی ایران که اعضای آن با حکم آیت الله خمینی اولین دولت ایران را پس از انقلاب اسلامی شکل دادند، در ساماندهی راهپیمایی و بسیج توده های مذهبی نقشی کلیدی ایفا کردند.

در ماه های نزدیک به انقلاب اسلامی هم راهپیمایی های متعددی در شهرهای مختلف ایران انجام شد که مهترین آن راهپیمایی روز عاشورا پیش از ۱۷ شهریور ۱۳۵۷ بود که در میدان آزادی تهران که آن زمان "شهیاد" نام داشت، به دعوت گروه هایی همچون موتلفه اسلامی برگزار شد.

ارثیه ای که اینک به محمود احمدی نژاد، طرفداران و منتقدان او رسیده است.

مطالب مرتبط