نگاهی به پیامدهای ۱۸ تیر در جنبش دانشجویی

احمد باطبی
Image caption گفته می شود چاپ این عکس احمد باطبی روی مجله اکونومیست از جمله عوامل بازداشت او بوده است

ده سال پیش، نیمه شب جمعه هجدهم تیرماه سال ۱۳۷۸ در پی تجمع دانشجویان در اعتراض به توقیف روزنامه سلام، خوابگاه آنان در کوی دانشگاه تهران در خیابان کارگر شمالی مورد حمله قرار گرفت.

به گزارش رسانه های ایران مهاجمان به کوی دانشگاه شامل لباس شخصی ها و ماموران نیروی انتظامی بودند.

در آن شب چندین دانشجو مضروب و مجروح شدند و به وسایل شخصی دانشجویان خسارات زیادی وارد شد. گفته می شود عزت ابراهیم نژاد نیز در آن شب کشته شد. این واقعه تاثیراتی بر جنبش دانشجویی ایران گذاشت.

دانشجویان در ایران همواره مطالبات گوناگونی را چه پیش و چه پس از انقلاب مطرح کرده اند و شاید به همین دلیل به عنوان گروهی فعال و تاثیر گذار در اکثر تحولات عمده سیاسی این کشور شناخته شده اند. به اعتقاد بسیاری از ناظران، وقوع حادثه ۱۸ تیر و حمله به کوی دانشگاه باعث شد تا تشکل های دانشجویی منسجم تر از گذشته برای رسیدن به خواسته هایش تلاش کند.

تجربه

احمد باطبی، فعال حقوق بشر و از دانشجویانی که در وقایع پس از ۱۸ تیرماه سال ۱۳۷۸ دستگیر و زندانی شد، معتقد است پس از انقلاب واقعه ۱۸ تیر اولین حرکت اعتراضی گسترده ای بود که صورت گرفت و تجربیاتی را برای جامعه به جا نهاد.

او در این باره می گوید: "آن زمان قشر دانشجو مورد تعرض قرار گرفت و به نوعی احساس می کرد از رفتار ناشایست حاکمیت طلبکار است و با شیوه هایی که به نظرش آمد مطالباتش را پی گیری کرد. دانشجویان در آن دوره نمی دانستند در یک حرکت اعتراضی چه باید بکنند و در صورت برخورد حکومت چه واکنشی باید نشان بدهد. در آن دوره هزینه زیادی پرداختند و نتایج زیادی هم به دست نیاوردند".

آقای باطبی هر چند معتقد است نتیجه خاصی در آن دوره حاصل نشد اما آن را تجربه ای برای سال های بعد می داند و می گوید: "بعد از آن، اعتراضات سازمان یافته تر و عقلانی تر شد. طوری که می بینیم جنبش دانشجویی بخشی از اعتراض اجتماعی است".

فرشید مقدم سلیمی، عضو کمیته مرکزی شورای دفاع از حق تحصیل در ایران، می گوید ۱۸ تیر را باید در بستر یک جریان سرکوب جنبش دانشجویی تحلیل کرد، جریانی که می توان گفت از ۱۸ تیر آغاز شده و تا همین لحظه نیز ادامه پیدا کرده است.

او همچنین گفت: "تحلیل مخالفان جنبش اصلاحات در آن سال ها این بود که بدنه فعال جنبش اصلاحات فقط جنبش دانشجویی است. بنابراین باید سرکوب شود و زهرچشمی از دانشجویان گرفته شود تا ساکت شوند. آنها تا حدودی بعد از سال ۷۸ موفق بودند تا اینکه جنبش دانشجویی در سال های ۸۱ و ۸۲ خودش را بازیابی کرد و به صحنه سیاسی بازگشت".

آقای مقدم سلیمی با اشاره به فشارهایی که به ویژه از سوی دولت نهم متوجه دانشجویان شد می گوید که تمام منافذ و مجاری که جنبش دانشجویی می توانست از آن تنفس کند، مسدود شد، از جمله نشریات دانشجویی تعطیل و دفاتر تحکیم و انجمن اسلامی بسته شد و بسیاری از تشکل های دانشجویی غیرقانونی اعلام شد.

با این حال آقای مقدم سلیمی نتیجه این فشارها را "ناموفق" ارزیابی می کند.

او در این باره گفت: "اگر ده سال پیش بدنه فعال جنبش سیاسی اصلاحات، فقط جنبش دانشجویی بود، در حال حاضر جنبش فعال زنان را داریم که خواست های اجتماعی و سیاسی روشن و پررنگی دارد. جنبش کارگری بسیار زنده ای داریم. شاهد جنبش سبک زندگی در خیابان ها هستیم. جنبش دانشجویی هم با این جنبش های اجتماعی نزدیک و درهم تنیده شده است. اگر ۱۰ یا ۲۰ سال گذشته جنبش دانشجویی از بدنه اجتماعی فاصله داشت و به راحتی می توانستند آن را سرکوب کنند در حال حاضر با جنبش های اجتماعی درهم تنیده شده و هم پوشانی دارد".

امیرحسین سرحدی، دبیر انجمن اسلامی دانشجویان دانشگاه زنجان می گوید اهمیت ۱۸ تیر در این است که تاریخچه جنبش دانشجویی از اول انقلاب تا قبل از ۱۸ تیر را بررسی کنیم.

آقای سرحدی در این باره می گوید: "تا ۱۸ تیر جنبش دانشجویی فعالیت هایش متناسب با جنبش دانشجویی نبود. به عنوان مثال در رابطه با انقلاب فرهنگی که مربوط به صنف دانشجویان است عکس العمل مناسبی نشان نداد. ۱۸ تیر نقطه عطفی است که می توان آن را عنصر شهامت دهنده به دانشجویان دانست که حقوق خودشان و جامعه را مطالبه می کنند. پس از آن هم ۱۸ تیر در همه حرکت ها به عنوان الگو شناخته می شود".

بسیاری معتقدند چون در ایران احزاب سیاسی وجود نداشته اند که خواست های سیاسی را مطرح کنند این کار بر دوش دانشجویان گذاشته شد و باعث شد تا جنبش دانشجویی در ایران بیشتر ماهیتی سیاسی پیدا کند.

به هر شکل جنبش دانشجویی در ایران با پشت سر گذاشتن فراز و فرودهای زیاد به ویژه پس از وقایع ۱۸ تیر هنوز هم به دنبال تحقق آرمان های مدنی و دموکراتیک برای داشتن حداقل فضای فعالیت در دانشگاه ها است.

مطالب مرتبط