رفراندوم چیست و آیا بار دیگر در ایران برگزار می شود؟

محمد خاتمی، رئیس جمهور سابق ایران در جریان دیدار با خانواده برخی از بازداشت شدگان وقایع پس از انتخابات ریاست جمهوری این کشور، گفته است که راه برون رفت از "بحران فعلی" اتکای به آرای مردم و برگزاری رفراندوم است.

پیش از آقای خاتمی، اکبر هاشمی رفسنجانی، رئیس مجلس خبرگان و مجمع تشخیص مصلحت نظام نیز به طور تلویحی همین پیشنهاد را مطرح کرد و گفت که برای خروج از این شرایط که آن را "بحرانی" خواند، فضایی به وجود آورده شود که "همه طرف‌ها بتوانند آنجا حرفشان را بزنند."

پس از انقلاب اسلامی در ایران، تاکنون سه نوبت همه پرسی در این کشور برگزار شده است.

اولین همه پرسی، روز ۱۰ فروردین ۱۳۵۸ برگزار شد که طی آن مردم نظام حاکم بر ایران را از میان جمهوری اسلامی "آری یا نه،" انتخاب کردند.

همه‌پرسی برقراری حکومت جمهوری اسلامی در ایران به دعوت آیت‌الله خمینی انجام شد و رای دهندگان با اکثریت قاطع به نظام حکومتی جمهوری اسلامی به عنوان نظام حکومتی آینده این کشور رای دادند.

دومین همه پرسی طی سی سال گذشته در ایران، چند ماه پس از این در ۱۲ آذر سال ۵۸ برای تصویب قانون اساسی جمهوری اسلامی برگزار شد.

سومین همه پرسی پس از انقلاب اسلامی هم پس از درگذشت آیت الله خمینی بنیانگذار جمهوری اسلامی در ۶ مرداد ۱۳۶۸ انجام شد.

موضوع این همه پرسی، تغییرات در نظر گرفته شده توسط شورای بازنگری قانون اساسی ایران بود که به دستور آیت الله خمینی تشکیل شده بود.

هرچند قانون اساسی بازنگری شده ایران، پس از درگذشت آیت الله خمینی و پیش از برگزاری همه پرسی، با حذف پست نخست وزیری و حذف شرط مرجعیت از رهبری کشور و افزایش اختیارات او و شورای نگهبان عملا به اجرا گذاشته شده بود اما نظام حکومتی ایران همزمان با انتخابات ریاست جمهوری این کشور که اکبر هاشمی رفسنجانی در آن به پیروزی رسید، سومین همه پرسی را پس از انقلاب اسلامی برگزار کرد و صورتی قانونی به این تغییر داد.

همه پرسی در چه مواقعی برگزار می شود؟

همه پرسی یا رفراندوم، رای گیری مستقیم از همه اعضای تشکیل دهنده یک سازمان، جامعه یا کشور برای رد یا تصویب سیاستی که رهبران یا نمایندگان پیشنهاد کرده‌اند، است. همه پرسی می تواند به رفع اختلاف موضوعی عمده در کشور بینجامد.

هرچند در نظام‌های نمایندگی و پارلمانی از همه پرسی تنها برای تصویب قانون اساسی یا تغییرات اساسی و عمده درحکومت استفاده می شود اما در برخی کشورهای پیشرفته جهان برای اکثر امور عمومی همانند تغییرات قانونی محلی و خرد هم، رفراندوم برگزار می شود.

همه پرسی به دو نوع اختیاری و اجباری تقسیم شده است. معمولاً برای تصویب قانون اساسی یا متمم آن همه پرسی اجباری از سوی دولت برگزار می شود.

در همه پرسی اختیاری نمایندگان مجلس ممکن است با اکثریت قاطع مسئله‌ای را به رأی عمومی بسپارند و یا دولت، در غیاب مجلس و یا بر خلاف نظر آن، موضوعی را به رای عمومی بگذارد.

امکان دیگر برگزاری همه پرسی، درخواست همگانی و افکار عمومی است. بدین صورت که اگر مجلس قانون گذاری به میل خود موضوعی را به همه پرسی نگذارد، کسانی از مردم که صلاحیت رأی دادن دارند، ممکن است درخواستی را امضا کنند که موضوع به رأی عمومی گذاشته شود.

این شیوه عموما در کشورهای دمکراتیک اجرا می شود. شمار لازم برای این درخواست، بر حسب قوانین در کشورهای مختلف، از ۵ تا ۱۵ درصد مجموع رأی دهندگان در آخرین انتخابات است.

شرایط همه پرسی در ایران

بر اساس قانون اساسی ایران همه‌پرسی باید تحت نظارت شورای نگهبان انجام گیرد.

احمد جنتی به عنوان دبیر در راس شورای نگهبان است. او به همراه شماری از اعضای آن شورا از نامزدی محمود احمدی نژاد در دهمین دوره انتخابات ریاست جمهوری ایران به طور آشکارا دفاع کرده است.

محمد خاتمی و مجمع روحانیون مبارز در ایران که اصلی ترین پیشنهاد دهندگان همه‌پرسی در درون نظام هستند، صراحتا صلاحیت این شورا را زیر سوال برده اند و نظارت مرجعی بی طرف را برای برگزاری همه پرسی خواستار شده اند.

شرط برگزاری همه‌پرسی در ایران تصویب طرح آن از طرف دو سوم نمایندگان مجلس شورای اسلامی است که در حال حاضر عمده کرسی های آن در اختیار همفکران محمود اجحمدی نژاد قرار دارد.

به جز این شرط، لازمه مهم دیگر برگزاری همه پرسی در ایران موافقت رهبر جمهوری اسلامی با آن است.

همه پرسی در ایران شدنی یا نشدنی؟

طی سی سال گذشته در ایران، سه بار همه پرسی در این کشور برگزار شده که در دو مورد آن آیت الله خمینی نقش مستقیم داشته و در یک مورد دیگر که بعد از درگذشت او انجام شد، نقشی غیر مستقیم داشته است.

آیت الله علی خامنه ای، رهبر جمهوری اسلامی نیز در اولین نماز جمعه پس از برگزاری انتخابات گفت که "حل و فصل همه اختلافات در سر صندوق رأی است نه در کف خیابان ها."

رهبران ایران عموما انتخاباتی را که در مقاطع مختلف در این کشور برگزار می شود، رفراندوم تایید آمیزی برای نظام جمهوری اسلامی توصیف می کنند اما تاکنون در باره موضوعی که مورد اختلاف گروه های مختلف مردم در این کشور باشد، همه پرسی انجام نشده است.

شاید تاکنون جامعه ایرانی با اختلاف نظری چنین فراگیر مواجه نشده بود که به همه پرسی نیاز داشته باشد اما اینک طرح پیشنهاد برگزاری همه پرسی در چارچوب قانون اساسی ایران این سوال را ایجاد می کند که این پیشنهاد که از سوی گروهی از معترضان و مقام های بلند پایه سابق جمهوری اسلامی ارائه شده، در شرایط فعلی تا چه میزان قابل اجرا شدن است؟ نکته دیگر آنکه همه پرسی نیاز به سوال مشخص برای گرفتن پاسخ آری یا خیر دارد. چه سوالی باید برای گرفتن پاسخ به همه پرسی گذاشته شود تا اعتماد و رضایت همه گروه ها - چه معترضان به نتایج انتخابات و چه موافقان آن - جلب شود؟ اما سوال یک همه پرسی آزاد هر چه باشد، می تواند مسیر جدید حرکت کشور ایران را تعیین کند.

مطالب مرتبط